آرمینیوس وامبری رشید افندی

ارمین وامبری رشید افندی

وامبری عالممی،جاسوسمی؟

رشید افندی

مجارستانلیک ارمین وامبرینینگ  درویش  قیافه سیده  رشید  افندی ، رشید حاجی  ناملری بیلن  بیزنینگ  یورتیمیز بؤیلب  قیلگن  سفریگه 2009 أیل ۱۲۵  أیل تؤلدی.
بوتون مقاله
 منه ، اؤتگن۱۲۵  أیلدن بیری  مجارستانلیک  بو  سیاحتنینگ نامی  چهان  خلقلری ینسیکلاپیدیه ،قاموسلریدن  توشمیدی ،اونینگ  یازیب  قالدیرگن  کتابلری هنوز   اروپالیکلر  تامانیدن  قیزیقیب  اؤقیلیهدی ، اؤرگهنیلهدی.اونینگ  اؤزی  حقیده  اؤنلب  کتابلر  یازیلگن ،فیلم لر  قؤیلگن .بونینگ  باعثی  نیمده ؟ ارمین وامبری کیم بؤلگن؟
ارمین وامبری  1832 أیلنینگ  19 مارچ کونی  دونی آراللریدن بیریگه  جایلشگن  کیچیک مجار شهری دونه شیردخلیلیده یهودی  عایلسیده  توغیلگن. 12 یاشگهچه قشلاق  مکتبیده  اؤقیدی . 16 یاشیده او  مجار ، لاتین تیللریدن تشقری ،فرانسوزچه ، جرمنچه ،انگلیسچه همده سکاندنوی تیللرینی  یخشی بیلگن ،روسچه  و باشقه سیلاویا تیللریدن خبری بؤلگن. آته- آنه سی یرته وفات  یتگنلیگی  سببلی ،او  یاشلیگیدن  محنتدن  قاچمهدی.
تیل اؤرگنیشگه  قیزیقیش وامبری ده یرته باشلنگن،غرب  و شرق  تیللرینی  اؤرگنیش اونینگ اوچون  بیر آرزو  بؤلگن . وامبری نینگ  ایککینچی  ینه بیر  آرزوسی  بار  یدی-او  مجار تیلینینگ  کیلیب  چیقیشینی ،اونینگ  شرق تیللری بیلن  علاقه سینی  انیقلماقچی یدی .اؤشه  وقتلری  و  اوندن کئین  هم ،بیر  قنچه  عالملر  مجار(هنگری) اوروغی اؤرته  آسیادن  یاکی  باشقیرد  تیکیسلیگیدن کؤچیب کیلگن  تخمینی  آلغه  سوریشگن.وامبری یاشلیگیدن  بو جومباققه  جواب  اختریب  ، اؤرته آسیانی  کؤریب  قیتگنیدن سؤنگ ، اونگه جواب  تاپگندیک بؤلهدی.او یازه دی :بیز  آسیاده  تورغون بؤلیب قیلیب  کیتگن  اوروغلریمیز نی  قدریتمیز ،دیگن فکر خطادیر  ... بیز اؤز تیلیمیزاتیمالوژیک  تیزیلیشینی انیقلشگه حرکت قیلهمیز ،انیق معلومات آلیش اوچون قرداش شیوه لرگه مراجعت یتهمیز ( اؤرته آسیا  بؤیلب  سیاحت ، سیپتمبر۱۸۶۵ ، 1-بینت ). 
معلومکی ،مجار تیلی  آلتای  تیللری  عایله سیگه  کیره دی .  وامبری نینگ  آرزوئی  مجار تیلینی  آلتای  تیللری عایله سینینگ فینوگار  گروهلریگهمی  یاکی  تورکی  تیللر  گروهیگه کیریشینی  انیقلش یدی . شو مقصدده ،معلوماتلی  بؤلگهنیدن  سؤنگ  ، او  1852 أیلی  آسیا مملکتلریدن  ینگ  یقینی  تورکیه گه  یؤل آلهدی . او  اؤشه  أیللری  کنستنتینوپل  دیب  ناملنگن  استنبول  گه کؤچیب  اؤتیب ،اؤزیگه  تؤق  تورک  عایله لریده  غرب تیللری ،اساسن  فرانسوزچه  تیلیدن درس  بیره  باشلیدی . اول  پاشه حسین  دایم  خانه دانیده،سؤنگره دؤستی  و مصلحتچیسی  ملا احمد  افندی  تاثریده دیرلی  عثمانلی  تورک قیافه سیگه کیره دی  همده فواد پاشاه  اداره سیگه  ایشگه اؤته دی. " بیر نیچه  أیل  تورک  خانه دانلریده  بؤلیشیم ، اسلام مکتبلریگه  و کتاب  دوکانلریگه  قتنب  یوریشیم " ، دیب یسلیدی  وامبری  ، " مینی  تیزده  تورککه  ، حتا افندیگه  ایلنتیریب قؤیدی " . استانبول ده  وامبری  تورک تیلی ، یسکی اؤزبیک تیلیدن  تشقری  ، عرب  ، فارس  تیللرینی  قونت بیلن  اؤرگنه دی  ، اسلامدینی  قانون- قاعدهلری بیلن مکمل  تنیشهدی و نتیجه ده ، اسلام دینیدن  آلگن بیلیمی  بیر  ملانینگ  بیلیمیدن  آرتیق  بؤلهدی .بولرنینگ  اوستیگه  1858 أیلی  آلمانچه-تورکچه لغات (تخمینن  14 مینگ سؤزلی )، 1860 أیلی یسه  چیغتایچه  (یسکی اؤزبیکچه )- آلمانچه  لغات (تخمینن 40 مینگ سؤزلی )توریب ، استنبولده گی  نشریاتلرده  چاپ یتره دی .
ا. وامبری نینگ  بو  ایشلری  اؤرته آسیاگه  ریجهلشتیره یاتگن  سیاحتینینگ  باشلنغیچ باسقیچی یدی . تیللرنی اؤرنیشدن مینینگ  موفقیتلریم ، دیب خاطرلیدی  او ، شرق  بؤیلب  سیاحتنی  دوام یتریشیم  اوچون مینی  روحلنتیردی . مین  اؤرته آسیا بؤیلب  سیاحت قیلیشگه  بیل  باغلر یکنمن ،افندی قیافه سینی  سقلب قالیشنی  و شرققه  شو  مملکتلرنینگ طبعی  فقراسی صفتیده  کیریب  باریشینی  تؤغری دیب  حسابله دیم .
اؤز ریجهسینی  عملگه آشیریش مقصدیده  ا. وامبری  1863 أیلنینگ  باشیده  تهرانگه  کیلهدی . ایران  پایتختیده گی  تورکیه یلچیخانه سی  باشلیغی  اونی یخشی قبول قیله دی  و اؤرته آسیاگه  درویش قیافه سیده  عملگه  آشیریله دی  سیاحت ریجه لرینی  ایشلب  چیقه باشلیذیلر .بو ریجه بؤیچه ،ا  وامبری مکعه دن  کیله یاتگن  حاجی لر کاروانی بیلن اؤرته  آسیاگه  کیریب  باریشی  لازم یدی. ارمین وامبرینینگ اسم-شریفی  اؤزگرتیریله دی ،یندی او رشید افندی  نامی بیلن یشه شیگه  مجبور یدی .کئینچه لیک  کاروانده گیلر  اونی  رشید حاجی دیب هم اتیدیلر.
 27 مارچ  کونی تورکستانیگ  تهرانده گی  یلچیسی  رشید  افندینینگ  اؤرته آسیا بؤیلب  سفر ی  آلدیدن  کتته  ضیافت بیره دی ...
  1863 أیلنینگ  28 مارچ کونی مکعه دن قیتهیاتگنلر  بیلن بیرگه کیچقورون  رشید افندی  درویش  قیافه سیده  حلی  بیزگه نامعلوم  مینگ خیل  خیاللر  ،مینگ خیل  ریجه لر بیلن  یورتیمیز  تامان  کیله باشلیدی .

ارمین وامبری  اؤزبیک لر  یورتیده


1863 أیلنینگ  29  می کونی  ارمین  وامبری  قؤشیلیب  آلگن  کاروان  خیوه  خانلیگی  توپراغیگه  قدم قؤیه دی . 30 می  کونی  خیوه  یقینیده گی  قشلاقده   دم  آلیشه دی .  ا. وامبری : 30 می کونی  بیز  اؤزبیک  قیشلاغیگه  کیریب  کیله دی . بو  قیشلاق  اهالیسی  مین کؤرگن  بیرینچی  اؤزبیکلر یدی ، " اولر  جوده  هم عجائب  انسان  یکنلر " ، - دیب یازه دی  دفتریگه  ( 63-بیت ).
خیوه نی کؤرگن وامبری حیرتده قاله دی . " مین  اول  خیوه نینگ  شوچه لیک   چرایلیگینی  صحرا بیلن قؤیاشدن  بؤلسه کیرک ، دیب  اؤیلر یدیم . یؤق  یؤق !
خیوه نینگ  اطرافیده گی  بلند تیره کلر ،سایه  تشلب  تورگن  کیچیک حولیلر  (اصل  نسخه ده  هم حولی سؤزینی  ایشله تهدی - 10- 1.) ،کؤم- کؤک ، - یئلاولر و تؤکین-ساچین دله لر  حاضر هم ، - اروپانینگ  غایت  گوزه ل  یرلرینی  کؤرگنیمدن  کئین  هم ، - مین  اوچون ینگ چیرایلی  بؤللیب  تویئلیپتی " (64-بیت).

 آمودریانینگ  سووی  حقیده  بیز  کؤپ روایت و حقیقتلرنی  یشیتگنمیز .ا.وامبرینینگ  یازگنلری  حقیقی  دلیللرگه  قؤشیلگن  بیر بیر دلیلدیر : "دنیاگه بونگه  اؤخشش  باشقه دریا  یؤق ، مبارک نیل  دریاسی هم بونده ی  یمس   دیئیشردی .مین  بؤلسم ، بو دریا سووینینگ  تاتلیلیگی  سووسیز  چؤلدن  چیقیب ، اونینگ  قیرغاقلریده  آرام  آلیش  نتیجه سیده  بؤرتیریب  ایتیلگن گپ  بؤلسه کیره ک ، دیب  اؤیلردیم . بیراق کیونچه لیک  بونینگ  خطالیگیگه  ایشاندیم . امین من کی ، مین  بیلگن  دریالر ایچیده  سووی ینگ  شیرینی  ،بو - آمودریا سوویدیر " (78-بیت ) ،دیب  گواهلیک بیره دی مجار سیاحی.

 ا. وامبری نینگ  یازیشیچه ، " خیوه نینگ  توپراغی  بای ،  او  بوغدائی  ، شالی ، ایپک ، پخته  قاغازی ، صفتلی  قیزیل  بؤیاق  آلینهدیگن  رؤیان ناملی  إیلدیزی بیلن  شهرت قازانگن .خیوه نینگ  میوه لری  شونده ی یخشیکی ،  اونگه تینگ  کیلهدیگن  میوه لرنی ایران و  تورکیه دنگینه یمس ، بلکی  اروپانینگ  اؤزیدن هم تاپیب  بؤلمیدی .ائنیقسه ، هزار اسپ آلمه لری ، خیوه نینگ ناک و انارلری  تینگی یؤق ، عجب تور قاوونلری  جوده  هم یخشی . اونینگ  قاوونلری پیکن گچه معلوم .ایتیشلریچه ، آسمان  سلطنتینینگ  سلطانی وقتی -وقتی بیلن  اورگینچ  قاوونلرینی  خوشلب  قالر یکن.بو قاوونلر  روسیه ده هم  یوقاری  بهاده  ساتیله دی . بیر اره وه  قیشکی  قاوونگه  بیر اره وه شکر  تؤله شهدی " (170-بیت ).
 
ینه  باشقه بیر کتاب - اؤرته آسیا آچیرکلریده  ا. وامبری  خیوه  قاوونلری  خصوصیده  تؤخته لیب  ، اولرنی  یوقاری  بهالیدی : " خیوه  قاوونلریگه  اؤخشش  قاوونلرنی  سیز  آسیاده گینه  یمس ، بلکی  بوتون  یر  یوزیده  تاپالمیسیز .اولرنینگ  شیرینلیگی  تؤغریسیده  اروپالیکلر  حتا  تصور  هم قیلالمیدی . اولر شو درجه ده  شیرین  و خوشبؤیکی ، آغیزده  یریئدی ، اگر  اولر  نان  بیلن یئیلسه ، بیزگه طبعیت  انعام  یتگن  ینگ  یخشی  طعام  شو بؤله دی " (226-بیت). ا. وامبری  10 ته  تیز پیشر  ، 5 ته قیشکی  قاوون نینگ  نوعلرینی  سهنب ، اولرنی  تعریفلیدی .

 ا.وامبری  اؤزبیک  پخته سیگه  علحیده  اعتبار بیرگن .  وامبری نینگ 143 أیل  اول  چیقرگن  خلاصه سیگه  کؤره ، اؤرته آسیا پخته سینینگ  کیله جگی  کتته . " تورکستان  پخته سی هند ، ایران  و مصر  پخته سیدن  یخشی ، کؤپلرینینگ فککریچه ، او مشهور  امریکا  پخته سیدن  قالیشمیدی " (229-بیت).
 ا. وامبری نی تشویشگه  سالگن  مسئله -اؤرته آسیا پختهسینی  فقط  بیرگینه  روسیه  أیلدن-أیلگه  کؤپراق  خرید  قیلیشی . وامبری  بو  مسئله دن  هم  اؤته  سینچکاولیک  بیلن  ایش  توتگن . او 1840 -1869 أیللر  دوامیده  بخارا  امیرلیگی  و خیوه  خانلیگیدن  روسیه ساتیب  آلگن  پخته نینگ  مقداری  و نرخی  بیلن  قیزیققن  و بونینگ  جدولینی  توزگن . ا. وامبری  جدولیدن  کؤرینه دیکی ، اؤزبیک  پخته سینینگ  روسیهگه  چیقیشی  1840-1850 أیللرگه  نسبتن  1853-1860 أیللری  ایککی مرته آشگن .بیرگینه  بخارا  امیرلیگیدن روسیه  1840-1850 أیللری   2.065.676  فونت استرلینگلیک  پخته  ساتیب  آلگن بؤلسه ، 1853-1860 أیللری  4.237.772 فونت استرلینگلیک پخته  آلگن (231-بیت).
تورکستان  اؤلکه سینینگ قازیلمه  بایلیکلری  تؤغریسیده هم  ا. وامبری  انچه کینگ  و حقیقتگه  یقین  معلوماتلر  کیلتیرگن . " مین شونده ی  خلاصه گه  کیلدیمکی " ، دیب  یازه دی  او ، " تورکستان  بایلیگی  کم  اؤلکه لردن یمس . اونی (تورکستان نی -10-1.) قوم گردشلی  آلماس ،دیب  بیجز  ایتیشمیدی . کیله جکده  اؤرته آسیا  حقیقتدن  هم  مهم اهمیت کسب  یتهدی  و شرق  مملکتلری  اؤرتهسیده  ینگ کؤزگه  کؤرینرلی  اؤریننی  یگهللیدی" (238-بیت).

 ینگی  اورگینچده  یتیشتیریله دیگن پخته ، ا.وامبری نینگ  یازیشیچه ، ینگ  صفتلی ، هزار اسپ  پیله سیدن  آلینهدیگن ایپک  بوتون  خیوه  خانلیگیده ینگ  قیمتلی  حسابله نه دی ، گورلیده ینگ یخشی  شالی  اؤستیریله دی . بخارا و قؤقانده هم  شونده ی.

 ا.وامبری تورکستانینگ اؤسیملیک دنیاسی  تعریفیگه  کتته  اعتبار بیرگن.هر بیر  اؤسیملیکنینگ نوعلرینی ،قنچهدن حاصل  بیریشینی  کؤرستیب  اؤتهدی و اروپا بیلن  قیاسلیدی.بخارا بوغدایی ینگ صفتلی  سنلهدی،او  اوزون  و اینگیچکه قیزیل رنگلی دان بیره دی.بو  بوغدای  اونیدن  بخارا  شهریده  شهرت قازانگن نان  یاپیشهدی.بو بوغدای  همه یرده  شیرمای  نامی بیلن  شهرت قازانگن.گروچ بو یرلرده  جوده هم مؤل،جؤخاری  اوچله خانلیکده هم  کؤپ یکیلهدی. مایلی  یکنلردن کونجوت بو  یرده  یخشی  اؤسهدی و کؤپ مای بیره دی.زیغیردن آلینهدیگن  مای اوقتگه  ایشلتیلهدی.پخته نینگ چیگیتیدن آلینهدیگن  یاغ اوقتگه  ایشلتیلمیدی،دیب تاکیدلیدی  ا.وامبری(223-بیت). 

بیر نرسه نی  آلدیندن إیتیب قؤیشیمیزگه  توغری کیلهدی:شهر - قیشلاقلریمیز ، خلقیمیز ، بیزگچه برچه اؤسیملیک و حیوانات  دنیاسی،یورتیمیزنینگ جغرافیک و ستراتیژیک موقعی  حقیده  ا.وامبری  اؤز اثرلریده  دیئرلی  حقیقتنی  یازیشگه حرکت قیلهدی.اونینگ  وظیفه سی  اؤرته آسیانینگ  جغرافیک ،سیاسی ، اجتماعی موقعنی تؤغری  بهالشدن عبارت یدی.اونی اؤرته آسیاگه  یوبارگنلرگه  شو کیره ک یدی.او اؤز  وظیفه سینی  اعلا  درجه ده  بجره دی .بیز  اوچون  ا. وامبری یازیب  قالدیرگن  خلقیمیزنینگ  اؤتمیش حیاتیگه عاید هر بیر تاریخی  دلیل  قیمتلیدیر.

بخارا  دؤکانلریده  ا.وامبری  چاینینگ  16  خیلینی  کؤرگن و اولرنینگ  نامینی  اؤز  یان دفتریگه  توشیرگن . اولرنینگ ایریملری  منه بولر:قیرقمه،اخبار، آق قویروق،قاره چای ،صفت چای،ایشباگلو،گلبؤیی،پاشون،موشوک کؤز،لانکه(94-بیت).

 ا. وامبری نینگ اؤلچاویچه ،اؤشه وقتلری  سمرقند صحن جهتیدن تهرانگه تینگ بؤلگن ،لیکن یوللر اوزاقراق جایلشگن ،کتته بینالر  یسه یخشی یرلرگه قوریلگن(112-بیت).

 ا وامبری قرشی شهریده  فقط اوچ  کون  تورگن بؤلسه-ده ،او  یردن هم کؤپ دلیللرتؤپلهگن.قرشی قدیمگی  نقسبدیر،دیب  یازه دی او ،اؤزینینگ موقعی  و سودا اهمیتی  جهتیدن  بخارا  امیریلیگیده  ایککیچی شهر سنلهدی.اگر سیاسی  تؤس-تؤپالان مانعلیک قیلمهگنده یدی قرشی ،بخارا ،کابل وهندوستان  بیلن بؤلهدیگن سودا-ساتیقده مهم  اهمیت کسب یتردی.وامبری نینگ سناغیگه کؤره ،اؤشه وقتده قرشی نینگ اهالیسی  25 مینگ ، اساسن اؤزبیک لر  بؤلگن و اولر  امیر عسکرلرینینگ اساسینی  تشکیل یتگن(114-بیت). 

وامبری نینگ  یورتیمیزدن  چیقیب کیتیشی

قرشی  ا. وامبری  بؤلگن آخرگی  بیزنینگ  شهریمیز یدی .بو  شهرده  اوچ کون  تورگچ ،او آمودریانی  کیچیب  اؤتیب بلخ-شبرغان -میمنه-بایقیز-هرات گه یؤل آلهدی.

نومبرنی 15 سیده  1863 أیل هرات دن 2000 کیشیلیک کاروان بیلن  مشهدگه  جؤنیدی .اؤن ایککی کون یؤل یوریب ، 27 نومبر کونی  مشهدگه أتیب  کیلهدی و بو ایران شهریده  بیرینچی قیلگن ایشی-مشهد شهرینینگ  حاکمی بؤلیب  تورگن  انگلیز  دگروالی   دالماژ قبولیده  برلهدی.منه شو  کوندن  باشلب  رشید افندی  اؤزینینگ  درویش  نقابینی  آلیب  تشلب ،ینه  ارمین  وامبری  قیافه سیگه کیره دی.انگلیز دگروالی  دالماژ اونی 1863 أیل  25 دسمبر کونیگه چه مهمان قیلهدی. وامبری نینگ  اؤزی اقرار بؤلیشیچه ، ینگی  أیل -مولودنی  مهماندؤست  دگروال بیلن  اؤتکزیب ،1863 أیل 26 دسمبر کونی  تهران گه قره ب  یوره دی.بو سفر او کاروان سیز ،اؤزبیک یؤلداشی ملا اسحق بیلن آتده  یؤلگه چیقهدی. ا وامبری دن  او  تؤپلهگن  اؤرته آسیاگه  آید دستلبکی  معلوماتلر  بیلن  تنیشگن  انگلیز  دگروالی  وامبری  و ملا  اسحق  نی ایککی  یخشی آت  و أیترلی  یؤل انجاملری و خراجت بیلن  تأمین لیدی.

جنوری نینگ 20 سیده 1864 إیل ا.وامبری و  ملا اسحق  تهران گه أیتیب  کیلیشهدی : " کؤرینیشیم کولگولی و إینچلی بؤلیشیمگه  قره می ،مین  تورکیه ایلچی خانه سیگه  شاشیلدیم .انگلیز  ایلچیخانه سی  یسه ، مینی  خوش معامله لیک و صمیمیت بیلن کوتیب آلدی"،دیب  خاطرلیدی  ا .وامبری  (146 - 147-بیت).چیندن هم بیوک  بریتنیه نینگ ایران ده گی  ایلچیسی  الیسون،اونینگ  ایککی  سکرتری تامسون و واتسون  وامبریگه التیفات کؤرسهتیشه دی و انگلستانگه أیتیب باریشی بیلن اؤرته آسیا خاطره لرینی  باسیب چیقاریشگه  یاردم بیره جکلرینی بیلدیریشه دی.

بو یرده  بیر نرسه گه  اعتبار  بیریش کیره ک :هیچ بیر ایلچیخانه ده گی  اوچره شوده  وامبری نینگ  یؤلداشی  ملا  اسحق  اشتراک یتمیدی. ا. وامبری نی  ایلچیلر ،انگلیز -حربی لری  قبول  قیلیب ، اونگه  التیفات  کؤرسهتیشیاتگنده ، ملا اسحق  مککه گه  آلیب  بارماقچی  بؤلگن  اؤز  همراهینی  کاروان سرای لرده  کوتیب  اؤتیرر  یدی.

 تهران ده  ا . وامبری نی  ایراننینگ  یاش  شاهی  نذرالدین هم  قبول قیلهدی . " یاش  نذرالدین شاه  مینی  باغ ده قبول قیلدی"،دیب یسلیدی وامبری .- " او میندن  (اؤرته آسیالیک) هم کسبلری ، خانلیک لر  حقیده  سؤره دی. مین  اولرنینگ  سیاسی احوالی تنگلیگینی  إیتدیم.یاش شاه  یانیده  اؤتیرگن  وزیریگه  اؤن بیش مینگ  عسکر  بیلن  بیز  اولرنینگ  همه سینی إینگردیک"،دیدی(147-بیت). 

 ا . وامبری  تهران ده إ یککی  آی  تورگچ، 1864 أیل مارچ آئیده استانبول ده همه سی بؤلیب  اوچ  ساعت(!) بؤلهدی، براق  شو  وقت  ایچیده  هم دیپلومات بران  فن-پراکش-آستین بیلن  اوچره شهدی و  اوندن  اؤزی تؤپله گن  معلوماتلرنی  قنده ی  ایشلب  چیقیش  حقیده  مصلحت  آلهدی.استانبول دن سؤنگ  اؤز وطنی مجارستان پایتختیگه  اؤته دی. اؤشه وقتلری مجارستانینگ پایتختیده  ملا اسحق نی  دؤستلری  قؤلیگه  تاپشیریب ، یککه اؤزی  لندن گه -اونی  کوتیب  توریشگن  شهرگه  یؤل آلهدی . ا. وامبری  لندن گه  1864 أیل  9 جولای  کونی  کیریب  کیلهدی ."مین  وطنیمده  هم کؤپ تورالمدیم ، جمعیتیگه  اؤز  حساباتیمنی  آلیب  باریشگه شاشیلیاتگن  یدیم"،دیئه اؤزینی  آقلشگه  اورینهدی  ا. وامبری (148-بیت). 

 وامبری "اؤرته آسیاگه  قیلگن  سفرینینگ  اصل  ماهیتی تؤغریسیده  سفرینینگ اصل سیری ، ماهیتی  فقط ایککی  کیشیگه  عیان یدی"،دیب  یازه دی ،لیکن  کیملر بو  سفرنینگ  سیریدن  واقف بؤلگنلیگی  حقیده  آغیز  آچمیدی.

خیرالله عصمت الله یف

"فتنه صنعتی"(2-کتاب،"فن"نشریاتی، تاشکینت،1993) کتابیدن آلیندی.

 إیزی بار...

تیارلاوچی :داکتر عزیزالله فاریابی.