کوره ش - پالوان-پهلوان

*********************

کوره‌ ش — سپورت توری، بېلگیلنگن قاعده‌گه موافق ایکّی سپورتچی نینگ یکّمه‌-یکّه‌ آلیشووی. کوره‌ شیش صنعتی کۉپ خلقلرده قدیم زمانلردن بویان معلوم. کوره ش اینیقسه‌ یونانستانده کېنگ ترقه‌ لیب، قدیم. المپیاد‌ مسابقه‌لریدن دایمي ا‌ۉرین آلیب کېلگن. ملي کوره ش نینگ خیلمه-خیل کۉرینیشلری گرېتسيه(یونان)، ایتالیا، جاپانلیکيه، تورکيه، اېران، افغانستان، روسسيه، اۉزبېکستان، گروزيه(گرجستان)، ارمنیستان، آذربایجان، قازاغایستان و باشقه‌ مملکتلرده موجود. زمانوي سپورت کوره ش اینینگ اساسي قاعده‌لری 18-عصر آخری — 19-عصر باشلریده اروپا نینگ بیر نېچه‌ مملکتلریده ایشلب چیقیلدی. 1912 ییل خلق‌ارا هوسکارلر کوره‌ ش فدراسیونسی (فیلهFILA) توزیلدی (حاضر اونگه 144 مملکت اعضا). خلق‌ارا میدانده سپورت کوره ش اینینگ یونانروم کوره‌ شی، اېرکین کوره‌ ش، دزیودا، سامبو و باشقه‌ تورلری کېنگ ترقه‌لگن. کېینگی ییللرده اۉزبېک کوره شی هم علیحده‌ کوره ش توری صفتیده دنیا مقیاسیده تن آلیوه باشلندی. کوره ش انساننی کوچلی، اېپچیل، چیدملی و اراده‌لی قیلیب تربیه‌لش واسطه‌لریدن بیری حسابلنه‌دی. شفاکارلر نظارتی آستیده 12 یاشدن کوره ش بیلن شغللنیشگه رخصت اېتیله‌دی. کوره ش ازلدن اۉزبېک تورموش طرزی نینگ عضوي قِسمی بۉلگنلیگینی ارکیولوگیک تاپیلمه‌لر، تاریخي قۉلیازمه‌لر تصدیقله‌یدی. قدیم باختريا (اۉزبېکستان ) حدودیدن تاپیلگن جېز دوریگه عاید سیلیندرسیمان سفال ایدیشده ایکّی پالوان و اولردن بیری ایکّینچیسینی چله‌یاتگنی تصویرلنگن. شو دورگه منسوب باشقه‌ ارکیولوگیک تاپیلمه‌ده اېسه پالوانلر نینگ کوره ش اصوللرینی نمایش قیله‌یاتگنی عکس اېتتیریلگن. بو نایاب تاپیلمه‌لر میلاددن 1،5 مینگ ییل ایلگری هم کوره ش اجدادلریمیز تورموش طرزی نینگ بیر قِسمی بۉلگنیدن دلالت بېره‌دی. یونان یازووچیسی کلودي اېلیان Klavdiy Elian(2—3-عصر) و باشقه‌ تاریخي شخصلر نینگ یازیشیچه، شو حدودده عمر کېچیرگن سک قبیله‌سی قیزلری اۉزلریگه کویاونی ییگیتلر بیلن کوره‌ شیب تنله‌گنلر. کېینچه‌لیک قیزلر کویاونی شرط قۉییش یۉلی بیلن انیقلشگن و بو شرطده کوره ش مسابقه‌سی بۉلگن. بونگه اۉزبېک خلق قهرمانلیک داستانی — „الپا-میش«ده‌گی برچین شرطلرینی مثال قیلیب کۉرسه‌تیش ممکن. ابن سینا „طب قانونلری« اثریده یازگن: „کوره ش نینگ تورلری هم بیر اولردن بیری ایکّی کوره‌شووچی نینگ بیری اۉز رقیبی نینگ بېل‌باغیدن اوشلب اۉزیگه تارته‌ دی، شو بیلن بیرگه‌ اۉز رقیبیدن قوتولیش نینگ چاره‌سینی قیله‌دی…«. بو تعریف زمانوي کوره ش قاعده‌لریگه یقیندیر. شونینگدېک، محمود کاشغریی نینگ „دېوان ا لغآتیت تورک«، علیشېر نوایي نینگ „خمسه«، „حالاتی پهلوان محمد«، ظهیرالدین واثیفي نینگ „بدایه الوقایېʼ«، حسین واعظ کاشیفي نینگ „فوت التنامه‌ی سلطاني«، شهیرالدین محمد بابور نینگ „بابورنامه« اثریده کوره ش حقیده قیمتلی معلوماتلر بار. 9—16-عصرلرده کوره ش خلق اۉرته‌ سیده کېنگ عامه‌لشگن. شُودورده پهلوان محمود، صادق پالوان قبیلر کوره ش داوروغینی آشیریشگن.

اۉزبېک خلق یکّه‌ کوره‌ شی نینگ بېل‌باغلی کوره‌ ش دېب ناملنگن توری هم بار. اونگه هم تعلقلی کۉپلب ارکیولوگیک تاپیلمه‌لر و تاریخي قۉلیازمه‌لر موجود. بوندن 5 مینگ ییل ایلگری دورگه منسوب قدیم مېساپاته‌ ميه Mesopotamiya ماوالنهرحدودیدن تاپیلگن هیکلچه‌ده بېل‌باغلی کوره‌ش اصولیده مسابقه‌لشه‌یاتگن پالوانلر تصویرلنگن. ختای(چین) نینگ قدیم „تن-شو« قۉلیازمه‌سیده فرغانه واديسیده تۉیلر، سیللر کوره ش مسابقه‌لریسیز اۉتمسلیگی یازیلگن. احمد پالوان، خۉجه‌ پالوان و شهری کوره ش . کوره ش نینگ انه‌ شو توریده شهرت قازانیشگن (19-عصر آخری — 20-عصر باشی). چاریزم اصطلاحسی و شۉرالر دوریده اۉزبېک ملي کوره شینی خلق تورموش طرزیدن صنعی روشده سیقیب چیقریشگه حرکت قیلیندی. 20-عصر نینگ 90-ییللری آخریگه کېلیب بو اورینیشلرگه برهم بېریلدی. 1991 ییلده‌کوره‌شچیلر سلاله‌سی وکیلی، بیر نېچه‌ کوره ش تورلری بۉییچه‌ خلق‌ارا مقیاسده سپورت اوسته‌سی کامل یوسفاو اۉزبېکچه کوره ش نینگ خلق‌ارا اندازه‌لرگه ماسلنگن قوییده‌گی قاعده‌لرینی ایشلب چیکدی: کوره ش توشووچیلر 14 x 14 متر دن 16x 16 مترگچه بۉلگن، چېتراق قِسمی قیزیل رنگلی „خوفلی چیزیق« بیلن بېلگیلنگن کۉک-یشیل توسلی کوره ش قالینیده تیک تورگن حالتده بېللشه‌دیلر. غالب ایشله‌تیلگن اصوللر و میدانده‌گی خطی-حرکتلریگه قۉییله‌دیگن بهالرگه قره‌ ب انیقلنه‌دی. کوره شده بۉغیش، رقیبگه آغریق بېرووچی اصوللر قۉللشگه رخصت اېتیلمه‌یدی، کوره‌ شووچیلر نینگ بیری کۉک، ایکّینچیسی یشیل رنگلی یکتک (عیاللر یکتک ایچیدن آق رنگلی فوتبالکه) کيه‌دی، بېلگه اېنی 4—5 سیملی تسمه‌ (بېل‌باغ) باغلنه‌دی، اېرککلر 60، 66، 73، 81، 90، 100 کیلوگرام و 100 کیلوگرام دن زیاد، عیاللر 48، 52، 57، 63، 70، 78، و 78 کیلوگرام دن زیاد وزن طایفه‌لریده کوره‌شه‌دیلر (باله‌لر، اۉسمیرلر، اۉسپیرینلر، یاشی اولوغلر و قیزلر مسابقه‌لریده هم یاش خصوصیتلری حسابگه آلینگن حالده وزن طایفه‌لری بېلگیلنه‌دی). خلق‌ارا کوره‌ش اسّاتسیه‌تیه‌سی assotsiatsiyasi (IKA) نینگ 2003 ییل تاشکېنتده اۉتگن کانگرسی هر بیر اوچره‌شوو نینگ قیزغین بۉلیشینی تامینلش مقصدیده رسمي مسابقه‌لرده بېللشوو وقتینی 3 مینوت(دقیقه). قیلیب بېلگیله‌دی. ایشله‌تیلگن اصوللرگه بجریلیشیگه ماس روشده „چله‌«، „یانباش«، „حلال« بهالری، قاعده‌گه ضد حرکتلرگه اېسه „تنبیه‌«، „دکّی«، „غیرّام« جزالری بېریله‌دی. کوره‌شووچی „حلال« بهاسینی آلسه (یاکه رقیبی „غیرّام« بیلن جزالنسه) بو اونینگ غلبه‌سینی بیلدیره‌دی. ایکّی بار „یانباش« بهاسینی آلیش (یاکه رقیبی نینگ ایکّی بار „دکّی« دېیه جزالنیشی) هم غلبه‌نی انگله‌ته‌دی. „چله‌« بهالری حسابگه آلیب باریله‌دی و هکذا. بهالر تېنگلیگیده آخرگی بها آلگن کوره‌ش-چیگه غلبه‌ بېریله‌دی، کوره‌شچیلر نینگ بها و جزالری سانی تېنگ حالتده بها اوستونلیککه اېگه‌ بۉله‌دی، جزالر سانی تېنگ بۉلسه آخرگی جزا آلگن مغلوب حسابلنه‌دی، اگر برچه‌سی تېنگ (یاکه بها و جزا آلینمه‌گن) بۉلسه، غالب حکملر نینگ کۉپچیلیک آوازیگه کۉره‌ اعلان قیلینه‌دی.

اۉزبېک خلقی نینگ عنعنوي سپورت تورلریدن بیری بۉلمیش کوره‌ش اوچ یریم مینگ ییللیک تاریخگه اېگه‌. کوره‌ش اۉزبېکچه سۉز بۉلیب، او قطار قدیمي شرق ادبي منبعلریده یکّمه‌-یکّه‌ آلیشوو و اجتماعي کۉنگیل‌آچر سپورت توری صفتیده تیلگه آلینگن.

بوندن مینگ ییل مقّدم پیدا بۉلگن افسانه‌ وي الپامیش اېپوسیده کوره‌ش آلیس اۉتمیشده برچه تورکستان زمینیده عاموي توس آلگن اېنگ سېویملی و نفوذلی سپورت توری بۉلگنلیگی قید اېتیله‌دی.

قدیمده و اۉرته‌ عصرلرده یشب ایجاد اېتگن قطار فیلسوف و تاریخچیلر اۉز اثرلریده کوره‌شنی علیحده‌ احترام ایله‌ تیلگه آلگنلر.

شرق نینگ بویوک متفکرلریدن بیری بۉلمیش ابو علی ابن سینا کوره‌ش بیلن شغللنماق جان و تن ساغلیگینی تامینلش نینگ اېنگ یخشی واسطه‌سیدیر، دېیه اعتراف اېتگن. شونگه قره‌مه‌سدن حلی-هنوز کوره‌ش عیناً قچان و قه‌ېرده پیدا بۉلگنلیگی خصوصیده انیق معلوماتلر موجود اېمس. اۉز نوبتیده بونده‌ی موهوملیک قطار عالِملر تامانیدن کوره‌شنی قدیمي سپورت تورلریدن بیری صفتیده اعتراف اېتیلیشی اوچون تۉسیق بۉله‌ آلمه‌دی.

عصرمیز نینگ IX عصریده کوره‌ش رواجی ینگی باسقیچگه کۉتریلدی. اۉشه‌ کېزلرده زمانوي برچه تورکستان حدودیده استقامت قیلووچی اهالی عنعنوي بیره‌ملر، تۉی-حشملر و ییریک جماعتچیلیک تدبیرلری دوامیده‌ کوره‌شدن کۉنگیل آچیش و دَم آلیش واسطه‌سی صفتیده فایده‌لنگنلر. کېینراق کوره‌ش کۉنگیل آچیش واسطه‌سیدن مستقل سپورت توری و جسماني چینیقیش اصولیگه ایلندی. اېنگ کوچلی کوره‌شچیلر خلق آره‌سیده معلوم ومشهور بۉلیب، اولر حقیده افسانه‌لر تۉقیله باشلندی.XIIعصرده یشب اۉتگن پهلوان محمود بو نینگ یقّال نمونه‌سیدیر. حلی-هنوز اونینگ قبری زیارتچیلر نینگ سېویملی مسکنی و مقّدس قدمجالردن بیری حسابلنه‌دی.

XIV عصرده انسانیت تاریخیده یارقین ایز قالدیرگن تېنگی یۉق سرکرده‌ و دولت اربابی امیر تېمور اۉز عسکرلرینی چینیقتیریش و جسماني تیارگرلیگینی آشیریش مقصدیده کوره‌شدن فایده‌لنگن. معلومکی، امیر تېمور اوردوسی زمانه‌سی نینگ اېنگ قدرتلی و یېنگیلمس قۉشینی حسابلنگن.

***

کوره‌ش – اېنگ قدیمي بېللشوو تورلریدن بیری. تاریخي کتابلرده یازیلیشیگه قره‌گنده‌‌، اۉرته‌ آسیا خلقلری کوره‌ش بیلن بوندن 3000 مینگ ییل آلدین هم شغله‌نگن. حاضرگی کونده‌ اوشبو سپورت توری دنیاده تن آلینیب، اېنگ نفوذلی خلق‌ارا مسابقه‌لر رۉیخطیگه کیریتیلگن.

کوره‌ش اۉرته‌ آسیا حدودیده، تخمیناً 3،5 مینگ ییل آلدین پیدا بۉلگن. «کوره‌ش» سۉزی نینگ معناسی بو «حلال اصول بیلن مقصدگه اېریشیش دېگنی.

20 عصر آخریده اۉزبېکستانلیک سپورت تورلری متخصصی کامل یوسفاو کوره‌ش تاریخی و اصوللرینی بیرن نېچه‌ ییل دوامیده‌ اۉرگنیب اونینگ اونیوېرسال قاعده‌لرینی یره‌تدی. نتیجه‌ده کوره‌ش خلق‌ارا سپورت توریگه ایلندی.

1998 ییلده خلق‌ارا کوره‌ش اسّاتسیه‌تیه‌سی (IKA) یره‌تیلدی. حاضرگی کونده‌ اوشبو اسّاتسیه‌تیه‌گه 100دن آرتیق مملکت اعضا بۉلگن. 2018 ییلده کوره‌ش اندونیزیالیکيه‌ده بۉلیب اۉته‌دیگن آسیا اۉیینلری 2018 رۉیخطیگی کیریتیلگن.

***

اۉزبېک کوره‌شی اۉز ترتیب-قاعده‌لری بیلن قید اېتیلگن تۉرت تور نینگ اۉرته‌سیده توره‌دی. اونده یونان-روم یاکه اېرکین کوره‌شده‌گی کبی قالینده "اېمه‌کلش"، یودزیو-دا و سامبوده‌گی کبی هر قنده‌ی اصولنی قۉللب، رقیبنی یېنگیش ترتیبی یۉق.

***

یونان تاریخچیلرینینگ یازیب قالدیریشیچه، اۉزبېکستان زمینیده یشگن سک قبیله‌سی قیزلری اۉزیگه تورموش اۉرتاغاینی او بیلن کوره‌ش توشیب، تنله‌گن. کېینچلیک اولر کویاونی شرط قۉییش یۉلی بیلن انیقله‌گن.

***

کوره‌ش آرقه‌لی جهان سپورت میدانلریده اۉزبېک سۉزلری جرنگله‌یاتگنی حقیده کۉپ ایتیله‌دی. اساسيسی، اوشبو سۉزلر افاده‌له‌یدیگن معناده. کوره‌شده پالوان آلیشی ممکن بۉلگن اېنگ یوقاری بها — "حلال".

***

کوره‌ش کۉپراق کوچ اېمس، عقلي صلاحیت، معنوعي قره‌شلر مجموعی اېکنینی شوندن بیلیش ممکن-کی، پالوانلر جمعیتده آغیر-باسیقلیک، تنتیلیک تمثالی، شونگه صادق بۉلیشگه اینتیله‌دی. اۉزبېک تیلیده "پالوان" سۉزی هر دایم تنتیلیک، مردلیک، جوانمردلیک کبی سۉزلر نینگ سینونیمی بۉلیب کېلگن.

***

اصلیده "کوره‌ش" سۉزی حلاللیک و تۉغریلیکنی افاده‌له‌یدی. باشقه‌ تورلرنی کمسیتمه‌گن حالده ایتیش ممکن-کی، اۉزبېک کوره‌شی اولر نینگ آره‌سیده‌گی اېنگ تۉغری و حلالی.

سلطان سنجرجان نی هم حلال یوتوقی بیلن تبریک ایته من وبوندن اولکن موفقیتلر الله دن سوره ب قاله من حرمت وادب بیلن

عزیزفاریابی

منبعلر:اؤز سپورت .اؤزسپونیک .آوز ویکیپیدیه وباشقه سایتلر.