(4) - امیرتیمورنینگ سیاسي فعالیتی نینگ باشلنیشی !
*************************************
(تولد 1336-ییل، 9-اپرېل — وفات 1405-ییل، 18-فبروری)
- 684 - تولد ییللیگی
- 615 - وفات ییللیگی
امیر تېمور اۉزی نینگ ایلک حربي فعالیتینی قۉل آستیده‌گی نوکرلری بیلن اَیریم ولایت امیرلریگه خدمت قیلیشدن باشله‌گن؛ اولر نینگ اۉزارا کوره‌ شلریده قتنه‌ شیب، جسارت کۉرسه‌ تگن، جنگلرده چینیققن، حربي مهارتینی آشیرگن. دانغی بوتون قشقه‌ دریا واحه‌ سیگه یاییلگن. امیر تېمور نینگ عقل و ذکاوتی، شجاعتی و شهرتی اونی ماوراولنهر نینگ نفوذلی امیرلریدن امیر خضر یساوري و امیر قزه‌غان بیلن یقینلشتیردی. خانده‌ میر نینگ یازیشیچه، آته‌ سی امیر تره‌غای امیر تېمورنی اوّل (1355) امیر جاکو برلاس نینگ قیزی نورموشک آغاگه، سۉنگره‌ اۉشه‌ ییلی (1355) قزه‌غان نینگ نبیره‌ سی و امیر حسین نینگ سینگلیسی اۉلجای تورکان آغاگه اویلنتیره‌ دی. کېینگی نکاح طفیلی امیر تېمور بیلن بلخ حاکمی امیر حسین اۉرته‌ سیده اتفاق یوزه‌ گه کېلیب، اولر بیرگه‌لیکده مۉغوللرگه قرشی کوره‌ شه‌ دیلر. امیر تېمور نینگ ماوراولنهرنی بیرلشتیریش یۉلیده‌گی حرکتی 14-عصر. نینگ 60-ی.لری باشلریدن باشلندی. 14-عصر.  نینگ 50-ی.لری آخریده ماوراولنهرده امیرلر نینگ اۉزارا کوره‌ شی کوچه‌ ییب، امیر قزه‌غان اۉلدیریلدی. مملکتده سیاسي پراکنده‌ لیک اوجیگه چیقیب، آغیر تنگلیک صادر بۉلدی. خانده‌ دمیر نینگ «حبیب السير» کتابیده کېلتیریلگن معلوماتلرگه قره‌ گنده‌‌، اولوس اۉنگه یقین مستقل بېکلیکلرگه بۉلینیب کېتگن. سمرقند ولایتیده امیر بیان سولدوز، کېشده امیر حاجی برلاس، خۉجندده امیر بایزید جلایر، بلخده اولجای بوغه سولدوز، شیبیرغانده محمد ای خواجه اپېردی نَیمان، کۉهستانده بدخشان شاهی امیر ساتیلمیش، خوتته‌لانده کیخسرو، حصاری شادمان حدودیده امیر حسین و امیر خضر یساوريلر اۉزلرینی حاکمی مطلق دېب اعلان قیله‌ دیلر.

بو دورده چیغتای اولوسی نینگ شرقي قِسمی — یېتّیسوو و شرقي تورکستانده حکمرانلیک قیله‌یاتگن مۉغول خانلری ماوراولنهرده‌گی آغیر سیاسي وضعیتدن فایده‌ لنیب، بو یېرده اۉز حاکمیتینی اۉرنه‌ تیشگه حرکت کیله‌ دیلر. جېته خانلریدن توغلوق تېمور و اونینگ وارثی ایلیاس خواجه 1360 — 61 و 1365 ی. لرده ماوراولنهرگه بیر نېچه‌ بار باستیریب کیرا‌دیلر. مۉغول خانلری نینگ باسکینچیلیک یوریشلری و ظلمیگه قرشی خلق حرکتی باشلنه‌ دی. بیراق، ماوراولنهر امیرلری خلققه باش بۉلیب، مۉغول باسقینچیلریگه قرشی کوره‌ شگه جرات اېته آلمه‌ یدیلر. اولر نینگ بیر قِسمی دشمن طرفیگه اۉته‌ دی، ایکّینچی قِسمی اېسه اېل-یورتنی ترک اېتیب، اۉزگه‌ مملکتلردن باش‌پناه‌ ایزله‌ یدیلر. امیر تېمور نینگ عمکیسی، کېش ولایتی نینگ حکمداری امیر حاجی برلاس خوراسانگه قاچه‌ دی. منه‌ شونده‌ ی آغیر پلّه‌ ده سیاست میدانیگه امیر تېمور کیرا‌دی. مۉغوللرگه قرشی توریش اوچون کوچلر نسبتی تېنگ اېمسلیگینی حسابگه آلگن 24 یاشلی امیر تېمور 1360 ی. نینگ باشیده توغلوق تېمور تامانیدن کېشگه یوباریلگن بېکلر بیلن کېلیشه‌ دی. شرایط تقاضاسی بیلن خان خدمتیگه اۉتیب، اونینگ یارلیغی بیلن اۉز ولایتی نینگ داروغه‌ سن اېتیب تعیین قیلینه‌ دی. شبهه‌ سیز، بو ناعلاجلیقدن قۉییلگن سیاسي همده‌ ستره‌ تېگیک قدم بۉلیب، بو بیلن امیر تېمور مۉغوللر نینگ نوبتده‌گی تالانتراجی نینگ آلدینی آلگن، مملکت و خلقنی فلاکتدن قوتقرگن اېدی. بیراق، ماوراولنهر نینگ حکمداری اېتیب تعیین قیلینگن ایلیاس خواجه و اونینگ لشکرباشیسی امیر بېککیچیک بیلن امیر تېمور نینگ مُراضات‌سی کېلیشمه‌ی قاله‌دی. شو سببدن 1361 ی. نینگ آخریده او مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉله‌ دی.

خیوه‌ نینگ جنوبیده، اورگنج دشتیده امیر تېمور [[توغلوق تېمور] نینگ ینه‌ بیر رقیبی — قَیناغه‌ سی امیر حسین بیلن اوچره‌شه‌ دی. امیر تېمور مۉغوللر بیلن کوره‌ شیش مقصدیده او بیلن بیرلشیب، ایکّاولان کوچ تؤپلشگه کیریشه‌دی. دستلب اولر توغلوق تېمورخان نینگ فرمانیگه بناءً امیر تېمورنی تعقیب قیلیشگه کیریشگن خیوه داروغه‌سی تۉقال (توکل) بیلن جنگ قیله‌دیلر. سۉنگره‌ 1362 ی. نینگ کوزیده سېستانده ولایت حکمداری ملک قطب الدین نینگ طرفیده توریب مېکرانيلر بیلن بۉلگن تۉقنه‌شووده امیر تېمور اۉنگ کفتی و اۉنگ آیاغیدن جراحتلندی.

امیر تېمور و امیر حسین کېینگی ایکّی ییل دوامیده‌ ایلیاس خواجه باشلیق جېته لشکری بیلن بیر نېچه‌ مرته‌ جنگ قیله‌دیلر. نهایت، 1364 ی. آخریده اولر مۉغول قۉشینلرینی ماوراولنهر حدودیدن قوویب چیقریشگه موفق بۉله‌دیلر.

بیراق، ماوراولنهرنی قۉلدن چیقریشنی ایسته‌مه‌گن ایلیاس خواجه 1365 ی.  نینگ بهاریده ینه‌ تورکستان اوستیگه قۉشین تارته‌دی. تاشکېنت بیلن چیناز آره‌لیغیده ایکّی اۉرته‌ده صادر بۉلگن جنگ تاریخده «لای جنگی» نامی بیلن شهرت تاپه‌دی. جنگده امیر حسین نینگ خیانتی عاقبتیده مغلوبیتگه اوچره‌یدیلر و اۉز قۉشینلری بیلن امودریا بۉیلریگه چېکینیب، بلخ ولایتیده اۉرنه‌شدیلر. ایلیاس خواجه اېسه هېچ قنده‌ی قرشیلیککه اوچره‌ مه‌ی خۉجند، جیزّه‌خ و ب. بیر قنچه‌ شهر همده‌ قیشلاقلرنی اېگه‌للب، سمرقند اوستیگه یوره‌ دی. سمرقند اۉشه‌ پیتلرده کتّه‌ قۉشینگه قرشیلیک کۉرسه‌ته آلمه‌سدی. شهر نینگ نه‌ دېواری و نه‌ مستحکم استحکاملری، نه‌ قوراللنگن سپاهيسی بار اېدی. بېک و امیرلر شهرنی ترک اېتگن اېدی، لېکن مۉغوللرگه قرشی خلق کۉته-ریلدی، سربه‌ دارلر شهر مدافعه‌ سینی اۉز قۉللریگه آلدیلر. شهر مدافعه‌چیلریگه مدرسه‌ طالبی علملریدن مولونازاده سمرقندي، جون (پخته‌) تیتووچیلر محله‌سی نینگ آقسقالی ابو بکر کولویی (کَله‌وي) نداف و مېرگن مولونا خورده‌ کی بوخاريلر باشچیلیک قیله‌ دیلر. سربه‌ دارلر سمرقند ش.ده مۉغوللرگه ققشتماق ضربه‌ بېره‌ دیلر. ایلیاس خواجه دستلب سمرقندنی، سۉنگره‌ بوتون ماوراولنهرنی تشلب چیقیب کېتیشگه مجبور بۉله‌ دی. سربه‌ دارلر نینگ مۉغوللر اوستیدن قازانگن غلبه سی حقیده‌ گی خبر امیر حسین بیلن امیر تېمورگه هم باریب یېتگن. امیر تېمور قیشنی قرشیده، حسین اېسه امودریا بۉییده اۉتکزیب، 1366 ی. بهاریده سمرقندگه یۉل آلدیلر. اولر کانیگیته تؤخته‌ب سربه‌دارلر نینگ دشمن اوستیدن قازانگن غلبه‌لریدن ممنون بۉلگنلیکلرینی و اولر بیلن اوچره‌شماقچی اېکنلیکلرینی بیلدیره‌ دیلر. بیراق، سربه‌ دارلر نینگ باشلیقلری امیرلر حضوریگه کېلگنلریده امیر حسین بویروغی بیلن ابو بکر کولویی (کَله‌وي) نداف بیلن مولونا خورده‌ ک بوخاريلر دارگه تارتیله‌ دی. مولونازادنی اېسه امیر تېمور. اۉز حمایه‌سیگه آلیب کوتقریب قاله‌دی. شو طریقه‌ سربه‌دارلر باشلیقسیز قالدیریلیب، ماوراولنهرده امیر حسین نینگ حکمرانلیگی اۉرنه‌تیله‌دی، اما کۉپ وقت اۉتمه‌ی حسین بیلن امیر تېمور اۉرته‌سیده‌گی مناسبت کېسکینلشیب، آچیقدن-آچیق نزاعگه ایلنه‌دی. امیر تېمور نینگ نفوذی آرتیب باره‌یاتگنلیگیدن خوفسیره‌ گن امیر حسین بلخگه قَیتیب، اونینگ قلعه دېوارلری و استحکاملرینی مستحکملشگه کیریشه‌دی. بلخ، قوندوز و بدخشاندن کۉپ سانلی لشکر هم تۉپله‌یدی. کېش و قرشی ولایتلریگه باش بۉلگن امیر تېمور هم امیر حسینگه قرشی حل قیلووچی جنگگه حاضرلیک کۉره‌ دی. 1366 — 70 ی.لر اۉرته‌سیده بیر نېچه‌ بار تۉقنه‌شوولر بۉلیب اۉته‌دی.