|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
کتته یوقاتیش وآغیر جدالیک ! *** [ یکشنبه بیست و نهم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 1:11 ] [ داکترفاریابی ]
نجم الدین کاملاو هر لبینگ اۉلگننی تیرغوزمه کده جانا، جان اېرور، غزل شرحِ:نجم الدین کاملاو منبع:علیشیرنوایی شعرلریگه شرحلرکتابیدن [ یکشنبه بیست و نهم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 1:7 ] [ داکترفاریابی ]
علیشېر نوایي منه شو مطلع بیلن باشلنووچی گوزه ل اۉزبېک نینگ خاندانیده دَم-بدم مهمان بۉله دی. شاعر دنیادن شونچه لر کۉنگلی قالگن، ساووگنکی، عاقبتسیز آدملردن شونچه لر مِهری یعنی، ظالم آدملر مېنی تیریکلیگیمده خۉرله دیلر، قدریمگه یېتمه دیلر. وقت کېلرکی، عاشق دنیا نینگ جبرو جفاسیدن کۉپ قانلی یاشلر تۉکدی. عاقبت کۉزلریده اۉشه قان یاشلر نوایي دهر ظلمیدن باشیگه یاغیلگن بلالرنی بَیتدن بَیتگه کوچلیراق فریاد بیلن یعنی، اگر مېن یارو دیاریمنی تشلب باش آلیب کېتر بۉلسهم، بو نینگ باعثی یاردن و دیاریم بغریم پاره-پاره بۉلگنیدن قانگه بۉیه لدیم، بو حالیمنی کۉرگن هر بیر کیمسه نینگ بغری یعنی، حیات بادهسییی ایچیب باشیم آغیردور، اې ساقي، قدحگه زهر قوییب بېرگین-ده مېیینگ نوایي نینگ بو مشهور غزلی فلک بېدادیدن، بېمهر آدملر جبریدن شاعر نینگ چېکّن نالهسی بۉلیب نېچه عصرلر آشه دېواندن دېوانگه کۉچیریلیب، اۉغیزدن اۉغیزگه اۉتیب، هم جنون واديسیغه مایل کۉره رمېن جانی زاریمنی، فلک بېدادیدین گرچه منی خاکي غبار اۉلدوم، دېمنگ، قَی ساری عزم اېتگونگ، مېنگه یۉق اختیار، توگندی اشکی گُلگون، اېمدی قالمیش زعفرانی یوز، دیاریم اهلی بیرله یاردین باشیمغه یوز محنت، یامان حالیمغه بغری آغریغه ی هر کیمسهکیم کۉرگهی، حیاتیم باده سیدین سرگران مین اسرو، ای ساقی ، جهان ترکینی قیلمهی چونکه تاپماق ممکن اېرمستور، غزل شرحِ:ایرکین واحداو [ شنبه بیست و هشتم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 23:26 ] [ داکترفاریابی ]
منگو حیات افسانه سی ایوان فرانکا شعرلریدن اؤزبیکچه ترجمه لر : آنه زمین اۉزینگ هر نېدن اولوغ، حرارتینگدن بیر ،کؤکسیم تاغ بؤلگه ی آتش بېر سۉزیمگه، اۉتدهی چه قنه سین، بیلکلرگه کوچ بیر ، سینسین کیشنلر حق اوچون کوره شگه مین دایم شه ی من ، سین،فقطگینه سین -ایسته گیم یالغوز، قاننی آغوله گن قیغوم سن یلکیس، دنیا نی ضبط ایتگن بویوک اسکندر، رخشانه -سغد قیزی گؤزه ل ،بیتکرار، آنه زمین اؤزینگ هر نیدن اولوغ ، کوره شلرده غالب قاماغیم اوچون ، او شونده ی دلبرکی ، کؤیا نورساچر ، گلگون چهره سیده آی دیک عکس ایتر ، کیله جک قؤشیغی و یارقین یولدوزگه ایله-نیب شؤخ-شن همده ایرگشرلر اولر هم سینگه ازه لی کوچلرینگ قدردان سیسین باشللگه یسن سؤنگگی و آغیر جنگگه اغده ریب تشلرسن و ینگیلنگن گلله گه یسن عجب ، تازه گللرینگ بیلن حس ایتگه یمیز اونینگ یوریشین امکان قدر [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:32 ] [ داکترفاریابی ]
اؤزبیک ادبیاتی تاریخی 8) - هندوستانده بابر دوری اۉزبېک ادبي محیطی اؤن آلتینچی عصر اۉزبېک ادبیاتینینگ اېنگ بویوک وکیلی ظهیرالدین محمد بابر شرق شعریتیده نظامي، دهلوي، لطفي، نوايی عنعنهلرینی دوام اېتتیرگن صنعتکار. مرّکب حیات یۉلی کبی، اونینگ دنیاقرهشی هم ضدیتلی. بای شعري ادبي-علمي میراثی اونینگ کېنگ قاموسي بیلیمیدن دلالتدیر. کامران میرزا تیغی مژگان تېز آتیب مستانه باقسنگ، اې قویاش، بیر نظر بیرله بیلیب دردیممو دوا ایٔلهدینگ، پاکلر کۉنگلی مقامینگدور مگر نققاشی صنع، کامران قُلدور قدو رفتارییگهکیم، یۉقتورور نظرده سېیمو مېنییگ خاب یا خَیالدورور، نې عیشلرکی، تخیل ارا کۉنگول قیلمس، اول اسرو سرکشو مېن هم صنوبر قدین، چیقیب اولوس اراسیدین کناره توتمېن مگرکی، بېلینگو آغزینگ حدیثین ایٔتورلر، ساریغ یوزومه قیزیل اشخدینکی خط یازدیم، یوزونگده شاهدی معنانی جلوه گر کۉردوم، کمال شعرو سخنورلیغیمغه توتتی قولاق، گه یاکی خالو خطین، کامران، انینگ کۉرسه، مثنوي اې، اۉزینی جاه ایله پست ایلهگن، شعبده چرخقه مغرورسېن، هِمت اېمس اولکی، جهان آلغهسېن، کیم سه بوکبار اېرور یۉل ارا، کۉرکی، کولر برچه خلایق سنگه، گۉشه توتوب اۉزنی خلاص ایلهگیل، یک طلبو یکدلو یکخۉیٔ بۉل، تا کۉردوم اۉشل چِهره نی حیراندورمېن، * * * هجرینگ مېنی اسرو ناتوان ایٔلهپتور، یا بۉلسه میسر کیشیگه علم ایله حال، قددیمنی خَم اېتگن اول قدی موضوعندور، نَیلب سنگه دردیمنی عیان قیلغومدور، گر اویقوده مېن، کۉنگول خَیالینگ بیله خوش، الکوم کما یٔاموررو حتّی لیلا دېدیمکی، مېنگه بېردی خدا فرزندې، احبابقه خوشتورور رفیق اۉلسه کیشی، قطعهلر اۉرته باغ ایچره هجره سالدیم، تاکه غیر اۉلدی محرمی حرَمې، فردلر آغریسه مېن تېلبهدین جانانیم، اېرمستور عجب، فارغي اول گُلی رعنادین ایرو کېچهیو کوندوز ایشیم تا لبی لعلِنگدین ایرو توشتوم، اې، آرامی جان، باوجودی دردی عشقینگ نَیلهیین، درمان، نېتهی، تا توشوبتور فارغي بزمی وصالینگدین ییراق، کېلکی، سېندین اۉزگه یارو مهریانیم یۉقتورور، عشق کۉییده نېچهکیم محرمی راز ایستهدیم، اول گُلی رعنا غمیدین عندلیبی خستهدېک عشق کۉییده بلاوو محنتو غمدین ینه، فارغي گر بۉلدی بېنامو نشان، عیب اېتمنگیز، دیده بیر پرینینگ فرقتیدین جسمو جانغه توشتی اۉت، برقی آهیم شعلسیدور کۉککه یېتگن هجردین، عشقدین هم هجریدین کویدوم، توتهشتوم، اې اولوس، عشق یۉلیده متاعیم صبر اېدی جمع ایٔلهگن، دیده، اول بیر لاله یوزلیغ ماه پیکر فرقتی، [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:31 ] [ داکترفاریابی ]
اؤزبیک ادبیاتی تاریخی - “نشری معارف”. دنیاقره شی 1917 ییلگه قدَر شکللنگن و شو دورده معرفت ساحهسیده جانبازلیک کۉرستگن ضیالیلر “چیغتای گورونگی” ترقتیلگنیدن کېین هم خلقنی معارف و مدنیت مېوهلریدن بهرهمند اېتیب باریشنی وجداني بورچلری، دېب بیلدیلر. 1922 ییلنینگ سۉنگّی کونلریده نوبتدهگی نارسمي ییغینلریگه تۉپلنگن تاشکېنتلیک ضیالیلر “نشری معارف” ناملی ینگی جمعیتنی تشکیل اېتیشگه قرار قیلدیلر. منور قاری عبدالرشیدخاناو تشبثی بیلن توزیلگن بو جمعیتنینگ تاسیسچیلری اېسه قوییدهگیلر اېدی: عمرخان اکرامخاناو، مننان رمزي، سعیدناصر میرجلیلاو، طالبجان موسی بایېو، شاکیرجان رهیمي، محمد عثماناو، خالمحمد آخوناو، عبدالحمید سلیماناو (چۉلپان) و حمیداللهخان عارفخاناو. 1923 ییل 1 ینوریده “تورکستان” گزېته سیده انه شو تاسیسچیلردن ترکیب تاپگن اجراییه گُروهینینگ تورکستان رېسپوبلیکهسیدهگی معارف خادملریگه مراجعتی اعلان قیلینهدی. بو مراجعتده تاسیسچیلر جمعیتنینگ مقصد و وظیفهلرینی توشونتیریبگینه قالمهیٔ، اونگه اعضا بۉلیب کیریشنی هم معارف و مدنیت خادملریدن التماس قیلگن اېدیلر. تورکستان مختاریتی توتهتیلگندن سۉنگ اۉلکهده اوج آلگن سیاسي تعقیب شو دورده بیر آز یومشهگن، ماسکوه ده اېسه لېنیننینگ خستهلیگی طفیلی پرولېتریت انقلابینینگ کېمهسی خېله قلقیب-قلقیب کېتهیاتگن اېدی. بونی سېزگن ضیالیلر یقین آره ده مملکتنینگ سیاسي حیاتیده جدّي اۉزگریش رۉی بېریشی ممکنلیگینی و حاضرگی نامعتدل وضیعتدن فایده لنیش لازملیگینی توشوندیلر. - ”قیزیل قلم“. 1923 ییلده ”ادبي-بدیعي توگره ک“ دېگن یۉقسیل (پرولېتر) یازووچیلر اویوشمهسی توزیلدی. بو اویوشمه حاضر صنعت موزېیی جایلشگن و اۉشه ییللرده کفناو نامیدهگی ایشچیلر کلوپیگه قرهشلی بناده اۉز فعالیتینی باشلهدی. اۉشه ییللرده اۉزبېک ادبیاتیگه کیریب کېلگن یۉقسیل شاعر و یازووچیلر شو توگرهکنینگ اعضاسی بۉلگنلر. لېکن بو توگرهک اۉز اطرافیگه یۉقسیل ادبیات وکیللرینی تؤپلش و تربیهلشگه قرهتیلگن وظیفهسینی، ایجادي ناچارلیگی آرقه سیده، بجره آلمهدی و بیرار عملي نتیجهگه اېریشمهدی. شو سببدن اونینگ اعضالری تېز آرهده پراکنده بۉلیب کېتدیلر. [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:29 ] [ داکترفاریابی ]
اؤزبیک ادبیاتی تاریخی - 2 - - یازووچیلر اویوشمهسی. 30-ییللرنینگ باشلریگه کېلیب، سابق اتفاق، رېسپوبلیکه و حتّی ولایت مقیاسیدهگی پرولېتر یازووچیلری اویوشمهلرینینگ ادبي حرکتگه سلبي تاثر کۉرستهیاتگنی کوندېک روشن بۉلدی. پرتیه، بیر تاماندن، اۉز مقصدیگه اېریشدی: یخشیمی-یامانمی، تلهیگینه پرولېتر یازووچیلری یېتیشیب چیقدی; زوات و فَبریکه لرنینگ دودینی آزمی-کۉپمی سیمیرگن قلمکشلر هم پیدا بۉلدیلر; پرتیه بو ایکّی کوچنینگ یاردمی بیلن ”بورجوه کیفیتی“دهگی استعدادلی ادیبلرنی جیلولب آلدی. لېکن، ایکّینچی تاماندن، تورلی موقعدهگی اویوشمهلر حتّی بیر-بیرلری بیلن هم رقابتلشهدیگن، بیر-بیرلرینینگ بورونلرینی قانهتهدیگن گُروهلرگه ایٔلهنیب قالدیلر. شونینگ اوچون هم و.ا.ک.پ(ب) مرکزکامی 1932 ییل 23 اپرېلده ”ادبي-بدیعي تشکیلاتلرنی قیته قوریش تۉغریسیده“ قرار قبول قیلدی. بو قرارگه موافق پرولېتر یازووچیلری اویوشمهلری ترقتیلیب، ساوېت حاکمیتینی قۉللب-قوّتلاوچی برچه قلم اهلینی ساوېت یازووچیلرینینگ یگانه اویوشمهسیگه بیرلشتیریش وظیفهسی قۉییلدی. [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:27 ] [ داکترفاریابی ]
تاریخ جهان و تاریخ چهار گروه زبانی تورانی ، آریایی ، سامی ، چینی : 2 - آریایی : 3 - سامی : 4 - چینی : " تاریخ قبل از اسلام" [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:26 ] [ داکترفاریابی ]
«دېوان الغآتیت تورک» قچان تاپیلگن؟ بیر کونی علی، عادتدهگیدېک، اېسکی کتابلر ساتیلهدیگن سحافلر بازاریگه باره دی. برهانبینینگ دوکانیگه کیریب، اېسکی کتابلرنی تیتکیلهیدی. اۉزیگه معقول هېچ وقا تاپمهگنیدن سۉنگ برهانبېیدن بیرار ینگی نرسه بارمی، دېب سۉرهیدی. ساتووچی بیر کتاب بارو، بیراق قیمت اېکنینی، حتّی معارف وزیرلیگی هم آلمهگنلیگینی ایتیب، کتابنی اونگه کۉرستهدی. علی امیریی کتابنی قۉلیگه آلیشی بیلن بو اثر یگانه قدیمي نسخه اېکنینی، اثرنینگ جهانشمول اهمیتینی درحال توشونیب یېتهدی، بیرآز هیجانلندی. بونی برهانبېیگه سېزدیرمسدن او بیلن سودالشیب، کتابنی 33 لیرهگه ساتیب آلهدی. علی امیریی شوندن کېینگی تاثراتینی مسلکداشلریگه بوندهی حکایه قیلگن اېدی: «کتابنی آلیب اویگه کېلدیم. یېب-ایچیشنی هم اونوتیب، بیر نېچه ساعت اونینگ مطالعه سی بیلن مشغول بۉلدیم. دۉستلر، سیزگه بیلدیرهیهپمن. بو کتاب اېمس، تورکیستان اۉلکهسیدور! تورکیستان اېمس، جملهی جهاندور! تورکلیک، تورک تیلی بو کتاب سایهسیده چینهکم رونق تاپهدی! عرب تیلی اوچون سېیییبوییه نینگ کتابی قنچهلیک مهم بۉلسه، بو هم تورک تیلی اوچون شونچهلیک اهمیتلیدیر. حاضرگه قدَر تورک تیلیده بونینگ کبی کتاب یازیلگنی یۉق. بو کتابنینگ حقیقي بهاسی انیقلنماقچی بۉلسه، جهاننینگ خزینه لری بونگه تېنگ کېلالمس. بو کتاب بیلن حضرتی یوسوف آره سیده بیر اۉخششلیک بار. یوسوفنینگ اکهلری اونی ارزیمس اقچهگه ساتدیلر. بیراق اونی مصرده اۉزینینگ وزنیچه کېلهدیگن جواهرگه پوللدیلر. برهانبېی بو کتابنی مېنگه 33 لیره گه ساتدی. مېن اېسه بونی بېحساب آلماسلرگه، زومردلرگه بېرمهیمن». بو کتاب محمود کاشغریینینگ هلی علم اهلیگه معلوم بۉلمهگن «دېوان و لغتیت-تورک» اثری اېدی. «دېوان»نینگ تاپیلیشی کتّه شو-شوولرگه سبب بۉلدی. حتّی اونی کیملردیر قۉلگه کیریتیش پَییگه توشدی. مجارستان فنلر اکادېمیهسی اثرنی اۉن مینگ آلتین پولگه ساتیب آلیشنی تکلیف اېتدی. فرانتسوزلر «دېوان»نی قۉلگه کیریتیش اوچون قویوق وعدهلر بېریب کۉردی. بیراق ملت منفعتینی هر قندهی مادّي بایلیکدن اوستون قۉیهدیگن علی امیریی برچه تکلیفلرنی رد اېتدی. شونی هم علیحده تاکیدلش جایزکی، «دېوان» بۉییچه حاضرگهچه قنچه کۉپ تدقیقات قیلینگن بۉلسه، اثر هلی بوندن هم کۉپ ایشگه موضوع بېریشی ممکن. معلوم بۉله دیکی، بو باره ده انیق تؤختهمگه کېلینمهگن، تفاوتلی خلاصهلر تورلیچه. خۉش، بو حالده «اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی»دهگی معلومات قندهی پیدا بۉلدی؟ سحافلر بازاری قیسی شهرده؟ بو سواللرگه انیقلیک کیریتیلیشی ضرور. اثرنی تاپگن علی امیریی اصلی دیاربکر شهریدن بۉلگن. شو باعث، ریفت خاطره لرده «دیاربکرلی علی امیریی افندی»، دېب تیلگه آلگن. علی امیریی «دېوان»نینگ تاپیلگنی حقیدهگی معلوماتلرنی هم «دیاربکر قراعتخانهسی»ده گپیریب بېرگن. منبعلرده «دېوان» تاپیلگن سحافلر بازاری ایستامبول شهریده گی بایزید میدانیده جایلشگنی قید قیلینگن (مختار تېوفیک اۉغلی. علی امیریی. انقره، 1989، 73—74-بېتلر). دیاربکر قراعتخانهسی هم ایستامبولدهگی قرهبابا کۉچهسیده جایلشگن. علی امیریی 1908 ییلی ایستامبول شهریگه کوچیب کېلیب، عمرینینگ آخریگه قدَر شو شهرده یشهگن. بیراق ریفت خاطرهلریده سحافلر بازاری و دیاربکر قراعتخانهسینینگ ایستامبول شهریده جایلشگنی، علی امیریینینگ 1908 ییلی بو شهرگه کوچیب کېلگنی حقیده معلومات بېریلمهگن. خودّی شو حال «اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی» مولفلرینی چلغیتگن کۉرینه دی. اېندی «دېوان»نینگ تاپیلیش سنهسی خصوصیده. ریفت خاطره لریده «دېوان» هجري 1333 سنهده تاپیلگنی کۉرسهتیلگن. بو میلادي حساب بۉییچه 1915 ییل. خ.مخموتاونینگ اثر 1915 ییلی، ا.ن.کاناناونینگ 1914—1915-ییللر آره لیغیده تاپیلگن دېییشلری سببی شونده بۉلسه کېرهک. بوندن تشقری، خاطره لرده نامی کېلتیریلگن معارف وزیری امرالله افندی هم، «دېوان»نی دوکاندن ساتیب آلیش اوچون امیرییگه پول بېریب تورگن دارولفونون دامله سی فایق رېشتبېی هم 1914 ییلی وفات اېتگن (مختار تېوفیک اۉغلی. علی امیریی. انقره، 1989، 72-بېت.). مذکور دلیللر «دېوان»نینگ هجري 1333 ییلی تاپیلگنی حقیدهگی فکرلر اساسسیز اېکنینی کۉرستهدی. « — ریفت، بو کتاب نقدر مشهور بۉلسه، شوقدر یوکسک، قنچهلیک قیمتلی بۉلسه، شونچهلیک بېبها. بیراق تشویشلی جهتی هم بار. کتابنینگ مقاوه سی چیریگن، اوستکی قِسمی تیتیلیب کېتگن، ورقلری قاریشگن، باشی، سۉنگی اۉقیب بۉلمس درجه گه یېتگن. صحیفهلرینینگ رقمی یۉق. کتاب یکونلنگنمی، یۉقمی؟ ترتیب بېریش امکانی بارمی؟ بو کبی سواللر مېنی محزون اېتر. عجبا، کتاب بېکم و کۉستمیکن؟ …ریفت، سېندن التماس قیلهمن، هر کونی کېل. شو کتاب بیلن بیر-ایکّی ساعت شغوللن. بو کتابده کمچیلیک یۉقمی، بونی انیقله. تکلیفنی ممنونیت بیلن قبول قیلدیم. ایکّی آیچه منتظم روشده بیر نېچه ساعتدن شغوللندیم. کتابنی اوچ مرته اۉقیب چیقدیم. ورقلرینی بیر یېردن آلیب، ایکّینچیسیگه قۉیدیم. ماس کېلمهدی. سۉزلرنینگ اۉقیلیشیگه، بحثنینگ دوامیگه قره دیم. خلص، ایشلهیٔ-ایشلهیٔ کتابگه ترتیب بېردیم. صحیفهلریگه رقم قۉیدیم». دېمک، ریفتنینگ گپلریگه کۉره، اثر ورقلرینی جای-جاییگه قۉییب ترتیبلشگه ایکّی آیچه وقت کېتگن. بو آره ده «دېوان» تاپیلگنی حقیدهگی خبر ضیالیلر آرهسیده کېنگ ترقهلگن. بوندن ضیا کۉکهلپ هم درک تاپگن. او اثرنی کۉرماقچی بۉلیب، زودلیک بیلن علی امیریینینگ آلدیگه کېلگن. بیراق علی امیریی اونگه کتابنی کۉرستمهگن. سۉنگره ضیا کۉکهلپ ریفتنینگ آلدیگه کېلیب بوندهی دېگن: «بو کتابنی آلیب، نشر اېتهیلیک، دېب نیت قیلدیم. بو خزینه نینگ کلیتی سېنینگ قۉلینگده. کېل، مېنگه یاردم بېر. شو کتابنی آلهیلیک. اونی بوتون تورکلرگه ارمغان اېتهیلیک. قنی، مېنگه چاره سینی ایت!» شوندن کېین اولر آره سیده ینه قوییدهگیچه صحبت بۉلیب اۉتهدی: شو صحبتدن کېین ریفتنینگ رېجه سیگه کۉره، ضیا کۉکهلپنینگ اویوشتیریشی بیلن علی امیرییٔ اۉزی حرمت قیلهدیگن عدلیه وزیری ابراهیمبېینینگ اوییگه افتارلیککه چقیریلهدی. بو تدبیرگه طلعت پاشا هم تکلیف قیلینهدی. آلدیندن رېجهلشتیریب قۉییلگنیدېک، طلعت پاشا علی امیرییدن «دېوان»نی چاپ اېتتیریشگه رخصت بېریشینی التماس قیلهدی. او رازی بۉلیب، بو ایشنی شاگردلریدن کیلیسلی ریفتگه تاپشیره دی. ریفت کتابنی اۉزیده قنچه مدت سقله گنی حقیده خاطره لرده بوندهی یازگن: «منه شوندهی احتیاطکارلیک بیلن بو کتابنی بیر یریم ییلگهچه محافظه اېتدیم. مینگ قتله شکر، اېگه سیدن آلگنیمدهیٔ قیتردیم». شو اۉرینده طلعت پاشا فعالیتینینگ اَیریم سنهلریگه هم تؤختهلیب اۉتیش ضرورتی سېزیلهدی. فکر یوریتیلهیاتگن موضوعنی آیدینلشتیریشده بونینگ علیحده اۉرنی بار. 1994 ییلی ایستامبولده نشر اېتیلگن «تورک جمهوریتی اېنتسیکلاپېديهسی»نینگ 372—373-صحیفهلریدهگی معلوماتلرگه کۉره، طلعت پاشا اۉشه دورده تورکيهدهگی اېنگ اعتبارلی شخصلردن بۉلگن. اتحاد و ترققي پرتیهسینینگ یېتکچی رهبرلریدن، 1909—1911-ییللرده ایچکی ایشلر وزیری، 1912 ییلده پۉچته و تېلېپگراف وزیری لوازملریده خدمت قیلگن. 1913 ییلی باش وزیرلیککه (بهبیالي) تعینلنگن. کېلتیریلگن دلیللردن معلوم بۉلماقدهکی، «دېوان» تاپیلگنیدن معلوم بیر مدتدن کېین ریفت اثرگه ایکّی آیچه ترتیب بېرگن. سۉنگره نشرگه تیارلش اوچون بیر یریم ییلچه اۉزیده سقلهگن. اثرنی چاپ اېتتیریش اوچون رخصت سۉرهگن طلعت پاشا 1913 ییلی باش وزیر لوازمیگه تعینلهنگن. ریفت خاطرهلریده ناملری کېلتیریلگن معارف وزیری امرالله افندی هم، دارولفونون دامله سی فایق رېشتبېی هم 1914 ییلی وفات اېتگن. بیزنینگچه، بو دلیللر «دېوان و لغتیت-تورک» ایستامبول شهریده 1913 ییلی تاپیلگن، دېب خلاصه چیقریشگه اساس بۉله آلهدی. [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:24 ] [ داکترفاریابی ]
مخدومقلی (1733–1790) ریگان ایله دی قیغو-غمده عزیز عمریم سۉلدیریب، غفلتده او دشمن آلدی اېلیمنی، بیر نېچه میز قۉلی باغلی قُل بۉلیب، شوم فَلک عذابین مېنگه بیلدیردی، نېچهلر دنیاده بۉلدی بیر کیشی، کویدیرر شوم فَلک جبرو جفاسی، کېره کمس فَلک، مېنگه مال بېررسن، اول گنجی-کان کېره کمس، باققه کیریب نَیلهیین مېن قولف اورگن عنبرین، اېل-یورتیم خارو زاردیر، کېلسین دولت لشکرینگ، بیزنینگ اېلنینگ شاه، گداسی، فَلک، سېنگه یوک بۉلر، بو زمیننی لرزان قیلیب، آسمان، جنبش ایله دینگ، مجلس قیلر بۉلدی بو کون اېل و یورتنینگ برچهسی، قیلغیل عمریمیزنی زیاد، درکار اېمس باشقه سی، چرخ اوستیده بنا قیلیب، بیزلرنی سېن جایلهدینگ، هر کیمگه سېن بخش اېتیبسن یخشی-یامان بیر گُلنی، مختومقولی، سېن سۉزلهگیل، دېیدی مردلر مجلسی، بۉلمس هر احماققه ایتمه دردو سۉزینگنی، قناعتده، عزتده توت اۉزینگنی، مغرور بۉلیب کېزمه عمرینگ گُلیگه، کۉنگلی قاره بیلن بۉلمنگلر الفت، مختومقولی هرگز تاپمهدی آمان، بۉلرسن بلند تاغلر، بویوکلیکده گېرده یمه، تاگلرنینگ ارسلانی، بابر، پلنگی، قیامتدن بیر سۉز دېدیم بایاقده، یخشی بېداو مینگن، خۉب گۉزه ل قوچگن — یخشیلر یانینده یورگیل سېن اۉزینگ، لقماندېک هر ایشنینگ چاره سین بیلسنگ، مختومقولی، قره ب سۉزله داشینگنی، بارمی؟ جهانگشته دېوانه لر، بیران اېشیکدن اۉتمهگن، بادی صبا کېلر بۉلدی، هوو دېگیل، عمان سوزرسن، زبانی شیرین عسللی، صبا دېیمن مېن پنهانده، سَیر اېتر بۉلدینگ قاشیده، آیاقنی لایگه باتیرگن، سَیر اېترسن کون-آیلرنی، بیر خُلقی باردیر سۉزیده، مختومقولی، سۉزلهدینگ آز، ج. شریفاو ترجمهلری کېل، کۉنگلیم، صدق ایله یالبار الله گه کېل، کۉنگلیم، صدق ایله یالبار الله گه، بیر نېچه لر یؤرتر کېچه یاتمه یین، بیر بۉز ییگیت یالغان دنیاگه کېلسه، کیملردیر دولتمند، کیملردیر غریب، مختومقولی، بو کونینگگه شوکر ایله، اِیمان پیدا کېلسه نورۉز عالمگه، رنگ قیلر جهان پیدا، چۉل طرفین بېرکیتیب، در آچر سووگه خرچنگ، سرودو صدا بیرله جهان یوزی آباددیر، زربافگه ذوقینگ قۉیمه، بقا یۉقدیر دولتده، مختومقولی، ییغلرمن بو بختی سیاهیمدن، آته-اۉغیل دردلشووی آزادي: - آشکار اېت سِرینگنی، سقلهمه پنهان، مختومقولی: - جفا قیلمه اۉزینگ، چقیر مولانی، - کېتگیمیز یۉق آلتی بیلن، بېش بیلن، - ورزیشینگ یۉق، یاشسن، کېته بیلمسسن، - کیشی سۉزلهمسه، سِری فاش بۉلمس، - بیزنی نېچوک بوندهی ترک اېتگوسینگ بار؟ - قلبیمگه کیریبدیر اسلام هوسی، - قورغان اۉقیب یورگیل، یخشی کلامدیر، - سینه یین، کۉره یین بو کون اقبالیم، - بیلیب آلهیٔ، اۉزینگ قَیان آترسن؟ - جیلوداری بۉلگوم یاسیرخان پیرنینگ، – آزادي دېر: بیرگه صفا سورهیلیک، – مختومقولی ایتر: قالمیشم چاغدن،
عدالت یخشی اصلا آدمزادگه اچّیق سۉز قیلمنگ، یېتیمنی کۉرگنده کولر یوز بۉلگیل، ییگیت اولدیر، سۉزگه ایلهسه عمل، غریبلیک بیر درددیر، آدم اۉلدیرمس، مختومقولی، شکر، شیرین تیل بېردی، میرزا کېنجه بېک ترجمهلری عاشق بۉلمیشم… اې، یارانلر، بیر یوزی گُل آیه عاشق بۉلمیشم، چون فَلک سالدی بیزی اول کون فنی توپراغاینه، جسمیم ایچره یار غمیدور، منزلیم صحراده، هِې، بیلمه دیم، نې بحری یېردیر، نې معظم تاغیدیر، دۉست، هوایي وصلینی مېن مونچه چندان ایستره م، ایستهمس یاریم منی، اول یاره زاریم یۉق منیم، ایتهدیر مختومقولی، من اونده کانه اۉغردیم، تورکمنچهدن اۉزبېکچهگه خورشید دوران تبدیل قیلگن [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:23 ] [ داکترفاریابی ]
شاعر خلیل الله خلیلی وفاتینینگ (29) ییللیگی افغانستان نینگ فارسي تیلیده ایجاد اېتووچی مشهور شاعرلریدن بیری استاد خلیليدیر. او 1907 ییلی توغیلگن. آته سی مرحوم میرزا محمد حسین مالیه ساحه سیده کتّه لوازمگه اېگه بۉلگن اېدی. بۉلهجک شاعر باشلنغیچ معلوماتینی اۉز اوییده آلگن. کېینچه لیک رسمي مکتبلرده اۉقیب، عرب تیلی گرامرسی، هم فیقه علملرینی قونت بیلن اېگهللهیدی و فارس-تاجیک کلاسیک ادبیاتینی مکمل اۉرگنه دی. غزللر اې نازلی گۉزل، یارو وفادار، گُلی صحرا، جاننی نې قیلهی، جسمیم ارا جان-کو اۉزینگ سن، ناز بیرله خرام ایلر اېسهنگ باغ و چمنده، ایتگیل، بو یوره ک قانلریدن جام توته یینمو، گُللر تؤشیین مقده مینگه، باسگن ایزینگگه، عشق غصه سیدن یاکه غزللر تؤقیینمو، دل آرزوسیگه کۉز بیله سېن جواب کیلورسن، * * * آهو اندوه دن یوره ک کامی میسر بۉلمهگهی، لبلرینگ کولگیسی بو دنیاده مقصودیم مېنینگ، داغ من، عشق آفتی قیلدی گرفتاری فغان، یخشیلیک قیلماق اولوسگه اهل و قلبیم نینگ ایشی، مُرده دللردن سیره کوتمه هدایت شعله سین — جمعه نياز جباراو ترجمه لری رباعيلر هر ذرّه توپراق نینگ تیلی بار، ایشان، *** علم و مدنیت عصریدیر بوگون، *** گدادن بیر عمر گنج طلب اېتماق،— * * * ناتینچ سن اې، چشمه، مثالِ سیماب، * * * قاچانگچه قیلیچ، قلقان پَییده سن، * * * بیز یېرگه تۉکیلگن اوروغمیز اچّیق، * * * مونچه هم کېککهیهسن کۉککه یېتگن عظیم تاغ، یوسف شاه منصور ترجمه لری [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:22 ] [ داکترفاریابی ]
قتغان قربانلری خاطره موزیمی شو ییلی جولای آییده حکومت قراری اساسیده «شهیدلر خاطره سی» خیریه جمغرمه سی تشکیل اېتیلدی. نتیجهده بۉلگوسی موزیم نینگ کۉرگزمه واسطهلرینی شکللنتیریش باشلندی. [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:21 ] [ داکترفاریابی ]
آنه لرکونی برچه-برچه آنه خانلرگه مباره ک بؤلسین ! تورکستانیم نی قیزلری ! آسمانیمیز یولدوزلری ، عشق دن توله دور دل لری ، یوره گی میز مداری سیز ، آنه وطن گه آنه سیز ، اؤزبیک -تورکمن و قزاق ، وطن باغیده بیر گل ، بیگیم لرگه مینگ سلام ، ملیکه ی دوران سیز ، دانا لرنی دانا سی سیز، حرمت بیلن [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:20 ] [ داکترفاریابی ]
غلام محمّد میمنه گی [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:19 ] [ داکترفاریابی ]
ساغلام تنده ساغ عقل قدردانلرالنگه لیک سیوگی سلاملر ! حرمتلی عزیز لر کسللیکنی یشیرسنگیز هم ایسیقی آشکارا ایته دی دیگن ، بویوک خلقیمیزنینگ مقالی بار ، بیز اؤزیمیزنینگ درد و علتلریمیز قالیب باشقه یات ایلت وملتلرنینگ اربابچه ، وکیلچه، قوماندانچه، وزیرچه، حاکمچه، ریسچه ، رهبرچه، و باشقه چه-چه لری نینگ قیله یاتگن و قیلگن ایشلری نینگ ایزیدن قالمسدن عیب قیدیریب ، تاپیب بیلگنچه یازیب اؤز عمرو وقتیمیزنی صرف ایتیب یخشی و یامان سؤزلربیلن کیفیتیمیزنی چاغ قیلیب کیلماقده میز و قاله ویره سه ، منه یات ایلت وملتلرنینگ شو بیرقطاراینگ اشدی ایلیمیزنینگ دشمنلری بؤلیب توریب انچه ، ایچچیق و ناروا سؤزلربیلن بیزنینگ خلقیمیزنینگ تامانگه تینمسدن تاش یامغرینی یاغدیریب کیلکن و حتا بیزنینگ قاره کوزلریمیزنینگ قیزیل قانگه بولغگن انچه(احدی-یون-لالی -جمعه خان ع - غ ...) چه-چه لری نینگ بیر نیچه ایرکه تایلریمیز، ضیألیلریمیز اؤیلمسدن شرمسیزلیک بیلن اؤشه دشمن قانخور لرنی ، اؤزیمیزنینگ اؤنته ایمس یوزته ایمس کوپلب اؤزبیک (تورک قوم)نی بیلیملی و آیدین شخصلریدن کوره یقین و بلندتوتیب ، یوقاریده یازگن یات و دشمن چه-چه لرنی حرمت و هردایم اؤزبیک (تورک قوم) نینگ دسترخانینی توریدن جای آلیب بیریب کیلماقده لر .ایندی نیمه قیلیش کیره ک دیگن سؤز چیقیب قالیشی ممکین،بو اوچون فقط صداقت ، ایمان دارلیک ، آق کونگیلیک و عقل بیلن و عمل بیلن تیل ، ایل و یورتیمیزنی سیویش کیره ک .ایتیشینگیزممکین اؤشه ایرکه تایلر بیزدن کوره کوپراق سیوه دی دیگن جوابینگیز بارالبته ، مین بؤلسه یؤق دیب جواب بیرگن بؤلرایدیم .ینه نیگه دیگن سوراقنی بیریشینگیزممکین ، البته بیرمین ایمس بلکه همه خلق ، مین بیلن بیر سؤزده منه بونده ی جواب قیتر گن بؤلرایردیلر ، اؤشه ایرکه تایلرنی سیویشی فقط مقام -پول-مال -ملک وساخته آبرو اوچون ، اگر اولر سیوگیدیگ بؤلسه لر نیگه اؤشه یات چه-چه لرنی یانیده . قنچه-قنچه اؤزبیک آیدین و بیلیمدان ضیألیلریدن کوره اؤشه لرینی آرتیق کوریب حرمت قیله دیلر. ینه ایتیشینگیزممکین ، اؤشه یات چه-چه لردن ایلیمیزنینگ فایده سیگه اولربیلن بیرگه دییشینگیز کورینیب توریبدی .اما مین و برچه ایل واولوس بیر آوازدن یؤق دیگن سؤزنی قیترگن بؤله میز ، سبب او یات چه-چه لر بوایرکه تایلردن فایده لنیب قوغیرچاق قیلیب برماقلریده اؤینتماقده لر . گپ-گپ دن چیقه دی دیگندیگ گپنی کوپ قیلمسدن ، سیزعزیزلربیلن منه شویرده نقطه قویب باشقه اینگ اؤزیمیزگه و کیله جک تورموش و بیرلیگیمیزگه یاردم بیره دیگن سؤزلرگه اوتسک . Shafiqa Yarqin چه چه لر دیب کیملرنی ایتیب سیز؟ انیق راق یازسنگیز یخشی بوله دی. جمله لرینگیز دن مقصدینگیزنی انیق انگله ی آلمه دیم. اوزیمیز نینگ وکیل و سناتور و رییس و معین و وزیرلریمیزنی ایته سیزمی یا لالی گه اوخشه گن رهبریمیزگه و رهبریمیز قاشیده گی کته کیچیک مشاورلریمیزگه قدرلی بولگن یاتلرنی می؟ حرمتلی اتاقلی بیلیمدان یارقین بیگیملری سیزنیدیک بویوک عالمه آپه میز کیلیب من کبی چله سواد نینگ یازگنینینگ اؤقیب اعتباربیرگنینگیز ، اؤزی شو سیزنی اولوغ انسان ایکنلیگینگیزنی اثباتله یدی.منه قره نگ ، سیز ، سین اؤقیمن سن ، چله سواد سن دیمسدن ، بیرمین ایمس باشقه مجازی صفحه ده گیلر بیلن هم جوده بیر صمیمی سیز ، یخشی و شیرین سؤزینگیزبیله علاقه قیله یاپسیز .الهی اوزاق عمرکوریب ،ساغ وسلامت ایل ویورت بختیگه یشنگ . [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:18 ] [ داکترفاریابی ]
مللی اؤیغانیش دوری 2 ) چۉلپاننینگ “عریضه نامه”سی و اونینگ متنی خصوصیده ینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ اساسچیلریدن بیری عبدالحمید سلیمان اۉغلی چۉلپان (1897-1938) ادبي میراثینی تؤپلش و نشر اېتیش باره سیده سۉنگّی اۉن ییللیقده کۉپگینه خیرلی ایشلر عملگه آشیریلدی. بیراق هنوزگهچه شاعر ایجادي میراثینینگ حجمی تۉلهسیچه انیقلنگنی یۉق. بونینگ سببی، بیرینچیدن، قتغانگه اوچره گن اولوغ ادیب اثرلری قۉلیازمه نسخهلرینینگ شۉرا عباره لری تامانیدن یۉق اېتیب تشلنگنیده; ایکّینچیدن، چۉلپاننینگ تیریکلیک چاغیده وقتلی مطبوعاتده اعلان قیلینگن کتّه-کیچیک شعر، مقاله، حکایه، فېلیيتون یاکه خبرلرینینگ انیق حسابی یۉقلیگیده; اوچینچیدن، مذکور گزېته-ژوناللرنینگ هم بیزگهچه تۉلیق یېتیب کېلمهگنیده، دېب اۉیلهیمیز. شونینگ اوچون هم 1910-1930 ییللر مطبوعاتینی سینچیلکلب اۉرگنیشگه احد قیلگن تدقیقاتچیلرده مذکور ادیبنینگ حاضرگی زمان علم اهلیگه، ادبیات محیبلریگه نامعلوم بۉلیب کېلهیاتگن اثرلرینی تاپیشلریگه امکانیت موجود. یقینده قۉقانلیک نکته دان عالِم، حیاتینی علم-فن، مدنیتیمیز رواجیگه بغیشلهگن کمترین انسان، استاذ صالح جان یۉلداشېو دامله بیزگه 1925-1931 ییللرده تاشکېنتده چاپ اېتیلگن “یېر یوزی” ژونالینینگ 20 دن آرتیق سانلری جمعلنگن مجموعه نی کۉرستدی. مذکور ژونال تخلمینی دقّت بیلن کۉزدن کېچیریشیمیز نتیجهسیده معلوم بۉلدیکی، او “قیزیل اۉزبېکیستان گزېته سینینگ نشری صفتیده باسیلیب تورگن و اجتماعي-سیاسي ادبي-بدیعي، عامهباپ یؤنلیشده بۉلگن اېکن. او ایکّی هفتهده بعضاً بیر آیده بیر مرته چاپ اېتیب توریلگن. “یېر یوزی”ده 1920 ییللر اۉزبېک ادبیاتینینگ کۉپلب تنیقلی نماینده لری آیبېک اېلبېک، اویغون، کامل عليېو، عبدالله اولاني، قربان بېرېگین منان رامز و باشقه لر اۉز شعر، حکایه، مقاله و ترجمه لرینی اعلان قیلگنلر. چۉلپان هم ژونال بیلن اونینگ دستلبکی سانی (1925 ی.، 7 نایبر)دن باشلب همکارلیک قیلگن. بو سانده اونینگ “بو نیمه نرسه؟” شعری بېریلگن. کېینگی سانلرده اېسه “سوو”، “بو یېرنینگ قیشی”، “قیتیش”، “یۉلچی” کبی منظومهلری، “ینه اویلنهمن”، “مسکودهگی درامستوديهمیز”، “مېیېرخولد تیاتری”، “تورسونای صحنهده” مقالهلری چاپ اېتیلگن. اما ژونالنینگ 1926 ییل 6-سانیده باسیلگن بیر منظومنی شاعر اثرلرینینگ تۉپلانلریده اوچره تمهدیک. اونینگ نامی اېسه یاش ادبیاتشناس ن. یۉلداشېو تامانیدن تیارلنگن “چۉلپان حیاتی و ایجادی بییلیوگرافیه سی”ده (تاشکېنت، 1992) هم موجود اېمس. 33 بَیت (66 مصرع)دن عبارت بو کتّهگینه شعرنینگ نامی ژونالده "اۉزبېکیستان مرکز اجراییه کمیته سینینگ رییسی اۉرتاق آخونبابا اۉغلیغه اندیجان شهری، آلهیلیک دهه، تاجیک محله فقراسی ملا فلانيدن عریضه نامه ” شکلیده یازیلگن. “عریضه نامه” مثنوي شکلیده بۉلیب، آخریده بېریلگن معلوماتگه کۉره، او 1925 ییلنینگ 8 آکتیٔبریده اندیجان شهریده یازیلگن. شعرگه “قلندر” امضاسی قۉییلگن. معلومکی، شو تخلص بیلن چۉلپاننینگ اۉنلب اثرلری اعلان اېتیلگن. شعرنینگ مضمونیگه قرهگنده، او “ینگی کوکاز” گزېته سیده اۉزبېکیستاننینگ اۉشه پیتده گی رهبرلریدن بیری بۉلگن یۉلداش آخونبابایېو شانیگه ایتیلگن بېمعنی گپلرگه جواب طریقهسیده یره تیلگنگه اۉخشهیدی. افسوسکی، بیز “ینگی کوکاز” گزېته سینینگ قچان، قییرده و کیم تامانیدن چاپ اېتیلگنینی حاضرچه انیقلهیٔ آلمهدیک. شونینگ اوچون اونده آقسقالیمیز حقیده نیمهلر یازیلگنیدن خبردار اېمسمیز. “عریضه نامه” - 20 عصرنینگ 20-ییللریده گی سیاسي کوره شلر، غایوی مباحثهلر محصولی. البته، اۉزبېکیستان جمهوریتیگه سیاسي و زمانوي علملردن نسبتاَ اوزاقراق بۉلگن یٔ.آخونبابایېونینگ رهبر اېتیب تیینلنگنلیگی قیزیق حال. بو واقعه تورلی طایفه دهگی کیشیلر تامانیدن طرفه یۉسینده قبول قیلینگن بۉلسه کېره ککی، “ینگی کوکاز”ده شوندهی مقاله پیدا بۉلگن. چۉلپان اېسه آخونبابایېونی شخصن یخشی تنیگنیدن، آقسقالنینگ شخصي فضیلتلریدن خبردار بۉلگنی طفیلی اوشبو مضمونده گی شعرنی یازگن کۉرینهدی. “عریضه نامه” اۉز وقتیده مشهور بۉلگن شیېکیللی، عبدالله قادري اۉشه ییلی اعلان قیلگن “ییغیندی گپلر” فېلیيتونیده اوندن جزي اۉزگرتیریشلر بیلن تۉرت مصرع کېلتیره دی. شعر چۉلپانگه خاص اوسلوبده، سیلّیق و روان یازیلگن. بیراق، بو منظومه محیطگه بۉیین اېگیشگه مجبور بۉلگن ایجاد نمونه سی اېدی. شونینگ اوچون “قیزیل سۉزلر” کۉپ. اما اوشبو شعر هم شاعرگه قرشی کۉتریلهیاتگن قتغان بۉرانینی تؤخته تیب قاله آلمهدی. وقتی ساعتی کېلیب چۉلپاننینگ اۉزی حمایهگه محتاج بۉلیب قالگنده یٔ.آخونبابایېو اونگه یاپیریلگن بلا تیغیگه قلقان بۉله آلمهدی. بۉله آلمسدی هم... قوییده اېسه چۉلپاننینگ زمانداشلریمیزگه نامعلوم بۉلیب کېلهیاتگن شعرینی حواله اېتماکده میز. عریضه نامه بېره من اوشبو عریضه نی سیز حرمتلیک آقسقالیمیزغه شول خصوصده کیم: “ینگی کفکاز” گازېتیده بیر بې یوز، [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:17 ] [ داکترفاریابی ]
چینگیزخان اۉزبېکچه سۉزله گن! دېنگیز باشدین بولغآندی کیم تیندیرور- ای خانیم؟ بوندهی مراجعتنی تینگلهگن خان حیران بولیب، بخشیگه جواب قه یتریبدی: دېنگیز باشتین بولغآنسه تیندیرور اۉغلوم جؤلچی دور بخشی بو مراجعتنی ینه کوزیده یاش بیلن ینه قهیتریبدی: دېنگیز باشدین بولغآندی کیم تیندیرور اې خانیم؟! چینگیزخان بخشی نینگ حالتیگه قره ب جؤلچی نینگ اۉلگنلیگینی توشونیب، دېبدی: بو نینگ جوابیگه بخشی دېبدی: یعنی، «اې، مېنینگ خانیم! مېن جؤلچی نینگ اولگنینی ایتمهدیم، سېن اوزینگ اوز تیلینگ بیلن ایتدینگ، یارلیکینگ، یعنی اولیم خبرچیسینی اولدیریش حکمینگ مېنگه اېمس، اوزینگ آبدان اویلب، شوندهی دېب خلاصهگه کېلدینگ،» دېبدی. ماتمگه توشگن چینگیزخان دېبدی: قولونی اۉلگن قولوندهی قولونومدن اَیریلدیم، [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:16 ] [ داکترفاریابی ]
جهالت قربانیگه ایلنگن شاعره نادره بېگیم، اوّلا، معرفتپرور صفتیده امیر نصرالله نینگ قیلمیشلرینی همیشه کوزه تیب تورگن. بیراق او امیر نینگ بونچهلر شفقتسیزلیک قیلیشینی کوتمه گن بۉلسه کېره ک. چونکه نصرالله خان نادره بېگیمنی قتل اېتیشده بې رحم جلّادلرگه خاص بیر یۉلنی توتدی. قیسقه وقت ایچیده یېترلیچه غنیم آرتتیریشگه اولگورگن محمدعلیخان نینگ دشمنلری او حقده «ایکّیته توغیشگن سینگلیسی بۉلگنی حالده اۉگه ی آنه سیگه اویلنیبدی»، دېب اغوا ترقه ته دیلر. نتیجه ده محمدعلیخانگه قتّيق عیبلاو قۉییشه دی. اصلیده اېسه، خانپاششه آییم محمدعلیخان نینگ اۉگه ی آنه سی اېمسدی. خانپاششه آییم گرچه امیر عمرخان نینگ سراییده گی کنیزکلر قطاریده یورگن بۉلسه ده، امیر عمرخان او وایه گه یېتمسدناق عالمدن اۉتگندی. حرمت بیلن عزیز فاریابی . [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:14 ] [ داکترفاریابی ]
محمد اقبال محمد اقبال (1877.22.2، سیلکات — 1938.21.4، لاهور) — شرق و اسلام عالمینینگ بویوک شاعری، فیلسوف. اوردو و فارس تیللریده ایجاد قیلگن. سیلکات، لاهور کالیجلریده تعلیم آلگن. 1905—08 ییللرده انگليه و گېرمنيه اون-تلریده اۉقیگن. ایلک شعر («یېتیم ناله سی»، 1899) و داستان («همالهیٔ»، 1899)لریدهیاق انساننی، طبیعتنی، خلق دردی و کیفیتینی کویلهیٔ دی. «اېرانده تصوفنینگ ترقیاتی» (1908) اثریده شرق فلسفه سی و دیني تعلیماتلرینی تحلیل قیله دی، ابن سینا، ابن عربي کبی فیلسوفلرنینگ دنیاقره شینی یوکسک بهالهیدی. «شخص سِرلری» (1915)، «شخص سِرلرینینگ آچیلیشی» (1919) داستانلریده، «زبورې عجم» (1927)، «جاویدنامه» (1932)، «جبرایل قناتلری» (1935)، «هجاز ارغومانی» (1938) و باشقه دیني-فلسفي، اجتماعي- اخلاقي اثرلریده شخص و جمعیت، طبیعت و خدا، سېوگی و عقل، شرق و غرب، شخص و جمعیت حقیدهگی فلسفي قرهشلرینی ایلگری سورگن. محمد اقبال مستقل هند کنفېراتسیه سی ترکیبیده مسلمان دولتینی توزیش طرفداری بۉلگن. محمد اقبال بعضی مساله لرنی حل اېتیشده اسلام تعلیماتی اساسیده ایش کۉرسه، اَیریم مسالهلرده غرب فیلسوفلری، خصوصاً، گېگېل`، کنت، بېرگسان، لېیبنیس و اېنشتېین پازیتسيهسیده توره دی. عالِمنینگ مادّي بایلیک و بیلیش نظریه سی گېگېل` دیَلکتېکه سی تاثریده بۉلگن (اۉزبېکستان ملي اېنتسیکلاپېدیچسی اساسیده یازیلدی). * * * پریشان بۉلدی هر دَمیم غمیمدین، * * * دور تینسیز تنزلگه پهسه یدی، * * * دلیمنی بېدیللر بیچیب کېتدیلر، * * * سخن کېچدی باریمدن هم یؤغیمدن، * * * دلیم بو دیر ارا قال بیلن بنددیر، * * * بو نې ایدبار،کی آب و گیلگه توشدی * * * سېنی بیلگن عاشق دلده اسیردیر، * * * بیلالمس جبریل بو هایو هوونی، * * * تفکر ایلهگیل فایده زیاننی، * * * بیر عالم بار — قارانغی آفتابدین، * * * بې ۉخشش مملکت بو هندستاندیر، * * * دلیم باردیر — بیلالمس او سورورنی، * * * مَییمنی سېن سینیق جاملردین اسره، * * * کېچورمن راه، کی پایان — منزلیم یۉق، * * * ایستهمم بو جهان و او جهاننی، ****** * * * اۉزیمنی اۉز کناریمگه قره تدیم، * * * منیم هنگاممه تۉلدیر جهاننی، * * * طلیسمی 7 علمی حاضرنی اۉچیردیم، * * * بیلورسن سېن، حیاتی جاویدان نې، —————————— [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:12 ] [ داکترفاریابی ]
فهرست بزرگترین امپراتوریهای جهان امپراتوریها همواره نقش زیادی در حوادث و رخدادهای تاریخی داشته اند و به سه دسته تقسیم می شوند: امپراتوریهای باستانی امپراتوریهای سدههای میانه امپراتوریهای مدرن (معاصر) ۱ بزرگترین امپراتوریها ۱.۱ بزرگترین امپراتوریهای باستان ۱.۲ امپراتوریهای سده های میانه ۱.۳ امپراتوریهای معاصر ۲ شاهنشاهان قدرتمند ۲.۱ شاهان قدرتمند باستان ۲.۲ شاهان قدرتمند معاصر بزرگترین امپراتوریها گسترده امپراتوری هخامنشیان (سال ۴۸۰ پیش از میلاد) گسترده امپراتوری مائوریا (سال ۲۵۰ پیش از میلاد) رتبه نام امپراتوری سال وسعت ۱ هخامنشیان ۵۵۰ پیش از میلاد ۸٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲ دودمان هان ۱۰۰ پیش از میلاد ۶٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳ امپراتوری روم ۱۱۷ بعد از میلاد ۶٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۴ امپراتوری اسکندر ۳۲۳ پیش از میلاد ۵٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۵ سلسله مائوریا (هند) ۲۵۰ پیش از میلاد ۵٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۶ دودمان جین (چین) ۱۰ بعد از میلاد ۴٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۷ دودمان هیونگ ۱۷۶ پیش از میلاد ۴٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۸ دودمان هونیک ۴۴۱ بعد از میلاد ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۹ شاهنشاهی هیاطله ۴۹۰ بعد از میلاد ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۰ خاقانات روران ۴۰۵ بعد از میلاد ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۱ سلوکیان ۳۰۱ پیش از میلاد ۳٬۹ میلیون کیلومتر مربع ۱۲ امپراتوری اشکانیان سال ۱۱۳ پیش از میلاد تا ۱۱۰ بعد از میلاد ۳٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۱۳ شاهنشاهی کوشان ۲۰۰ بعد از میلاد ۳٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۱۴ امپراتوری ساسانیان ۴۵۰ بعد از میلاد ۳٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۱۵ شاهنشاهی گبتا ۴۰۰ بعد از میلاد ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۱۶ دودمان جین غربی (چین) ۳۰۰ بعد از میلاد ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۱۷ امپراتوری ماد ۵۸۵ پیش از میلاد ۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۱۸ دودمان کین (چین) ۲۰۶ پیش از میلاد ۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۱۹ امپراتوری بیزانس (روم شرقی) ۴۵۰ بعد از میلاد ۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۲۰ دودمان جین شرقی (چین) ۳۴۷ بعد از میلاد ۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۲۱ دودمان لیو سونگ (چین) ۴۲۰ بعد از میلاد ۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۲۲ شاهنشاهی یاوانا (هند) ۱۵۰ پیش از میلاد ۲٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۳ شاهنشاهی باختری (بلخ) ۱۸۴ پیش از میلاد ۲٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۴ سلسله ژو جدید (چین) ۳۲۹ بعد از میلاد ۲٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۵ سلسله وی شمالی (چین) ۴۵۰ بعد از میلاد ۲٬۲ میلیون کیلومتر مربع ۲۶ سلسله وی (چین) ۲۶۳ بعد از میلاد ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۷ سلسله کین (چین) ۳۷۶ بعد از میلاد ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۸ امپراتوری روم غربی ۳۹۵ بعد از میلاد ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۹ سلسله ژو قدیم (چین) ۳۱۶ بعد از میلاد ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۰ شاهنشاهی ساتاواهانا (هند) ۹۰ بعد از میلاد ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۱ شاهنشاهی هندی-پارتی (هند) ۵۰ بعد از میلاد ۱٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳۲ سلسله وو (چین) ۲۲۱ بعد از میلاد ۱٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳۳ شاهنشاهی هندی-سکایی (هند) ۱۰۰ پیش از میلاد ۱٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳۴ دودمان ناندا (هند) ۳۵۰ پیش از میلاد ۱٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳۵ امپراتوری آشور ۶۷۰ پیش از میلاد ۱٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۳۶ دودمان شانگ (چین) ۱۱۲۲ پیش از میلاد ۱٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۳۷ ژو غربی (چین) ۱۱۲۲ پیش از میلاد ۱٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۳۸ شاهنشاهی آکسوم (اتیوپی) ۳۵۰ بعد از میلاد ۱٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۳۹ دودمان شونگا (هند) ۱۵۰ پیش از میلاد ۱۰۲ میلیون کیلومتر مربع ۴۰ شاهنشاهی کوشی (حبشی) ۷۰۰ پیش از میلاد ۱٬۲ میلیون کیلومتر مربع گسترده شاهنشاهی ساسانی در دوره خسرو پرویز امپراتوری مغول دولت اموی رتبه نام امپراتوری سال وسعت ۱ امپراتوری مغول ۱۲۷۰ میلادی ۳۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲ امویان (خلفای اموی-تازیان) سال ۷۲۰ میلادی ۱۹٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۳ دودمان یوآن (حکومت مغولی چین) ۱۳۱۰ میلادی ۱۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۴ خلفای عباسی (تازیان) سال ۷۵۰ میلادی ۱۱٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۵ خلفای راشدین (تازیان) سال ۶۵۴ میلادی ۹٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۶ ساسانیان (اواخر-دوره خسرو پرویز) سال ۶۲۰ میلادی ۷٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۷ سلسله مینگ (چین) ۱۴۵۰ میلادی ۶٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۸ خاقانات ترک (گوک ترک) سال ۵۵۷ میلادی ۶٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۹ اردوی زرین ۱۳۱۰ میلادی ۶٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۰ خاقانات اویقور سال ۸۰۰ میلادی ۵٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۱۱ دودمان تانگ (چین) سال ۷۱۵ میلادی ۵٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۱۲ خلفای فاطمی سال ۹۶۹ میلادی ۵٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۱۳ دودمان توفان (تبت) سال ۸۰۰ میلادی ۴٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۱۴ تیموریان (صاحب قران) ۱۴۰۵ میلادی ۴٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۱۵ دودمان پالا (هند) سال ۸۵۰ میلادی ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۶ خاقانات شرقی ترک سال ۶۲۴ میلادی ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۷ خاقانات غربی ترک سال ۶۰۰ میلادی ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۸ دودمان کارکوتا (کشمیر-هند) سال ۷۵۰ میلادی ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۹ سلجوقیان ۱۰۸۰ میلادی ۳٬۹ میلیون کیلومتر مربع ۲۰ ایلخانان ۱۳۱۰ میلادی ۳٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۲۱ سلسله چولا (هند) ۱۰۵۰ میلادی ۳٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۲۲ خوارزمشاهیان ۱۲۱۸ میلادی ۳٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۲۳ خانات چاگاتی ۱۳۵۰ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۴ روم شرقی (دوره ژوستینین یکم) سال ۵۵۵ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۵ دودمان یوآن شمالی (مغولستان) ۱۴۰۰ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۶ دودمان سونگ شمالی (چین) ۱۱۰۰ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۷ غزنویان (دوره سلطان محمود) ۱۰۲۹ میلادی ۳٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۲۸ مرابطان (خلفای مرابط) ۱۱۴۷ میلادی ۳٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۲۹ سلسله توقلاق (هند) ۱۳۲۰ میلادی ۳٬۲ میلیون کیلومتر مربع ۳۰ سلسله غوریان ۱۲۰۰ میلادی ۳٬۲ میلیون کیلومتر مربع ۳۱ دودمان سوء (چین) سال ۶۱۰ میلادی ۳٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۳۲ خانات خزر (اطراف دریای خزر) سال ۸۵۰ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۳ اتحاد کالمار ۱۳۹۷ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۴ کیاون روس ۱۰۵۰ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۵ خانات کاراخنید ۱۰۲۵ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۳۶ سامانیان سال ۹۲۸ میلادی ۲٬۹ میلیون کیلومتر مربع ۳۷ ایوبیان (خلفای ایوبی) ۱۱۹۰ میلادی ۲٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۳۸ دودمان ماجاپاهیت (اندونزی) ۱۳۸۹ میلادی ۲٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۳۹ سلسله خیلجی (هند) ۱۳۱۲ میلادی ۲٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۴۰ دودمان لی آیو (چین) سال ۹۴۷ میلادی ۲٬۶ میلیون کیلومتر مربع امپراتوریهای معاصر گسترده امپراتوری بریتانیا (سال ۱۹۱۹ میلادی) گسترده امپراتوری روسیه گسترده امپراتوری اسپانیا رتبه نام امپراتوری سال وسعت ۱ امپراتوری بریتانیا ۱۹۲۲ میلادی ۳۳٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۲ امپراتوری اسپانیا ۱۷۴۰ میلادی ۲۴٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳ امپراتوری روسیه ۱۸۶۶ میلادی ۲۲٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۴ سلسله چینگ (کینگ)-(چین) ۱۷۹۰ میلادی ۱۴٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۵ فرانش استعمارگر (دوره دوم) ۱۹۳۸ میلادی ۱۲٬۳ میلیون کیلومتر مربع ۶ امپراتوری پرتغال ۱۸۱۵ میلادی ۱۰٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۷ امپراتوری برزیل ۱۸۸۰ میلادی ۸٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۸ امپراتوری ژاپن ۱۹۴۲ میلادی ۷٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۹ آلمان نازی (دوره هیتلر) ۱۹۴۲ میلادی ۶،۴ میلیون کیلومتر مربع ۱۰ امپراتوری عثمانی ۱۵۹۵ میلادی ۵٬۲ میلیون کیلومتر مربع ۱۱ یوآن شمالی (مغولستان) ۱۵۵۰ میلادی ۵٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۲ سلسله مینگ (چین) ۱۵۴۰ میلادی ۵٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۳ امپراتوری اول مکزیک ۱۸۲۲ میلادی ۴٬۹ میلیون کیلومتر مربع ۱۴ امپراتوری بابری هند ۱۶۹۰ میلادی ۴٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۱۵ افشاریان (دوره نادر شاه) ۱۷۴۷ میلادی ۴٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۱۶ امپراتوری ایتالیا ۱۹۴۰ میلادی ۳٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۱۷ هلند استعمارگر ۱۹۴۰ میلادی ۳٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۱۸ امپراتوری آلمان ۱۹۱۴ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۱۹ صفویان ۱۵۱۲ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۰ ازبکان ۱۵۱۰ میلادی ۳٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۱ فرانش استعمار (دوره نخست) ۱۶۷۰ میلادی ۳٬۴ میلیون کیلومتر مربع ۲۲ دانمارک استعمارگر ۱۸۰۰ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۳ قاجاریان (دوره آقامحمدخان) ۱۷۹۶ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۴ پادشاهی بزرگ دوچی روس ۱۵۰۵ میلادی ۳٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۵ بلژیک استعمارگر ۱۹۱۴ میلادی ۲٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۶ پادشاهی ماراتا (هند) ۱۷۶۰ میلادی ۲٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۲۷ امپراتوری اول فرانش ۱۸۱۳ میلادی ۲٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۲۸ دودمان اینکا ۱۵۲۷ میلادی ۲٬۰ میلیون کیلومتر مربع ۲۹ خانات سیبیر (خاناتی ترک) ۱۵۲۰ میلادی ۱٬۸ میلیون کیلومتر مربع ۳۰ دودمان سوری (مای-سوری)-(هند) ۱۵۴۵ میلادی ۱٬۵ میلیون کیلومتر مربع ۳۱ پادشاهی لهستان-لتونی ۱۶۵۰ میلادی ۱٬۲ میلیون کیلومتر مربع ۳۲ دودمان سیام (تایلند) ۱۷۸۲ میلادی ۱٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۳۳ دودمان لودهی (هند) ۱۵۱۷ میلادی ۱٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۳۴ امپراتوری سوئد ۱۶۵۸ میلادی ۱٬۱ میلیون کیلومتر مربع ۳۵ سلسله کوبائونگ (میانمار) ۱۸۰۰ میلادی ۰٬۹ میلیون کیلومتر مربع ۳۷ سلسله ویجایاگارانا (هند) ۱۵۲۹ میلادی ۰٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۳۸ امپراتوری اتریش-مجارستان ۱۹۰۰ میلادی ۰٬۷ میلیون کیلومتر مربع ۳۹ دودمان نیزامز (هند) ۱۷۴۰ میلادی ۰٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۴۰ سلسله سیک (هند) ۱۸۴۵ میلادی ۰٬۶ میلیون کیلومتر مربع ۴۱ امپراتوری زندیان (ایران) ۱۷۵۰میلادی ۱٬۹ میلیون کیلومتر مربع امپراتوری چینگ در بیش ترین وسعتش گسترش تدریجی امپراتوری عثمانی نام پادشاه دودمان (سلسله) سالهای حکومت کوروش بزرگ امپراتوری هخامنشی ۵۵۹ تا ۵۲۹ پیش از میلاد داریوش بزرگ امپراتوری هخامنشی ۵۲۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد تراژان امپراتوری روم ۹۸ تا ۱۱۷ بعد از میلاد پادشاه آشوکا مائوریای هند ۲۷۳ تا ۲۳۲ پیش از میلاد اسکندر مقدونی امپراتوری مقدونی ۳۳۰ تا ۳۲۳ پیش از میلاد مهرداد اول اشکانی امپراتوری اشکانیان ۱۷۱ تا ۱۳۸ پیش از میلاد مهرداد بزرگ اشکانی امپراتوری اشکانیان ۱۲۳ تا ۸۷ پیش از میلاد هوخشتره امپراتوری ماد ۶۲۵ تا ۵۸۵ پیش از میلاد ارد یکم امپراتوری اشکانیان ۷۸ تا ۷۵ پیش از میلاد آنتیوخوس سوم سلوکیان ۲۴۱ تا ۱۸۷ پیش از میلاد چین شی هوان امپراتوری چین ۲۲۱ تا ۲۱۰ پیش از میلاد امپراتور وو دی امپراتوری هان ۱۴۱ پیش از میلاد (بر تخت نشستن) شاپور یکم ساسانی امپراتوری ساسانی ۲۴۱ تا ۲۷۱ بعد از میلاد کنستانتین بزرگ امپراتوری روم ۳۰۶ تا ۳۳۷ بعد از میلاد دیوکلتیانوس امپراتوری روم ۲۸۴ تا ۳۰۵ بعد از میلاد شاپور دوم ساسانی امپراتوری ساسانی ۳۰۹ تا۳۷۹بعد از میلاد خسرو انوشیروان ساسانی امپراتوری ساسانی ۵۳۱ تا ۵۷۹بعد از میلاد خسرو پرویز ساسانی امپراتوری ساسانی ۵۹۰ تا ۶۲۸بعد از میلاد شاهان قدرتمند معاصر نام پادشاه دودمان (سلسله) سالهای حکومت چنگیز خان مغول امپراتوری مغول ۱۲۰۲ تا ۱۲۲۷ میلادی سلیمان یکم امپراتوری عثمانی ۱۵۲۰ تا ۱۵۶۶ میلادی ملکه ویکتوریا امپراتوری بریتانیا ۱۸۳۷ تا ۱۹۰۱ میلادی ناپلئون یکم (بناپارت) امپراتوری فرانش ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۵ میلادی اکبر شاه امپراتوری بابری هند ۱۵۵۶ تا ۱۶۰۵ میلادی پتر یکم (پتر بزرگ) امپراتوری روسیه ۱۶۸۲ تا ۱۶۹۶ میلادی نادر شاه امپراتوری افشار ۱۷۳۶ تا ۱۷۴۷ میلادی فریدریش دوم امپراتوری پروس (آلمان) ۱۷۴۰ تا ۱۷۸۶ میلادی لوئی چهاردهم امپراتوری فرانش ۱۶۴۳ تا ۱۷۱۵ میلادی شاه عباس یکم پادشاهی صفویان ۱۵۸۷ تا ۱۶۲۹ میلادی کریم خان زند پادشاهی زندیان ۱۷۵۰ تا ۱۷۹۴ میلادی منابع از سایت های انترنتی [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 6:11 ] [ داکترفاریابی ]
فرغانه واديسیده شَیباني خان (Muhammad Shaybani Khan) حکمرانلیگی نینگ اۉرنه تیلیشی ! مرغیلان نینگ مستحکم حمایهلنگنلیگینی کۉرگن شَیبانيخان شهرگه هجوم قیلیشنی معقول کۉرمهی، اۉز وقتیده بابور میرزا دوریده فرغآنه دولتی خذمتیده بۉلگن حمزه سلطان مصلحتی بیلن اندیجان تامانگه یوریشنی دوام اېتتیرهدی. شَیبانيخان نینگ مرغیلاندن زودلیک بیلن یۉلگه چیقیشیگه احمد تنبل تامانیدن فرغآنه نینگ برچه قعله لریدهگی لشکرلر نینگ اندیجانگه تۉپلنهیاتگنلیگی هم سبب بۉلگن اېدی. اۉز کوچیگه تۉغری بها بېره آلمهگن احمد تنبل شَیبانيخان بیلن شهر تشقریسیده مساف اوریشینی آلیب باریشگه قرار قیله دی. محمد صالح احمد تنبل قۉشینینی 30 مینگ جنگچیدن عبارت بۉلگنلیگین تاکیدلهگن بۉلسه ده بیز نینگچه میرزا حیدر نینگ فرغآنه قۉشینلری 10 مینگ کیشیلیک لشکردن عبارت اېکنلیگی ایتگنی انچه حقیقتگه یقین. میرزا حیدر شَیبانيخان نینگ مقصدی فرغآنه واديسین تالان تاراج قیلیب آرتگه قَیتیش، بو یېرنی تۉلیق ضبط اېتیش اوچون باشقه سفر ینگی یوریش تشکیل قیلیش اېدی دېیه تاکیدلهیدی. اونینگ فکریچه شَیبانيخان احمد تنبل نینگ آچیق میدانده جنگ قیلمهی قعله ایچیده مدافعه اوریشی آلیب باریشی نتیجه سی، شَیبانيلر لشکرینی کتّه تلافات کۉریشیدن چۉچیگن. شو نینگ اوچون هم احمد تنبل نینگ جنگ قیلیش اوچون اۉز قۉشینی بیلن اندیجاندن تشقریگه چیقیشی اونینگ اوچون عینِ مدعا اېدی.
[ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 5:1 ] [ داکترفاریابی ]
مغلوبیتلریمیز سببی [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 4:58 ] [ داکترفاریابی ]
اۉزبېک دېگنده خَیالیمیزگه قندهی انسان کېله دی؟ [ دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۹۸ ] [ 4:57 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||