|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
رشید افندی
ارمین وامبری وامبری عالم می ،جاسوس می؟
وامبری نینگ اثرلری
ارمین وامبریگه شهرت کیلتیرگن اثر،سؤزسيز ،1864أیلی لندن ده انگلیز تیلیده چیققن "اؤرته آسیا بؤیلب سیاحت" کتابی حسابلنه دي.بو کتاب ایککی قسم دن عبارت بؤلیب .1-قسميده اونینگ اؤرته آسیاگه قیلگن سیاحتی خاطره لر ی اؤرین آلگن ، 2-قسمیده یسه ترکمن لر ، خیوه، بخارا ،قؤقان،ختای،تؤرکستان تاریخی ،سیاسی احوالی ،جغرافيک موقعی اؤرگنیلگن. بو کتاب نینگ 23،24 بابلري انگلیه اوچون کیره ک لی وامبری چيقرگن خلاصه لریدن عبارت.
23 بابیده اؤرته آسینینگ ایچکی و تشقی سیاسی علاقه لری اؤرگنیلگن،آخرگی -24 باب اؤرته آسيده روس لرنینگ انگلیزلر بیلن رقابطی. روسیه و انگليه نینگ اؤرته آسیاگه نسبتن توتگن اؤرنی ، دیب تیه لدی. بو بابده ارمین وامبری اؤشه دور انگلیه حکمران دايره لری اوچون تیارلگن خلاصه لرینی بیان قیله دی.بو کتاب بیر پیت نینگ اؤزيده روسیه اوچون هم اهمیتلي یدی. شونینگ اوچون بؤلسه کیره ک ، او درحال روس تیلیده ترجمه قیلينیب ، 1865 أیلی پطربورگده باسیلیب چیقه دی.
مذکور کتاب نی غربده گی ائریم متخصص لر جوده قسقه ليکده تنقيد قیلیشه دی.ارمین وامبری بو تنقیدنی تن آلیب ،1868 أیلي "اؤرته آسیا آوچیرکلری" کتابینی نشر یتره دي.بو کتاب بیرینچی سینی تؤلديره دی.او 17 بابدن عبارت بؤلیب ، اؤرته آسيا خلق لری تاریخی و اؤشه دور حیاتینينگ تورلی مسله لری یاریتیشگه بغيشلنگن .اونده خیوه سرايی ،اوچ خانلیک نینگ ایشلب چیقه ریش کوچلری ، اؤرته آسیاده گی توران و ایران قبیله لري نينگ ایتناگرافیک خصوصيتلري ،اؤرته آسیا ادبیاتی کبی مسله لر اوستیده تؤختب اؤتیلگن .بو کتاب نینگ اؤرته آسیا ادبیاتي بابیده الله یار ، نظامی،نوایی،فضولی،مشرب غزللرینینگ ترجمه لری ،"قصه ی سیف الملک" اثریدن بیر پرچه کیلتیریلگن .خصوصن،علی شیر نوایی حقیده ارمین وامبری اوشبو فککر لرنی بیان قیله دی:مشهور کیشیلر نوایی اثرلری بیلن فخرلنیشه دي..."نوایی کم اوچره یاتگن شعریت داهاسیدیر،او جوده هم محصولدار شاعر بؤلگن. او اؤزیدن سؤنگ شعریت ،تاریخ،آداب و منطققه عاید 32 اثر قالديرگن ... اونینگ اؤرته آسیا تورکی شیوه سی نی اولوغلگنليگیني ،یوقاری درجه گه کؤترگنلیگینی تن آلمسلیک ممکن ایمس".(341،340-بیتلر).بو کتاب يازیلگن أيللرگچه ارمین وامبری نوایي اثرلری بیلن تؤله تنیشیب چیقمگنلیگی سیزيله دی.او "لیلی و مجنون"نی تیسکری "مجنون ولیلی"دیب اتیدی."قصه ی سیف الملک"نی نوایی قلمیگه منسوب اثر ،دیب حسابلیدی.
1867أیلی وامبرینینگ باشقه بیر کتابی چاپ يتیله دی. بو اونینگ شو کونلرگچه اؤز قدرينی یؤقاتمه گن " چغتای تیلیدن قؤلنمه "اثریدیر. بو کتاب نیمس تيلیده لیپتسيگ شهريده باسیلیب چیقه دی .اثر اوچ قسمدن -علمی تدقیقات ، متنلر و لغت قسملریدن عبارت . کتابنینگ بيرينچی قسمیده تیلنینگ گرامه تیک قوریلیشیگه عاید معلوماتلر ، 2- قسمیده طاهر و زهره ، یوسف و احمد ، حورلقا و همراه کبی اثرلر کیلتیریله دی. ارمین وامبری بوندن تشقری 112 اؤزبیک خلق مقالینی اؤزبیک تیلیده کیلتیریب (عرب و لاتین یازولريده )،نیمس تیلیده گي ترجمه سینی هم بیره دی . الله یار ، نسیمی ،نوایی ،فضولی غزللریدن نمونه لر هم بو کتابدن اؤرین آلگن.
وامبرینینگ علمي جهتدن کتته اهمیتگه مالک اثرلریدن بیری -اونينگ 1873 أیلي یازیلگن "بخارا یاکی ترانسکسانیه تاریخی" کتابيدیر.مولف ماوارالنهر (یاکي دریا آره لیغي)نی ترانسکسانیه اته مه سی بيلن بیره دی .بو کتابده او بخارانينگ ینگ قدیمگی دورلریدن تا 19 عصر ایککینچی ئریمیگچه بؤلگن تاریخنی اعلان قیلینگن و اعلان قیلینمگن ،اؤزی اؤرته آسیادن آلیب کیتگن قؤلیازمه لر اساسیده بیان قیلگن. اونينگ کتابی ایککی قسمدن تشکیل تاپگن:"قدیمگی یاکی ماوارالنهر تاریخی" و "ينگی یاکی بخارا امیر لیگی تاریخی".
وامبری ني برچه اثرلری بیلن تنیشیب چیققن کیشی اونینگ بیر خصوصیتی گه اعتبار بیرمسدن قالمیدی:او آلدینگی اثرلریده یؤل قؤیگن خطالرینی کئینگی کتابلریده اعتراف ایتیب ،اولرنی تؤغریلشگه حرکت قیله دی.بیر قنچه غرب عالملری اؤرته عصر اؤزبیک تیلینی چغتای تیلی اته مه سی بیلن ناملب کیله دیلر . وامبری هم اؤزینینگ "چغتای تیلي قؤلنمه سی " کتابیده خوددی شو یؤلدن بارگن."بخارا ياکی ترانسکسانیه تاریخی" کتابیده بو خطاسیني توزه تیشگه حرکت قیلیب یازه دی :"کؤپگینه اروپا عالملرینینگ ،اولرگه مین هم اؤزیمنینگ "چغتای تیلیدن قؤلنمه"اثریمده قؤشیلگن یدیم، فککرلری ايککی کره خطادیر...بیرینچیسی ،اؤرته آسيا اهالیسی هیچ وقت اؤز یورتینی هم ،اؤز تیلینی هم چغتای دیب اته مه گن.بو نام آمودریانینگ او تامانی - ایرانده فارس لر تامانیدن قؤللنیلگن.بو اؤلکه نینگ اهالیسی اؤز یورتینی تورکستان ، اؤز تیلینی تورکی تیل ،دیب اتب کیلگن.
ایککینچیدن ،چغتای مسلمان لر تمانیدن نیمه گه یریشگن بؤلسه یریشگن،ليکن محبتگه حرمتگه یریشمگن" ("بخارا یاکی ترانسکسانیه تاریخي"،158-بیت).
وامبری بو کتابيده تیمور توزوک لری حقیده هم قیزیق معلومات بیره دی:انگلیز مایوری دیو اروپاگه هندوستاندن آلیب کیلگن توزوکی تیمور 457 صحیفه دن عبارت بؤلیب ،اونینگ سککیزدن بیر قسمی فارس تیلیده یدی.چغتای تيلیده یازيلگن اصل نسخه یمن گوبیرناتوري جعفر کتابخانه سيدن تاپیلگن . او اول فارس تیلیگه ،سؤنگره 1830 أیلی مایور . ک . ستیوارت تامانیدن انگلیز تیلیگه اؤگیریللگن" (183-بيت).
ارمین وامبری امیر تیمورگه شونده ی تعریف بیره دي:"هرات و حلب عالم لری بیلن بحث کیریشیب ،اؤزيگه اؤخشب فککرلمگنلرنی مکافاتلگن آدم ني قهری قتتیق و یاوایي دیئش ممکن می! بورسه دن سمرقند گه یوک حیوان لریگه بوتون باشلی بیر کتابخانه نی آرتیب ، کؤچیریب کیلتیرگن کیشی نی قهری قتتیق و ياوایی دیئش ممکن می! شونینگ اوچون هم تیموري چنگیز بیلن تينگ قؤیوچیلر ایککی کره خطا قیله دیلر "(219-بیت). وامبری نینگ کؤرستیشیچه ،تیمور سراییده خارجی عالم و رساملر ی کؤپ بؤلیشگن ،بیراق مملکت نینگ رسمی تيلی دایما تورکی بؤلیب قالگن .تیمورنینگ اؤزی روان و تأثرلی تورکی تیلده یازگن "توزوکلر "ی بوني اثباتلیدی.
وامبری کتابیده اولوغ بیک نی اولوغلیدی ،اونگه تؤغری ، خالص بها بیره دی:"اولوغ بیک غرب دنیاسيده بیر نیچه عصر کیئن هم نامی حرمت بیلن تیلگه آلینه دیگن يگانه تیموری لر سلاله سيدن یدی...او حکم سورگن دور تیموری لر نینگ آلتین دوری سنه لدی".
تیموري سلاله سي حقیده فککرلریني ارمین وامبری بابر گه بیرگن بهاسي بیلن یکونلیدی :"بابر میرزا اؤز عصریده ("بابر نامه"-10.1.)بیزنینگ کؤز اؤنگيمیزده هم شاعر ، هم سیاستدان ،هم فیلسوف شکلیده گوده لنه دی . تورکی و فارسی خلق لرنينگ ادبیاتیده اؤزیده شونچه لیک فايده لی فکرلرنی عادی ، روان تیلده بیان قیلگن بیران ته باشقه بونگه اؤخشش کتاب یؤق".
قؤنغرا تلیک ملا اسحق قیده سیز ؟
وامبری نینگ "اؤرته آسیا بؤیلب سیاحت"کتابیدن معلوم کی ،او خیوه نینگ محمد امین مدرسه سیده اصلی قؤنغراتدن بؤلگن ملا اسحق نی اوچره تيب قاله دی.ملا اسحق مکه گه باریشینی آرزو قیلیب یورگن. وامبری بیلن تنیشگچ ،او هم مکه گه باره دی ،دیب اؤیلب اونگه همراه بؤلگن. خیوه دن سؤنگ بخارا ، سمرقند و قرشي ده بیرگه بؤلیشیب ،ارمین وامبری ملا اسحق و ینه نامعلوم ایککی حاجی بیلن هرات تامان کیتیشه دی.ملا اسحق سفر چاغیده حقیقی دوستليک نمونه سینی کؤرسه تدي.وامبری تن آليب یازیشيچه ،اونی همه ترک ایتگن،باشقه همراه لرینینگ بیری تشلب کيتگن،لیکن بوتون سفر چاغیده بیرگینه ملا اسحق اونی یالغز قالدیرمگن.بونینگ اوستیگه ،او هر وقت یاشی اولوغ بؤلگن رشید افندی -وامبري بیلن بیر کاسه ده اوقات یمه گن،وامبری اوقاتدن آلیب بيرمه گونچه اونگه قؤل تیگیزمگن،او بیلن بیر
قطارده ،یانمه یان ،تینگ توریشینی هم آداب دن ديب بیلمه گن."او ينگ حلال ، آچیق کونگل انسان یدی،اونینگ غرضدن ائراق،صاف مناسبتی خوف-خطرگه تؤله یالغز یؤليمده مينگه دلده و سوینچ بؤلدی"،دیب یسلیدی سیاح.
ملا اسحق نینگ تقدیري بیلن تنیشگچ ،نيمه سببدن وامبری اونی اوروپاگه اؤزی بيلن آلیب کیتگن،دیگن سوال تؤغیله دی.بو سوالگه "اؤرته آسیا آچیرکلری" کتابیده ارمین وامبري نینگ اؤزي جواب بیره دي :"بیلیمگه اینتیلیش و مینگه یقینلیگی یاش ملا دن ،چیندن هم ، بیرار ارزیرلی کیشی چیقیشینی حیس یتگنیمده سؤنگ ،اؤشه زاحتی مين اونی تشلب کيتمسلیککه و علاجی بؤلسه ،اؤزیم بیلن اوروپاگه آلیب کیتیشگه قرار قیلديم .مین بو قرارگه هراتگه یتمسیمیزدن انچه آلدین کیلگن یدیم .مین بیرینچی تنیشگه نیمده یاق اونینگ قلبی صافليگینی سیزگندیم ،بو مسله ده مين هیچ قچان ادشمگن من"(143-145-بیتلر).
استانبول گه یتیب کیلیشگنده ،ارمین وامبری ملا اسحق قؤلیگه پول بیریب ،مکه باریله دیگن یؤلنی کؤرسه تدي ،ليکن ملا اسحق اوندن اؤزینی تنها قالدیر مسلیکنی ،فرنگستاننی (اوروپانی -10.1)بیر کؤریب ،ینه استانبول گه قیته جگینی ،التماس قیله دی.شوندن سؤنگ وامبری ملا اسحق نی هنگریگه بیرگه آلیب کیتیب ،او یرده دوست لری قؤلیگه تاپشیره دی و اؤزی لندن گه قره ب يؤل آله دی.
ارمین وامبری نینگ دوستی ملا اسحق نی قیشلاق ده گی بیر اویگه جالشتیره دی ، وامبری ايسه لندن دن بیر أیلدن سؤنگ قیته دی.بو وقت ايچیده ملا اسحق نینگ تقدیری نیمه کیچدي ،دیب اؤیلش ممکن.بو حقده ارمین وامبری اوشبو معلومات نی بیره دی :"بیر أیلدن سؤنگ انگلیه دن قيتیب کیلسم ،قیسي کؤز بیلن کؤره ی کی ،ملام هنگری لباسیده ،سلله نینگ اؤرنیده سؤنگی موده ده گی پریچوسکه یعنی ساچ بيلن.هنگری تیلی نی تیز اؤرگنیب آلگن .مینینگ ملام ني همه یاقتیریب قالگن.بیر سفر اوني بشنگ کیئنگن،قؤللریده قؤلقاپ، قیسیدیر خانیم بیلن بیریلیب صحبتله شیب تورگنیني بیرینچی بار کؤریب ،راستی ،کولیشگه حاليم قالمه دي.ایککی أیل اول گی خیوه مدرسه سی ملاسینینگ حاضرگی بشنگ کؤرینشینی قره نگ"(150-بيت).
ملا اسحق حقیقتن هم هنگری تیلیده اؤقیش و یازیش نی یخشی اؤزلشتیریب آلگنیدن سؤنگ، اونی وامبری نینگ دوست لری هنگریه فن لر اکادیمه سی کتاب خانه سینینگ شرق قؤلیازمه لري بؤلیمیگه ایشگه جایلشتیریب قؤیه دیلر .ملا اسحق کیئنچه ليک هنگری تیلیدن اؤزبیک تیلیگه ائریم اثرلرنی ترجمه قیلگن.هنگری یازوچی سی يناش ارینينگ"عجائب آهو حقیده افسانه" داستانینینگ ملا اسحق قیلگن اؤزبیکچه ترجمه سینی مجار عالمي .گ.کره نشر یتیرگن.
ملا اسحق هنگری عالم لريگه اؤزبیک تیلي ، اؤرته آسيا تاریخی بؤیچه اثر یازيشلریده یاردم بیرگن ،اولر انیق دلیل لرنی ملا اسحق دن آلیشگن.
بو تاریخی واقعه نینگ اچینرلی تامانی شوکی ،ملا اسحق نینگ سؤنگي حیاتی ،قیلگن ایشلری خصوصيده متريللر حلی تاپیلگنچه يؤق.
هنگری لیک کينا ریژیسور، وامبرینینگ مخلصي جوزوف کيش . ارمین وامبری بیلن ملا اسحق نینگ بیرگه توشیشگن صورت رسمینی تاپیشگه موفق بؤلدی.بورسم قیسی شهرده- تهرانده می ،استانبول ده می یاکی بست ده می آلینگنلیگی نا معلوم .ملا اسحق اؤز اوستاذی آلدیده آداب سقلب تیک توریبدی ،ارمین وامبری شرقانه اؤتیریبدی.
ارمین وامبری و اونینگ همراه لری ملا اسحق حقیده گی تاریخ منه شولردن عبارت.
بیز ارمین وامبری گه بها بیره یاتگه نیمیز ده ،اونینگ درویش لیگینی بؤرتیریب کؤرسه تیب ،سیاحتنینگ فقط سرگذشت تامانلریگه اعتبار بیریب گینه قالمسدن ،درویش کیئمینی کیئشگه اونی قنده ی شرايط و کیم مجبور قیلگنلیگينی هم اعتباردن ساقط یتمسلیگیمیز لازم.
خیرالله عصمت الله یف
"فتنه صنعتی"(2-کتاب،"فن" نشریاتي،تاشکینت،1993)کتابیدن آليندی.
تیارلاوچی :عزیز فاریابی
[ سه شنبه هجدهم اسفند ۱۳۸۸ ] [ 10:30 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
