|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
قیزیل آلمه تون بۉلدی، عیسابېکاو بۉلسه حلییهم اۉی سوریب اۉتیریبدی. خطنی نیمهدن باشلهسین؟ بو خطده اۉزی نیمهنی یازه دی؟ جوده قیین، جوده یهم قیین. کۉپ گپلرنی یازیشی کېره ک، راسه ییغیلیب قالگن! کېچیککن اظهارلرنی او توشونرمیکن؟ کۉپ ییللیک آغیر عایله وي حیات آرتده قالدی. شونچه خفهگرچیلیکلر، سۉنگسیز طعنهلر، کۉپینچه ناحق، شونچه جنجل و یره شوولردن سۉنگ، و نهایت، اجره شگندن کېین او آدمگرچیلیک قیلیب اونی توشونه میکن، کېچیره آلهرمیکن؟ تورموش نینگ ایلک ییللریده گی کبی — بېغبار، آچیق، مهربان بۉله آله رمیکن؟ بۉلالمسه-چی؟ اونی توشونمسه، اوندن هم یامانی، آقرینیب، ینه عیاللیک غروری و بختسیز قسمتدن سۉز آچسه… اونده نیمه بۉله دی؟ عیسابېکاو اونینگ اعتراضلرینی عیاللرگه خاص خودبینلیک دېب بهالهگنینی اېسلهدی. — سېزدینگمی، او حتا مهمانده هم عیالدن کۉز اوزمه دی، آدملر نینگ آلدیده تیز چۉکیب، توفلیسی نینگ ایپینی باغلب قۉییشدن تارتینمه دی. * * * اوروشدن سۉنگ او حاضر اۉزی معروضه اۉقيدیگن قیشلاق خۉجهلیگی انستیتوتیگه کیریش اوچون شهرگه کېلدی. [ دوشنبه بیست و هشتم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 14:5 ] [ داکترفاریابی ]
ماوروالنهر و خوراسانده مادّي و معنوعي ترقیات نینگ ینگی باسقیچگه کؤتریلیشی (رېنېسسنس) بیراق عربلر کېلتیرگن بوندهی زیان اؤرته آسیا خلقلری مدنیتینی تؤلیق هلاکتگه آلیب کېلالمهدی. استه-سېکین قیشلاق خوجهلیگی، سودا-ساتیق و هنرمندچیلیک تیکلنه باشلهدی. IXعصرده یاق اؤرته آسیاده مدني حیات گُللهی باشلهدی. دَمشق، قاهره، بغداد، کوفه، بصره و باشقه شو نینگ سینگری کتّه شهرلرده ماوروالنهر و خارزمدن باریب، فن، مدنیت ترقیاتیگه اؤز حصهسینی قؤشگن اولاد-اجدادلریمیز سانی بارگن سیین کؤپَییب باردی. خصوصاً، بو بارهده بغداد شهری شرق نینگ علم المعرفت مرکزی صفتیده کتّه اهمیت کسب اېتدی. IXعصرده بو شهرده بَیت-اولحیکمه (دانشمندلر اویی)-شرق نینگ فنلر اکادمیسی تشکیل اېتیلدی. خارزمده هم پادشاه ممون ابن مامون دوریده دانشمندلر اویی تشکیل اېتیلدی. اورگنچده تشکیل اېتیلگن بو بَیت-اولحیکمه-معمون اکادمیسی (خارزم اکادمیسی) دېب ناملنهدی. بغداد و اورگنچدهگی دانشمندلر اوییده اؤز وقتیده ناملری دنیاگه مشخور اولوغ علّامه و متفکرلر تحصیل کؤرگنلر. اولر آرهسیده احمد فرغاني، الخارزمي، بیېروني، ابن سینا، ابن الحمار، ابو سخل مسیخي، ابن عراق کبی اولوغ و بویوک ذاتلر نینگ ناملری بار. ماوروالنهر و خوراسانده IX-XII عصرلرده اجتماعي-اقتصادي و مدني ترقیاتده یوز بیېرگن ایجابي یوتوقلر و موفقيتلر نینگ اساسي عاملی و سببچیسی بو ییېرده مرکزلشگن مستقل دولتلر نینگ وجودگه کېلگنلیگی اېکنلیگینی علیحده تاکیدلش ضرور. اؤز موقعی و توتگن اؤرنی جهتیدن خلقارا میدانده کتّه اعتبار و نفوذگه اېگه بؤلگن مرکزي آسیادهگی سمانيلر، قاره خانيلر، غزنويلر، سَلجقيلر و خارزم شاخلر دولتلری دوریده مملکتده دولت حاکمنيهتی مستحکملندی، نسبتاً تینچلیک، آسایشتهلیک و برکارارلیک وجودگه کېلدی. نتیجهده مادّي ایشلب چیقریش رواج تاپدی، هنرمندچیلیک و سودا ترقي اېتدی، مدنیت گورکیره ب اؤسدی. بوخارا، سمرقند، اورگنچ، قیېت، کېش، نقشهب، غزنه، پنجیکېنت، بناکېنت، شاش، تیېرمیز، کووه، کبادېن، بایکېنت و باشقه شهرلر سودا-تجارت، هنرمندچیلیک و مدنیت مرکزلری صفتیده دانگ ترهتگنلر. سمانيلر پایتختی بوخارا دنیاده ایکّینچی مککه حسابلنگن. خلص، عربلر اصطلاحسیدن سؤنگ IX-XIIعصرلرده محلي حکمدارلر باشچیلیگیده وجودگه کېلگن مرکزلشگن دولتلر دوریده مملکتده وجودگه کېلگن اجتماعي-اقتصادي، معنوعي-مدني قولهی وضعیت شوندهی محیطنی یرهتدیکی، نتیجهده بو منطقهدن آ`ز قابلیبلری، یېرکین و بېتهکرار ایجادلری، اولکن مدني-معریفي دردانهلری بیلن جهان مدنیتی سویلیزه تسيه سی خزینهسیگه بې بی خا صه قؤشگن عجایب علّامهلر، فن و مدنیت صاحبلری، عالِمو دانشمندلر، ممتاز ادبیات دهالری کمالاتگه یېتدیلر. محمد ابن موسا الخارزمي (783-850) اصلی خیوه شهریدن بؤلیب او دستلبکی تعلیمنی خصوصي معلمدن آلدی و سۉنگره مروده مدرسهده اۉقیدی. خلیفه هارون الرشید نینگ اوغلی معمون خلیفهلیک تختیگه اوتیرگهچ (813) محمد موسا الخارزمينی اؤزی بیلن بیرگه بغدادگه آلیب کېتدی و او ییېرده تشکیل اېتیلگن بایتون-الحیکمه (دانشمندلر اویی) گه باشلیق اېتیب تعیینلهدی. خارزمي متیماتیکه، گېاگمېتريه، استرونومی، جغرافیه، تاریخ علمی و باشقه فنلر ساحهسیده برکهلی ایجاد قیلدی. اونینگ الجبر ولمقابله) (تېنگلمهلر و قرهشلنتیریش)، خیساب ال-هند) (هند حسابی)، کتاب صورت العرض (یېر صورتی حقیده کتابی) کتاب ات تاریخ (تاریخ کتابی)، کتاب العمل بیل اوسطورلبت) (اوستورلب بیلن ایشلش حقیده کتاب) (اوسطورلاب-یولدوزلر نینگ حرکتی و حالتینی کوزهتهدیگن اسباب) کبی اثرلری علم-فنده عالِمگه جهانشمول شهرت کېلتیردی. خارزمي الجبر المقابله اثری بیلن متیماتیکه تاریخیده بیرینچی بؤلیب الجبر فنیگه اساس سالدی. عالِم نینگ کتاب ات -تریز (تاریخ کتابی) اثریده خوراسان، کیچیک آسیا و ماوروالنهر نینگ VIII-IXعصرلردهگی تاریخیگه عاید قیسقه و انیق معلوماتلر اؤز افادهسینی تاپگن. خارزمي نینگ زیج (استرونومیک جدول)، قویاش ساعتی حقیده رساله اثرلری فلککياتشناسلیک فنی نینگ رواجلنیش ترهققياتیگه کتّه حصه قۉشدی. آنه توپراغیمیز، اؤزبېکستان نامینی فخر و غرور حس-تویغوسی بیلن اوزاق-اوزاق اولادلرگه کؤز-کؤز قیلیشگه عرضوگولیک اولوگ` سیما و علّامهلردن بیری احمد فرغآنيدیر. تخمین قیلینیشیگه قرهگنده او 861 ییلده وفات اېتگن. احمد فرغآني متیماتیکه، جغرافیه، استرونومی، تاریخ ساخالریده ایجاد اېتیب، بو فنلر نینگ رواجلنیشیگه اؤزی نینگ سلماقلی حصهسینی قؤشدی. او مسلمان شرقیده خساب یعنی متیماتیکه لقبینی آلگن. شوندهی بؤلسهده او استرونومی، جغرافیه ساخهلریدهگی ایشلری بیلن شهرت قازانگن. اونینگ بو فن ساحهلریدهگی قیلگن ایشلری خی عصرلردهیاق هسپانیهلیکيهده لاتین تیلیگه ترجمه قیلینگن و اونیدن «ارب عالِملری اؤزلری نینگ علمي ایزلنیشلریده کېنگ فایدهلندیلر. احمد فرغآني اؤز اثرلرینی عرب تیلیده یازگن و شو نینگ اوچون «عرب عالِملری اونی بیرینچی عرب استرونومی دېب حسابلهیدیلر. احمد فرغآني نینگ عالِم محمد ابن موسا بیلن، اولوغ متفکر عالِم محمد ابن موسا الخارزمي رهبرلیگیده فعالیت کؤرسهتگن بَیتون الحیقمه بیلن باغلیقدیر. او بغداد و دَمشقدهگی رصدخانهلر قوریلیشیگه شخصهن قتنهشدی. احمد فرغآني نینگ 812 ییلده قویاش توتیلیشی آلدیدن بشارت قیلیشی، ییېر نینگ دُمالاق شر شکلیده اېکنلیگینی آچگنلیگی عالِمگه شهرت کېلتیردی. کېینراق مصرده یشه گن چاغیده نیل دریاسی سووینی اؤلچهیدیگن اسباب یهسهگن. احمد فرغآني نینگ فلکیاتگه عاید ییریک علمی اثرلریدن بیری ثناوي حرکتلر و یولدوزلر فنی نینگ مجموعهسی حقیده کتابدیر. بو اثر استرونومی نېگیزلری دېب هم یوریتیلهدی. احمد فرغآني نینگ اثرلری XI عصردياق لاتین تیلیگه ترجمه قیلینگن. مرکزي آسیا نینگ ییریک قاموسي عالِملریدن بیری، شرق فلسفهسی نینگ آتهسی ابو نصر محمد ابن محمد فرابي دیر. او 873 ییلده فراب یقینیدهگی وهسیج شهرچهسیده تولد کؤرگن و 951 ییلی دَمشقده وفات اېتگن. فرابي نینگ فلسفه، تیلشناسلیک، منطق، رضيات، موسیقه نظریه سی بارهسیده آلیب بارگن علمي ایشلری اونگه کتّه شهرت کېلتیردی و دنیا فنی تاریخیده نامیگه باقيلیک بخش اېتدی. فرابي باشلنغایچ سبقنی فرابده آلدی. سؤنگره شاش، سمرقند، بوخارا و یېران نینگ بیر نېچه شهرلریده بؤلیب، اؤز بیلیملرینی مکمللشتیردی و تورلی تیللرنی اؤرگندی. سۉنگ بغدادگه کېلیب اؤز بیلیملرینی ینهده چوقورلشتیردی. بغداد و دَمشق شهرلریده یشب اؤز علمي درجهسینی آشیرگن، دېیرلی فن نینگ برچه ساحهلرینی اېگهللب 160 دن آرتیق اثرلر ایجاد قیلگن. او یازگن اریستاتېل (ارسطو) نینگ مېتافیزیکه اثری مقصدلری حقیده، تیریک موجودات ه`ذالری حقیده، موسیقه کتابی بخت-سعادتگه یېریشوو حقیده سیاست المدنيه (شهرلر اوستیده سیاست یورگیزیش، فاضل آدملر شهری مسألهلر ماهیتی قانونلر حقیده کتاب، تفکر یوریتیش مضمونی حقیده، منطقه کیریش حقیده کتاب فلسفه نینگ ماهیتی حقیده کتاب و باشقهلر بویوک عالِم نینگ علم و دنیاقرهش دایرهسی نینگ بېقیاس درجهده کېنگلیگی و چوقورلیگیدن دلالت بیېرهدی. فرابي اېللین مدنیتی دانشمندلیگشی نینگ حدسیز بیلیمدانی اېدی. اگر علم-فن رواجیدهگی اؤزی نینگ قؤشگن بویوک خدمتلری اوچون اریستاتېل بیرینچی معلم عنوانیگه سزاور بؤلگن بؤلسه، فرابي اېللین دانشمندلیگینی، اریستاتېلنی یخشی بیلگنلیگی، قاموسي عقلی و علم-فن ترقیاتیگه کتّه حصه قۉشگنلیگی اوچون المعلم الساني ایکّینچی معلم شرق اریستاتېلی دېگن معتبر عنوان آلدی. فرابي «علملر نینگ کېلیب چیقیشی حقیده علملر نینگ تصنیفی حقیده و باشقه رسالهلریده اؤشه دورده معلوم بؤلگن 30 گه یقین علم ساحهسی نینگ ترتیبی، تصنیفی و تفصیلاتینی بیېرهدی. شرق نینگ بویوک الّهمالریدن، قاموسي عالِملردن ینه بیری ابو علی حسین این عبدالله ابن سینادیر. او شرق فن عالمیده شیخ اولرئیس تخلصینی آلگن. اېوراپهده بو عالِم اویتسېنه نامی بیلن معلوم. ابن سینا 980 ییلده بوخارا یقینیدهگی افشانه قیشلاغیده توغیلگن. ابن سینا نینگ علمي قرهشلری ایکّی یؤنهلیشده: طبیات و فلسفي ساحهلریده رواجلندی. 17 یاشیدهیاق عالِم صفتیده شکللندی، کتّه نفوذلی شفاکار بؤلیب یېتیشدی. ابن سینا سرایگه تکلیف قیلیندی و بو ییېرده بېمار یاتگن سمانيلر نینگ امیری نوح ابن منسورنی دوالهدی. بو نینگ عوضیگه ایبن سیناگه سمانيلر سراییگه جایلشگن کتبخانهدن فایدهلنیشگه رخصت بیېریلدی. 1002 ییلده ابن سینا خارزمگه بارهدی و اورگنیچدهگی مامون اکادمیسیده فعاللیک کۉرسهتهدی. او ییېرده فیلسوف ابوسخل مسحي، اتاقلی طبیب ابولخیر همار،XI عصر نینگ اېنگ ییریک عالِمی، قاموسي بیلیملر صاحبی ابو ریخان بیېروني لر بار اېدی. خارزمنی محمود غزنوي اېگهللهگهچ، ابن سینا گورگان امیرلیگیگه، او ییېردن رهی، کزوین شهرلریگه اؤتب، سؤنگ همه دان حکمداری شمس الدوله خدمتیگه کیرادی. عمری نینگ آخرگی ییللرینی صفهانده اؤتکزگن. ابن سینا نینگ شاخ اثرلریدن بیری، طبیاتگه، بغیشلنگن ال قانون فی-ت-طب (طب قامونلری) اثریدیر. بو اثر اؤزیگه خاص طبي قاموسنامه بؤلیب، بېش قِسمدن عبارت. کتاب XIII عصردياق لاتین، فارس و باشقه تیللرگه ترجمه قیلینگن. بو کتاب تا XVIIIعصر نینگ آخرلریگه قدَر «غربي اېوراپه نینگ طبي اؤقوو یورتلریده اساسي آ`قوو قۉللنمسی بؤلیب خدمت قیلگن. ابن سینا نینگ ینه بیر قاموسي اثری کتاب اوش-شیفه (دوالش کتابی) بۉلیب، او 18 قِسمدن عبارت. کتاب فلسفه نینگ تورلی ساحهلریگه، منطققه، متیماتیکه، جیومتری، مېتافیزیکه بیلن باغلیق مسألهلرگه بغیشلنگن. اۉرته عصرلرده خارزمده تشکیل اېتیلگن مامون اکادمیسی نینگ پارلاق یولدوزلریدن بیری، بویوک عالِم و متفکر ابو رهیخان ایبن اخمهد بیېرونيدیر. او 973 شهریدن 120 کم نریدهگی قدیمگی کَت (حاضرگی بیېروني) شهری یقینیده توغیلگن. دستلبکی تعلیمنی اورگنچده آلگن. تقدیر تقازهسی بیلن شرق نینگ کؤپگینه شهرلریده بؤلگن. انچه وقت گورگانده تورگن، سۉنگره مامون اکادمیسیده کتّه علمي ایش آلیب بارگن. محمود «غزنوي خارېزمنی اېگهللهگهچ (1017ی). بیېروني اؤز علمي فعالیتینی «غزنه شهریده دوام اېتتیرگن. او محمود «غزنوي بیلن بیرگهلیکده هندوستانده بیر نېچه بار سفرده بؤلگن. اولوغ متفکر 1048 ییلده «غزنه شهریده وفات اېتگن. بیروني اؤزی نینگ 45 دن آرتیق فلکیاتگه عاید اثرلریده کاپیېرنیکدن قریب بېش عصر ایلگری عالِم نینگ مرکزی ییېر اېمس، کویاشدیر دېگن خلاصه چیقردی. ییېر نینگ کویاش اطرافیده ایلنیشینی بیرینچی بار اؤرتهگه قؤیدی. IX-XIIعصرلرده دیني بیلیملر هم کېنگ رواجلندی. اولوغ بېک دوریده فن و مدنیتگه حاميلیک قیلیش ینهده اوج آلدی. اولوغ بېک سمرقند، بوخارا، غیجدووان و شهریسبزده مسجد و مدرسهلر قوردیردی. تاریخي فنلر ساحهسیده هم کؤپگیگنه ایشلر قیلیندی. بو دورده ادبیات ساحهسیده هم ثمرهلی ایشلر قیلیندی. بو جریانده شاعر و دولت اربابی بؤلگن علیشیېر نوایي نینگ خدمتلری کتّه بؤلدی. جامي، لطفي، سککاکي کبیلر اؤلمس اثرلر یرهتدیلر کمالالدین بېهزاد نینگ رسّاملیک فعالیتی رواجلندی. [ یکشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 16:23 ] [ داکترفاریابی ]
«بابورنامه»ده امیر تیمور «بابورنامه»ده بیر یریم مینگگه یقین تاریخي شخصلر نینگ اسمی-شریفی کېلتیریلگن. اولر آرهسیده اېنگ مشهوری، شبههسیز، بویوک صاحبقران امیر تېموردیر. ظهیرالدین محمد بابور اولوغ باباسی نامینی تېموربېک دېب بیتگن: «سمرقند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور...». اثرده تېموربېک نامی تورلی مناسبت بیلن 31 مرته تیلگه آلینگن بۉلسه، بیر اۉرینده «تېموريه» اصطلاحه ی ایشله تیلگن: «اول فرصتلر تېموريه سلاطینی دستوری بیله تۉشک اوستیده اۉلتورور اېردیم» («بابورنامه»، ت.: «شرق»، 2002، 53-بېت). حسین بایقراگه بغایشلنگن تعریفده اېسه صاحبقران نینگ نامی حاضر بیز ایشلهتهدیگن «امیر تېمور» طرزیده بېریلگن: «سلطان حسین میرزا بیننی بابور میرزا باباسی تېموربېک نامینی ایلک بار آتهسی عمرشیخ میرزا تعریفیده کېلتیرگن: «ولادت و نسبی: سېککیز یوز آلتمیشده سمرقندته اېدی. سلطان ابوسعید میرزا نینگ تۉرتونچی اۉغلی اېدی. سلطان احمد میرزا، سلطان محمد میرزا، سلطان محمود میرزالدین کیچیک اېدی. سلطان ابوسعید میرزا سلطان محمد میرزا نینگ اۉغلی اېدی. سلطان محمد میرزا میرانشاه میرزا نینگ اۉغلی اېدی. میرانشاه میرزا تېموربېک نینگ اوچونچی اۉغلی اېدی. عمرشیخ میرزا بیله جهانگیر میرزالدین کیچیک، شاهروخ میرزالدین اولوغ اېدی. سلطان ابوسعید میرزا اوّل کابولنی عمرشیخ میرزاغه بېریب، بابایی کابولينی بېک اتکه قیلیب، رخصت بېریب اېدی. میرزالرنی سنت قیلور تۉیی جهتیدین دره یی گازدین یاندوروب، سمرقند اېلتتی. تۉیدین سۉنگره، اول مناسبت بیلکیم، تېموربېک اولوغ عمرشیخ میرزاغه فرغآنه ولایتینی بېرگندور، اندیجان ولایتینی بېریب، خدایبېردی توغچی تېمورتاشنی بېک اتکه قیلیب ییباردی» (37-بېت). بو معلوماتدن شونی انگلش ممکنکی، تېموري حکمدارلر هر ایشده سلاله اساسچیسی نینگ توتوملریگه رعایه قیلیشگه اینتیلگنلر. ینه شونی تأکیدلش جایزکی، ییللر اۉتیب، کابول حکومتی بریبیر عمرشیخ میرزا نینگ اۉغلیگه، یعنی بابور میرزاگه نصیب اېتدی. تېموربېک رعایت قیلغآن.. «نوایي اثرلری لغتی»ده «رعایت قیلماق» — «حرمتله ماق» معناسینی بېریشی قید اېتیلگن. حاضر تیلیمیزده «رعایه قیلماق» — «عمل قیلماق» معناسیده ایشلهتیلهدی. لېکن سمرقند قیشلاقلری شېوهسیده بو عباره شکلینی سَل اۉزگرتیرگن حالده اصل معناسینی سهقلب قالگن. یاشلیگیمیزده رحمتلی آتهم بیز اۉغیللریگه بیران ایش بویورگنیده شوندهی دېر اېدی: «اوکهنگ حلی کیچکینه، رایه قرهنگلر». یاکه یاشی اولوغ کیمسهگه نسبتاً حرمتسیزلیک قیلگنلرنی قیشلاغیمیزده هلییهم «رایه قرهمهدی» دېییشهدی. «بابورنامه» مؤلفی آنهسی قوتلوق نگارخانیم تاشکېنت حاکمی یونوسخان نینگ ایکّینچی قیزی اېکنینی تأکیدلر اېکن، شوندهی فاکتنی کېلتیریب اۉتهدی: «یونوسخان نینگ آنهسی تورکستانلیق قیپچاق بېکلریدین تېموربېک رعایت قیلغآن شیخ نوریددینبېک نینگ قیزی یا نبیرهسی بۉلور» (39-بېت). امیر تېمور تاریخیدن معلومکی، شیخ نورالدینبېک صاحبقران نینگ ایشانچلی امیرلریدن بیری بۉلگن. کۉپ جنگاور یوریشلرده، جملهدن هندوستاننی ضبط اېتیشده قهرمانلیک کۉرسهتیب، اولوغ سرکرده نینگ ایشانچیگه، حرمتیگه سزاوار بۉلگن. شو نینگ اوچون بابور میرزا اونی «تېموربېک رعایت قیلغآن»، یعنی حرمت قیلگن انسان صفتیده تعریفلهگن. امیر تېمور نینگ حرمتیگه اېنگ کۉپ سزاوار بۉلگن امیرلردن بیری اِیگو تېمور بۉلگن. «بابورنامه»ده سلطان احمد میرزا نینگ اومراسی تعریفیده اونینگ هم نامی کېلتیریلگن: «ینه بیر درویشبېک اېدی. تېموربېک رعایت قیلغآن اِیگو تېموربېک نینگ نسلیدین اېدی» (46-بېت). «تېمور توزوکلری»ده صاحبقایران اِیگو تېمور حقیده شوندهی دېگن: «برلاس اولوسی نینگ بهادر ییگیتلرینی اۉز اطرافیمگه تۉپلب، اولرنی بیرلشتیردیم. مېنگه بۉیسونیب کۉمکداش بۉلماقلیک اوچون راضیلیک بېرگن بیرینچی کیشی — اِیگو تېمور بۉلدی…» («تېمور توزوکلری» — 21— 22-بېت. …مېنی پادشاه دېگه یلر بو پیتده تقدیر شماللری تېموري شهزادهلر نینگ اېنگ تیریک-تېتیگی بۉلگن بابور میرزانی کابول تامانلرگه باشلب کېتگن اېدی. حاضرگی افغانستان حدودیده مستحکم اۉرنهشیب آلگهچ، یعنی هجري 913، میلادي 1507—1508 ییلگی واقعهلر بیانیده او شوندهی یازهدی: «اوشبو تاریخقهچه تېموربېک نینگ اولادینی باوجودی سلطنت میرزا دېرلر اېدی، اوشبو نوبت بویوردومکیم، مېنی پادشاه دېگهیلر» (160-بېت). بابور پادشاه نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آرهسیده اۉزگهچهلیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگهسی اېکنلیگینی دلیللهیدی. بابور پادشاه نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آرهسیده اۉزگهچهلیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگهسی اېکنلیگینی دلیللهیدی. تېموريلر دوری توگهب، اېندی بابوريلر دوری باشلنهیاتگنیگه اشاره هم اېدی بو گۉیا… تېموربېک نسلیدین… مؤلف اوچ اۉرینده «تېموربېک نسلیدین» عبارهسینی قۉللهگن. بیرینچیسی حسین بایقرا حقیده: «تېموربېک نسلیدین هېچ کیم معلوم اېمسکیم، سلطان حسین میرزاچه قیلیچ چاپمیش بۉلغهی» (128-بېت). ایکّینچیسی حسین بایقرا نینگ فرزندلری بیانیده: «ینه بیر قیزی نینگ آتی فاطمه سلطان اېدی، تېموربېک نسلیدین یادگار محمد میرزاغه بېریب اېدیلر» (131-بېت). اوچینچیسی — حسین بایقرا نینگ امیرلریدن بیری حقیده سۉز یوریتر اېکن، اونینگ امیر تېمور نسلیدن اېکنینی تأکیدلب اۉتگن: «سۉنگره کېلگنلردینکیم، شاه اسمایل عراق و آذربایجانگه متصرف بۉلغآنده، اندین خوراسان کېلیب اېدیلر، بیر عبدالباقي میرزا اېدی، تېموربېک نسلیدیندور، میرانشاهيدور» (حسین بایقرا نینگ اومراسی تعریفیده، 136-بېت). سمرقند تعریفیده «بابورنامه»ده سمرقند موضوعسی علیحده اۉرینگه اېگه. چونکه بابور میرزا سمرقندنی جوده سېور اېدی، چونکه سمرقند تختیگه یورهکدن اینتیلگندی، چونکه سمرقند تختی اۉشه پیتلر تېموري میرزالر نینگ موقعینی بېلگیلب بېرهدیگن تخت اېدی، چونکه آته-بابالری بو اولوغ شهرده توغیلیب وایهگه یېتگن اېدی، چونکه سمرقندنی بویوک صاحبقران اولکن دولتیگه پایتخت قیلگن اېدی: «مۉغول و تورک اولوسی سېمیرقند دېرلر. تېموربېک پایتخت قیلیب اېدی. تېموربېکدین بورون تېموربېکدېک اولوغ پادشاه سمرقندنی پایتخت قیلغآن اېمستور» (59-بېت). هر ایشده تۉغری تدبیر قۉللهیدیگن امیر تېمور مملکت پایتختینی تنلشده هم تۉغری یۉل توتگنی «بابورنامه»ده شوندهی تعریفلنگن: «تېموربېک نینگ زادو بودی کېشدین اوچون، شهر و پایتخت قیلوریغه کۉپ سعی و اېهتیماملر قیلدی، عالي عمارتلر کېشته بنا قیلدی. …چون کېش نینگ قابلیبی شهر بۉلماققه سمرقندچه اېمس اېدی، آخر پایتخت اوچون تېموربېک سمرقندنی-اۉق اختیار قیلدی» (61-بېت). ستاتیستیک معلوماتلرگه کۉره، حاضر اۉزبېکستانده یېتیشتیریلهدیگن مېوه-سبزه واتلر نینگ دېیرلی 20 فایزی سمرقند ولایتی حصهسیگه تۉغری کېلهدی. بو مملکتیمیزده یېتیشتیریلهدیگن مېوه-سبزه واتلر نینگ بېشدن بیر قِسمی دېگنی. بو بېچیز اېمس، چونکه بابور دوریده یاق بو دیار باغ-راغلری بیلن داوروغ قازانگن اېدی: «یخشی توماناتی بار. اول جملهدین، سغد تومنی و سغدغه پَیوست تومنلردور. باشی یاریهیلاق، آیاغی بوخارا، بیر ییغآچ یۉل یۉقتورکیم، کېنت و مأموره بۉلماغآی. انداق مشهوردورکیم، تېموربېک دېگندورکیم: مېنینگ بیر باغیم بارکیم، تولی اۉتتوز ییغآچتور. بو توماناتنی دېگندور» (61-بېت). سمرقند و تېموربېک سۉزلری بیرگه کېلگن قوییدهگی پرچه هم سمرقند، امیر تېمور و تېموريلر تاریخیگه عاید مهم فاکتنی افادهلهگنی بیلن قیمتلیدیر: «تېموربېک سمرقند نینگ حکومتینی جهانگیر میرزاغه بېریب اېدی. جهانگیر میرزا نینگ فوتیدین سۉنگ، اولوغ اۉغلی محمد سلطان جهانگیرگه بېردی» (61—62-بېت). صاحبقران نینگ بنیادکارلیگی امیر تېمور و تېموريلر قورگن بنا، عمارت و انشااتلر نینگ اکثریتی حلی همان اجدادلریمیز ذَکاسیدن خبر بېریب، بوتون دنیا اهلینی حیرتگه سالیب کېلماقده. بیرگینه سمرقندنی آلسهک، بو کهنه شهر «تهې هوففینگتان پُست» اینتېرنېت نشری تامانیدن انسان اۉز عمری دوامیده هېچ بۉلمهسه بیر مرته باریب کۉریشی شرط بۉلگن دنیادهگی 50 شهردن بیری صفتیده اعتراف اېتیلیشیگه، البته، صاحبقران بابامیز و اونینگ اولادلری تامانیدن بنیاد اېتیلگن محتشم سرایلر، مسجدو مدرسهلر، باغ-راغلر هم سببدیر. «بابورنامه»ده اۉقيمیز: «تېموربېک نینگ و اولوغبېک میرزا نینگ ایماراتی و باغۉتی سمرقند محللاتیده کۉپتور. سمرقند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور، تۉرت آشیانلیق، کۉکسرایغه موسم و مشحُر و بسیار عالي عمارتتور» (59-بېت). تېموريلر تاریخیده کۉکسرای قندهی اۉرین توتگنینی اوشبو پرچه نهایتده انیق افادهلهیدی: «تېموربېک سالغآن عالي عمارتلردین بیری کۉکسرایدورکیم، سمرقند نینگ ارکیده واقیع بۉلوبتور. عجب خاصیتلیق عمارتتور. تېموربېک اولادیدین هر کیم باش کۉتریب تختقه اۉلتورسه هم مونده اۉلتورور، هر کیم تخت دايهسی بیله باش قۉیسه هم مونده قۉیر، حتا کهم، کنایتی بۉلوب اېردیکیم، فلان پادشاهزادنی کۉکسرایغه چیقردیلر، یعنی اۉلتوردیلر» (54-بېت). امیر تېمور مقبرهسی کیم تامانیدن بنیاد اېتیلگنی هم «بابورنامه»ده کۉرسهتیب اۉتیلگن: «تېموربېک نینگ نبیرهسی، جهانگیر میرزا نینگ اۉغلی محمد سلطان میرزا سمرقند نینگ تاش قۉرغانیده — چقهرده بیر مدرسه سالیبتور. تېموربېک نینگ قبری و اولادیدین هر کیمکه سمرقندته پادشاهلیک قیلیبتور، الر نینگ قبری اول مدرسهدهدور» (59-بېت). صاحبقران اۉز دوریده سمرقندنی دنیا نینگ اېنگ گۉزل شهریگه ایلنتیریش اوچون کۉپ سعی-حرکت قیلگن. خصوصاً، اۉزی ضبط اېتگن مملکتلر نینگ اېنگ یخشی اوستهیو معمارلرینی سمرقندگه چارلب، اولر نینگ عمارتلر برپا اېتیشیگه شرایط یرهتیب بېرگن. بو حقده «تېمور توزوکلری»ده اۉقيمیز: «مهندسلر بیلن اتفاقده عالي عمارتلر برپا اېتیب، باغو بۉستانلر نینگ طرحینی چیزدیرردیم» (94-بېت). «بابورنامه»ده تېموربېک نامی اېنگ سۉنگگی مرته 1525 ییل واقعهلری بیانیده تیلگه آلینگن: «نېچوککیم «ظفرنامه»ده تېموربېک نینگ «مسجدی سنگین» عمارتینی قیلورده مولا شرَف مونداق مبالغه بیله بیتیبدورکیم، آذربایجان و فارس و هندوستان و ینه اۉزگه ممالیک سنگتراشلریدین هر کونده ایکّی یوز کیشی مسجدده ایش قیلورلر اېدی» (209-بېت). امیر تېمور فقط توران اۉلکهسینی اېمس، قهیېرگهکی ظفرلی قدمی یېتگن بۉلسه، اۉشه یېرلرنی هم آباد اېتیشنی اۉزی نینگ بورچی دېب بیلگن: «ینه امر قیلدیمکی، خراب بۉلیب یاتگن یېرلرده کاریزلر قورسینلر، بوزیلگن کۉپریکلرنی توزهتسینلر، اریقلر و دریالر اوستیگه (ینگی) کۉپریکلر سالسینلر، یۉل اوستیده هر منزلگاهگه رباطلر بنیاد اېتسینلر… ینه امر اېتدیمکی، کتّه-کیچیک هر بیر شهر، هر بیر قیشلاقده مسجد، مدرسه و خانقاهلر بنا قیلسینلر، فقیرو مسکینلرگه لنگرخانه سالسینلر، کسللر اوچون شفاخانهلر قورسینلر و اولرده ایشلش اوچون طبیبلر تعیینلهسینلر» («تېمور توزوکلری»، 145-بېت). لنگرخانه — یۉلاوچیلر قۉنیب اۉتهدیگن یېر؛ مسکین و یېتیم-یېسیرلرگه طعام بېریلهدیگن جای، غریبخانه. «بابورنامه»ده 1506—1507 ییل واقعهلری بیانیده مؤلف هراتدن کابولگه قَیتهیاتگنده شوندهی لنگرلردن بیریگه، یعنی تېموربېک لنگریگه قۉنگنلرینی یازهدی: «تېموربېک لنگریدین محمد اندیجاني آتلیق قاسیمبېک نینگ نوعکری تۉقبایدین کابولداغی بېکلرگه بو یېرگه کېلگنیمیز نینگ کیفیتینی بیتیب ییباردوک» (هراتدن کابولگه قَیتیش، 149-بېت). هندوستان اثرده تېموربېک نامی اوچ اۉرینده هندوستان نامی بیلن بیرگه کېلگن. بابور حیاتیدهگی اېنگ کتّه، بلکه اېنگ قیغولی مغلوبیتیدن کېین (1501 ییلی شَیبانيخانگه قرشی سریپول جنگی) سمرقندگه قَیتیب، «قۉرغان بېرکیتهدی»، یعنی قملده قالهدی. آلتی آیلیک قملدن سۉنگ سمرقندنی تشلب چیقیشگه مجبور بۉلهدی. شوندن سۉنگ بیر مدت، یعنی «خوراسان طلبیغه آتلنیب» چیققونیگه قدَر اۉره تېپه، خۉجند، تاشکېنت طرفلرده سرسان-سرگردانلیکده یورهدی. اۉره تېپه کېنتلریدن بیری دههکهتده بۉلگنینی شوندهی بیان اېتهدی: «مېن بیر کلانتری نینگ اوییگه توشتیم، قری کیشی اېدی، آلتمیش-یېتمیشده بار اېدی، ولې آنهسی هنوز بار اېدی. خېیلی عمر تاپقان خاتون اېدی، یوز اۉن بیر یاشته اېدی. تېموربېک هندوستانغه کیرگنده بو خاتون نینگ اوروق-قَیاشیدین بیری اول چېریککه باریب اېکندور. اول خاطریده بار اېکندور. حکایت قیلور اېدی» (87-بېت). هندوستان آرزوسی یاش بابور قلبیده ایلک بار اۉشه یوز یاشدن آشگن ماما نینگ حکایهلرینی تینگلب اویغآنگهندیر… میرزا بابور هم بویوک باباسی سینگری هندوستاننی فتح اېتیشنی آرزو قیلگنی سببینی شوندهی ایضاحلهیدی: «چون همیشه هندوستان آلماق خاطرده اېدی، بو بیر نېچه ولایتلرکیم، بهیره و خوشاب و چناب و چنوت بۉلغهی، نېچه محل تورک تصرفیده اېدی، بولرنی خود ملکیمیزدېک تصور قیلور اېدوک. …تېموربېک هندوستانغه کیریب چیققنی بېری بو نېچه ولایتکیم، بهیره و خوشاب و چناب و چینیوت بۉلغهی، تېموربېک نینگ اولادی نینگ توابیع و لوایقی تصرفیده اېدی» (166-بېت). معلومکی، بوتون دنیا تاریخچیلری بابور میرزا ترقاق هندوستاننی بیرلشتیرگنی، بو نینگ نتیجهسیده مملکت ترقیات یۉلیگه توشیب آلگنینی اعتراف اېتگنلر. «بابورنامه»ده مؤلف هندوستاننی فتح اېتگونیگه قدَر او یېرده کیملر قَیسی حدودلرگه پادشاهلیک قیلگنینی سنهر اېکن، دهلیگه امیر تېمور تعیینلگن سیدلر طبقهسی پادشاهلیک قیلگنینی تأکیدلهیدی: «دهلی سلطان علاوالدین نینگ ایلیگیده اېدی. بو طبقه سیدتور. تېموربېک دهلینی آلغآنده دهلی حکومتینی بولر نینگ آتهلریغه بېریب، باریب اېدی» (196-بېت). سلطان حسین میرزادېک… بابورگچه تېموري میرزالر آرهسیده اېنگ داوروغ قازانگنلری، شوبههسیز، میرزا اولوغبېک و حسین بایقرا بۉلگن — بیری علمی بیلن، ایکّینچیسی قیلیچی واسطهسیده. بیری ماوراوالنهر، ایکّینچیسی اېسه خوراسان تختیده باشقه تېموري پادشاهلردن کۉره اوزاقراق وقت اۉتیرگن. اولوغبېک میرزا سمرقندنی علم-فن مرکزیگه ایلنتیرگنی، اۉزی هم اولکن عالِم بۉلگنی سبب تاریخده اۉچمس ایز قالدیرگن بۉلسه، حسین بایقرا دوریده هم هرات علم-فن، ادبیات، صنعت یوکسک چۉقّیسیگه چیققن اولکن مرکزگه ایلنگن. بو حقده بابور شوندهی یازهدی: «سلطان حسین میرزا نینگ زمانی عجب زمانې اېدی، اهلی فزل و بېنظیر اېلدین خوراسان، بتخصص هری شهری مملو اېدی. هر کیشی نینگکیم بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی، هِمتی و غرضی اول اېدیکیم، اول ایشنی کمالغه تېگورگهی» (137-بېت). اثرده حسین بایقرا حقیده ینه بیر مهم معلومات کېلتیریلگن، یعنی: «سلطان حسین میرزا بیننی منصور بیننی بایقرا بیننی عمرشیخ بیننی امیر تېمور. منصور میرزا بیله بایقرا میرزا پادشاهلیق قیلغآن اېمس. آنهسی فېروزه بېگیم اېدی، تېموربېک نینگ نبیره سی. سلطان حسین میرزا میرانشاه میرزا نینگ هم نبیرهسی بۉلور اېدی. سلطان حسین میرزا کریموت-طرفین اېدی، اصیل پادشاه اېدی» (128-بېت). ظهیرالدین محمد بابور امیر تېمور نینگ اوچینچی اۉغلی — میرانشاه میرزا نینگ اولادی اېکنی نظرده توتیلسه، دېمک هم آته، هم آنه طرفدن تېموري پادشاهلر اولادی بۉلگن سلطان حسین بایقرا بابور میرزاگه هم آته، هم آنه طرفدن قرینداش بۉلگن. بابورشاه نینگ سلطان حسین میرزاگه مناسبتی هر دایم هم ایجابي بۉلمهگن. بعضی اۉرینلرده اونگه حرمتینی افادهلهگن مؤلف، اَیریم جایلرده اوندن آچیقچهسیگه کینه قیلگن. شوندهی کینهنی 1503—1504 ییللر واقعهلری بیانیده اوچرهتیش ممکن. یعنی، بو پیتده شَیبانيخان بوتون ماوراوالنهرنی اېگهللب آلیب، اېندی خوراسان تامانلرگه کۉز تیکهیاتگن اېدی. شوندهی وضعیتده تېموريلر آرهسیده حربي صلاحیتی اېنگ یوقاری بۉلگن حسین بایقرا غنیم اوستیگه یوریش قیلیش اۉرنیگه بدیع الزمان میرزا، بابور میرزا، خیسروشاه و زوننونگه «قۉرغان بېرکیتمهک»نی بویوریب مکتوب یۉللهیدی. خوراسان حکمداری نینگ بو قراری بابور میرزاگه یاقمهیدی: «سلطان حسین میرزا نینگ بو خطلری موجیبی ناامیدلیک بۉلدی. نې اوچونکیم، تېموربېک نینگ یورتیده بو تاریخده اندین اولوقراق پادشاه هم یاش و هم ولایت و هم چېریک بیله یۉق اېدی. …سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه غنیم نینگ اوستیگه یورومهکنی دېمهی، یېر بېرکیتمهکنی دېسه، اېل و اولوسقه نې امیدوارلیق قالغهی؟» (103-بېت). نهایت، 1505 ییلی سلطان حسین بایقرا شَیبانيخان «اوستیگه چېریک تارتیب باریشگه» جزم اېتهدی. شو مقصدده کوچلرنی بیرلشتیریش اوچون برچه اۉغیللرینی، شو قطاری بابور میرزانی هم حضوریگه چارلهیدی. بو کوننی اوزاق کوتگن میرزا بابور حسلرینی شوندهی بیان اېتهدی: «بیر بوکیم، سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه ییغناق قیلیب، اطراف و جوانیبدین اۉغلانلرینی و بېکلرینی تیلهتیب، شَیبانيخاندېک غنیم نینگ اوستیگه آزیم بۉلغآنده، اېل آیاق بیله بارغآنده، بیز باش بیله بارغآیبیز، اېل تیاق بیله بارغآنده — بیز تاش بیله بارغآیبیز» (127-بېت). متخصصلر شو کونگچه امیر تېمور حقیده شرق تیللریده مینگگه یقین، اۉرب تیللریده اېسه بېش یوزدن زیاد اثر یازیلگنینی، بو جریان حاضر هم دوام اېتهیاتگنینی تأکیدلشهدی. امیر تېمور نامی قندهیدیر مناسبت بیلن اېسگه آلینگن تاریخي، علمي، بدیعي اثرلرنی اېسه هېچ کیم حسابلب چیقمهگن. اگر اولر بیر جایگه تۉپلنگنیده اېدی، شوبهاسیز، جهانده اېنگ کتّه کتبخانه حاصل بۉلهردی. و البته، شو کتبخانهدن جای آلگن اېنگ نادر کتابلردن بیری — «بابورنامه» بۉلور اېدی. لغت بېک اتکه — آتهلیق، تربیهچی، عمکی. [ یکشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 15:25 ] [ داکترفاریابی ]
شرَفله یلیک عیال — آنه نی، غالب حیات نینگ منگو آبی چشمه سیدیر اول! بیز بو گل سیزگه تېموربېک حقیده حکایه سۉزلب بېرورمیز، هه، اۉشه، آقساق یۉلبرس، صاحبی قران حقیده، ملعون کیمسهلر تېمورلنگ دېب اته یدیگن، اما بوتون جهانگه دانغی یاییلگن انسان تۉغریسیده دیر بو قصه میز. ماکسیم گارکي دنیا ادبیاتیده صاحبقران امیر تېمور حقیده یازیلگن اثرلر سان-سناقسیز. اولرنی قَیسی دورده یازیلگنیگه قره ب، ژانرلریگه کۉره و هکذا طرزده خیلمه-خیل تصنیف اېتیش ممکن. اما مېنیمچه، بو بویوک تاریخي سیما نینگ فعالیتینی رئالیستیک یاریتیش مقصدیده بیتیلگن اثرلر همده اونینگ سیمایدن فایده لنیب، معین غایه نی ایلگری سوریش (ادبیاتشناسلر تعریفیچه، «بدیعي حقیقت تاریخي حقیقتگه تۉغری کېلمسلیگی ممکن») اوچون بیتیلگن اثرلرگه بۉلیب اۉرگنیش علم نقطهی نظریدن فایده لیراق. روس ادبیاتیده امیر تېمور سیمای عکس اېتگن ایلک نمونه بۉلمیش بو حکایه، مذکور تصنیفیمیزگه کۉره، ایکّینچی گروه گه منسوب. ماکسیم گارکي صاحبقران نینگ بویوک محاربهلری ماتیوینی تۉنغیچ فرزندی، ییگیرمه یاشیده عالمدن اۉتگن جهانگیر میرزا اۉلیمی نینگ المینی باسیش اوچون اېدی، دېگن جۉن بیر بهانه بیلن ایضاحله یدیکی، بو تاریخي حقیقتگه هم، عادي منطققه هم تۉغری کېلمه یدی، البته. اما ادیب امیر تېمور نینگ اولوغ فضیلتلرگه اېگه بۉلگن، بېقیاس شان قازانگن محلی هم عادي آدملر نینگ دردلرینی حس اېته آلهدیگن، شو خصلتلری بیلن اۉز تېورهگیدهگی کلاندماغ بعضی شاهلرو وزیرلردن الّهقنچه پاغانه یوکسکده تورهدیگن انسان بۉلگنینی ایشانرلی طرزده کۉرسهته آلگن. «ایتالیا حقیده اېرتکلر»تورکومیگه منسوب بو حکایه کاپری آرالیده یازیلگن. اما اثر متنیدن سَلېرنا شهری، ایتالیا دېگن ایکّیته سۉزنی آلیب تشلهسنگیز، اونینگ ماهیتاً بو تورکومگه علاقهسی یۉق اېکنی معلوم بۉلهدی. شرق موضوعیدهگی، شرقانه روحدهگی بو حکایه خمیرترشینی گار`کي قَیسی منبعدن آلگن اېکن، بونی انیقلش نینگ علاجی بۉلمهدی، اما کۉپ دېتهللر، جملهدن، سمرقند یقینیدهگی کانیگیل تصویری، صاحبقران نطقیگه خاص «مېن — تنگری نینگ قولی تېمورمېن» دېگن افاده نینگ 1912 ییلی ایتالياده توریب اۉزبېک تیلیده یازیلگنی شایانی تعجبدیر. امیر تېمور حضوریده بۉلیب اۉتگن بیر واقعه طرزیده بیتیلگن بو حکایهده آنه ذاتی شرَفلنیب، معظم بیر قۉشیق سینگری مدح اېتیلگنلیگی هم بیزنی شو اثرنی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیشگه اوندهدی. بو حکایه، شونینگدېک، روس اجتماعي تفکریدهگی ینگلیش بیر تصور — شرقده عیاللرگه پست نظر بیلن قره ش حکمران اېدی، دېگن تگی پوج عقیدهنی یۉققه چیقریشی بیلن هم اهمیتلی. شرَفله یلیک عیال — آنه نی، غالب حیات نینگ منگو آبی چشمهسیدیر اول! بیز بو گل سیزگه تېموربېک حقیده حکایه سۉزلب بېرورمیز، هه، اۉشه، آقساق یۉلبرس، صاحبی قیران حقیده، ملعون کیمسهلر تېمورلنگ دېب اتهیدیگن، اما بوتون جهانگه دانگ‘ای یاییلگن انسان تۉغریسیدهدیر بو قصهمیز. او یېر یوزی بۉیلب اېلّیک ییل جهانگشته لیک اېتدی، تېمیر تاوانی شهرلرو دولتلرنی، بعینه فیل آیاغی قومورسقهلرنی اېزیب اۉتگندېک ینچدی؛ زېرا او اجل بیلن آلیشماققه چاغلنگهن اېدی — نوریديدهسی جهانگیر میرزانی اۉلیم نوقیران یاشیده بغریدن یولیب آلگنی باعث، اۉلیمگه ایش قالمسین، بېکارچیلیکدن خوناب بۉلسین، دېیه قربان اوستیگه قربانلر تاپر اېدی او. فرزندی ارجمندی وفات اېتگن، سمرقند اهلی اېسه یاووز جېته اېلی اوستیدن غلبه قازانیب قَیتهیاتگن جهانگیرنی قاره و کۉک جندهلر کيیب، باشیگه کول و توپراق ساچیب، ماتمسرا کوتیب آلگن کوندن — اجل بیلن اۉترارده رۉبرۉ کېلگن و مغلوب بۉلگن اۉشه نحس کوندن باشلب او بیران مرته هم کولمهدی، همیشه لبلرینی قیمتیب، مغرور باشینی هېچ کیم نینگ آلدیده خَم قیلمهی یشه دی، اۉشندن بېری آز اېمس، کۉپ اېمس، اۉتّیز ییل اۉتدی، اضطرابلرگه جای قالمهگن اېدی اونینگ قلبیده! شرَفله یلیک بو دنیاده عیال — آنه نی، اونینگ قاشیده عاجز بۉلیب یوکونهدی حتا اجل هم! بو نقلیمیزده اېسه اجل نینگ اۉزی بیلن بحث باغلگن، زمینو زماننی زار تیترهتگن تېموربېکدهی القصه، حکایهگه قولاق بېرگهیسیز. تېموربېک گُل-چېچکلر و یاسمنلر قفل اوریب اۉسگن کانیگیل واديسیده بزم قوریب اۉلتیرمیش اېردی. مفتونکار بول وادينی شاعرلر کانیگیل اېمس، کانیگول دېب تعریف اېتردی. بو یېردن عظیم سمرقند نینگ ماوي منارهلری، مسجدو مدرسهلر نینگ نیلي گنبذلری کفدهگیدېک کۉرینیب تورردی. اۉن بېش مینگته دُمهلاق اۉتاو کېنگ واديده چنبر شکلیده تیزیلگن، اولر نینگ هر بیری لالهگه مېنگزه یدی، هر بیری نینگ اوستیده الوان رنگدهگی شایی بیراقلر هیلپیرر اېدی. کۉرهگان نینگ چادری اېسه اولر نینگ اۉرتهسیده قیزلر مجلسیدهگی ملکه ینگلیغ یشنب کۉرینهدی. چاربورچک، هر تامانی یوز قدمدن، بلندلیگی اوچ نیزه بۉیی، اۉرتهسیده آدم بېلیدهی یۉغان اۉن ایکّی طلا اوستون؛ قاره، سریق، ماوي شایی متاعلردن قورهلیب، تېپهسیگه ماوي گنبذ اۉرنهتیلگن بو چادر، شمال اوچیرمسلیگی اوچون بېش یوز قیزیل ارقان بیلن قازیقلرگه تارتیلگن، تۉرتله بورچهگیده بیرتهدن کوموش بورگوت قنات یازیب توریبدی، چادر نینگ قاق اۉرتهسیده، بیرمونچه بلندراق جایده سار بورگوت نینگ اۉزی — یېنگیلمس تېمور کۉرهگان، شاهنشاه مسرور قۉر تۉککن. اوستیدهگی آسمانرنگ شایی چکمانیگه بېش یوزته دُر قدهلگن، هه، ایشانهوېرینگ! کۉنگیللرگه دهشت سالووچی باشیگه آپّاق قلپاق کيگن، قلپاغاینینگ چۉقّیسیگه قدهلگن یانغاقدهی یاقوت اېسه جیمیر-جیمیر قیلهدی، کتّه قیزیل کۉز ساقّهسی ینگلیغ بو یاقوت تېورککه شعله ساچیب قهلقيدی. صاحبقران نینگ یوزی سرغیش-جگررنگ، کۉزلری گرچه قیسیق بۉلسه-ده، همه نرسهنی کۉریب-بیلیب تورهدی، بو کۉزلر نینگ شعلسی عربلر یخشی کۉره دیگن سره موت تاشی نینگ — توتقه ناق کسلیگه اېم بۉلهدیگن بو قیمتبها تاشنی معجوسيلر زمرد دېب اتهیدیلر — ساووق تاولنیشینی اېسلهتهدی. حکمدار نینگ قولاغیده اېسه زېبا قیزلر لبی نینگ آل رنگی کبی سره ندیب یاقوتیدن یهسهلگن ایسیرغه ییلتیره یدی. یېرگه یاییلگن قالینلر اوستیده… اې، بونهقه قالینلر اېندی یۉق، اوچ یوزته کۉزه ده مثلث همده شاهانه بزمِ جمشید اوچون نیمهایکه لازم بۉلسه بری مهیا. تېموربېک نینگ آرتیده سازندهلر تیزیلگن، یانیده هېچ کیم یۉق، آیاق تامانیدن اېسه قوم-قرینداش، شاهلرو بېکلر، سرکردهلر جای اېگهللهگن، بیراق همهدن یقینراق اۉتیرگن آدم — کیفدن کۉزلری سوزیلگن شاعر کیرماني اېدی. بیر کونی شاهنشاه شاعر نینگ تیلینی قیچیتیش اوچون اونگه: — کیرماني! اگر مېنی بازارگه آلیب چیقیب ساتسهلر، سېن قنچه آقچه بېرر اېدینگ؟ — دېب سوال بېریب قالهدی. — ییگیرمه بېش عسکري بېرردیم، عالمپناه! — قیزیقمیسن، بېلیمدهگی طلا کمر نینگ اۉزی شونچه تورهدی-کو؟! — مېن هم کمر نینگ نرخینی ایتیهپمن-ده، بۉلمهسه، اۉزینگیزنی هېمیریگه هم آلمهسدیم! انه شوندهی دېگن اېدی کیرماني پادشاه نینگ اۉزیگه. شاعرلرگه شرَف مناسب، زېرا اولر بدیعي یۉسینده ایتیلگن حق سۉزنی حقدن دېب بیلهدی. هه، منه شو بزمو عشرت، اۉیین-کولگی، خورسندچیلیک ایامیده، جنگ-جدللر و قازانیلگن ظفرلر غرور ایله اېسگه آلینهیاتگن، مشّاقلر دلتارتر نوا چلهیاتگن و بویوک حکمدار چادری آلدیدهگی میدانده آله-قوراق کيینگن سان-سناقسیز مسخرهلر سکره ب-سکره ب نغمه کۉرسهتهیاتگن، پهلوانلر گۉشتیگیرلیک قیلهیاتگن، معلقچیلر اېسه دار اوزره چیر ایلنیب، کۉرگن کۉزلرنی لال قالدیریب، بولر نینگ سویهگی یۉق بۉلسه کېره ک، دېب اۉیلشگه مجبور اېتهیاتگن، ماهر جنگچیلر قیلیچ اۉینه تیش هنرینی نمایش اېتهیاتگن، نریراقده اېسه تنه سی قیزیل و یشیل توسگه بۉیهلگنی طفیلی بیری قۉرقینچلی و ایکّینچیسی کولگیلی بۉلیب کۉرینگن ایکّی فیل اۉینهتیلهیاتگن منه شو شادو خرّملیک آنیده — تېمور کۉرهگان نینگ آدملری شاهنشاه نینگ صلابتیدن اېسهنکیره ب، اونینگ شان-شرفیدن غرورلنیب، غلبهلر هاردیغاینی چیقریش اوچون تین آلیب، می و قیمیز سیمیریب، سرخوش حالده خوشچقچقپیک بیلن شاوقین سالیب، چووواس کۉترهیاتگن بیر پلّهده قاره بولوتلر ارا چهقنهگن یشیندهی بۉلیب، ماده بورگوت نینگ قیچقیریغی ینگلیغ بیر عیال نینگ چینقیرگن تاووشی بایزیدنی مغلوب اېتگن صاحبقران نینگ دینگ قولاقلریگه یېتیب کېلدیکی، بوندهیین تاووش اونینگ اجل پارهلهگن، شو باعث، آدملرگه هم، حیات نینگ اۉزیگه نسبتاً هم شفقت حسلری بېگانهلشگن قلبیگه چندان آشنا و هماهنگ اېدی! تېموربېک نینگ کیم فریاد چېکهیاتگنی حقیدهگی سۉراغیگه ملازملر افت-انگاری چنگ، کییملری پاره-پاره، اۉزی تېلبه صفت بیر عیال کېلگنی، عربچه سۉزلهیاتگنی، دنیا نینگ یرمینی قلمره ویگه کیریتگن پادشاهی اعظم نینگ حضوریگه کیریش طلبیده اېکنینی یېتکزیشدی. — آلیب کیرینگیز اونی! — دېدی حکمدار. زوم اۉتمهی قرشیسیده بایهگی عیال پیدا بۉلدی، آیاقیلنگ، اېگنیده رنگی اۉنگیب کېتگن جُلدور کییم، قاپ-قاره ساچلری آچیق کۉکسینی یاپیب توریبدی، یوزی جېزدن قوییلگن کبی، کۉزلری اېسه امیرانه باقهدی، صاحبقران سری چۉزگن قاره متیر قۉللری تیتره مهیدی. — سلطان بایزیدنی مغلوب اېتگن سېنمیسن؟ — دېب سۉردی عیال. — اونده، اېشیت! — دېدی عیال. — سېن نېلرگه اېریشگن بۉلسنگ هم، بیر آدمسن، خلاص. مېن اېسه — آنهمن! سېن جان آلهسن، مېن حیات بخش اېتهمن. سېن قاشیمده گناهکارسن، شو سبب، منه، کېلدیم عیبلرینگنی یووماغاینگ اوچون. ایتدیلرکی، سېن «کوچ — عدالتده!» دېر اېمیشسن، اما بونگه ایشانماغیم اوچون مېنگه عدالت قیلماغاینگ لازم، اخیر مېن — آنهمن! پادشاه خۉب دانا اېدی، بو سۉزلر نینگ آرتیدهگی مبهم معنالرنی قلبی سېزیب: عیال اۉنغهی یېرگه — شاهلر نینگ غوج دورهسیگه جایلشیب آلدی-ده، سرگذشتلرینی بیان قیلدی: — مېن سَلېرنا آتلیق شهر یقینیده یشهر اېدیم. بو جوده آلیسده، ایتاليا مملکتیده، او یېرلرنی سېن بیلمهیسن. آتهم — بلیقچی اېدی، اېریم هم، برچه بختیار آدملر کبی جوده خوشرۉی اېدی. مېن اونینگ اویینی بختگه لیما-لیم تۉلدیرگن اېدیم-ده. باز، اۉغیلچهم هم بار اېدی، یېر یوزیدهگی اېنگ چیرایلی باله اۉشه اېدی. — مېنینگ جهانگیر اۉغلیم کبی، — دېیه پیچیرلهدی کېکسه جنگچی. — دنیاده حسن و عقلده مېنینگ اۉغلیمگه تېنگ کېلهدیگن باله یۉق اېدی! اما او اېندی آلتی یاشگه تۉلگنیده یورتیمیزنی قراقچیلر باسدی، آتهم بیلن اېریمنی اۉلدیریشدی، اۉغلیمنی اېسه آلیب قاچیشدی. منه تۉرت ییلدیرکی، اونی قیدیرهمن، بارمهگن جاییم قالمهدی. حاضر او سېنینگ قۉلینگده، چونکه بایزید نینگ عسکرلری بایهگی قراقچیلرنی توتقون قیلگن، سېن اېسه بایزیدنی محو اېتدینگ، اونگه تېگیشلی بساط نینگ بری اېندی سېنینگ قۉلینگده. سېن اۉغلیم قهېرده اېکنینی بیلهسن، اونی مېنگه قَیتریب بېریشینگ لازم! اۉتیرگنلر نینگ بری کولیب یوباردی، اینیقسه شاهلر — اۉزینی همهدن عقللی دېب بیلگووچیلر — قهقه اوریب، مزاحلشدی. — تېلبه بۉپتی بو! — دېیه شاهلردن سۉنگ تېمور نینگ باشقه یقینلری، اعیانلرو لشکرباشیلر هم خندان اوریب کولیشدی. فقط کیرماني عیالگه جدّي، امیر تېمور اېسه حیرت ایله باقیب تورردی. — بو عیال — آنه، او عقلگه بېگانه! — دېدی آهسته کیرماني، اما امیر تېمور کۉرهگان، جمله جهاندن المناک بو انسان سوال بېردی: — های خاتین، سېن قندهی قیلیب، مېن آتینی هم اېشیتمهگن آلیس مملکتدن دېنگیزلر آشیب، دریایو تاغلرنی آرتده قالدیریب، اۉرمانلر آرهلب بو یېرلرگچه یېتیب کېلدینگ؟ نېگه وحشي درندهلر سېنی تیلکه-پاره اېتمهدی، قندهی قیلیب، حیواندن هم بدتر بۉلگن آدملر یۉلده سېنگه زیان یېتکزمهدی؟ سېن، حمایهگه محتاج آدملر نینگ یگانه دۉستی، صادق همراهی بۉلمیش بیران یراغینگ بۉلمهگنی حالده، ییراق-ییراقلردن قندهی قیلیب امان یېتیب کېله آلدینگ؟ مېنگه بار گپنی ایتیب بېرگیلکی، تقدیرینگگه عجبلنیب، حقیقتدن غافل قالمهیین! شرَفلهیلیک عیال — آنهنی، اونینگ مِهری چېکسیز، بېپایان. بوتون عالم اونینگ کۉکسیدن سوت اېمیب اولغایهدی! انساندهگی جمعی آلیجهنابلیک — قویاش نوری و آنه سوتی شرافتیدندیرکی، بیز حیاتنی انه شولر سبب سېوهمیز! عیال تېموربېککه باقیب دېدی: — اگر بوتون وجودینگ بیلن سېوسنگ، تاغلر واديگه ایلنهدی! — دېدی قووناق آهنگده سرخوش شاعر کیرماني. — اۉرمانلر بار اېدی یۉلده، هه، بار اېدی! — دېیه سۉزینی دوام اېتتیردی عیال. — اۉرمانلرده مېنگه قازیق تیشلی تۉنغیزلر، سلاوسینلر، اَییقلر، شاخی بیلن یېر سوزگن واهمهلی بوقهلر اوچرهدی. حتا ایکّی بار سېن کبی اۉتکیر نگاهلی قاپلانگه دوچ کېلدیم. اما هر قندهی حیوان نینگ هم یورهگی بار، مېن اولر بیلن خودّی حاضر سېن-له سۉزلشهیاتگندهی سۉزلشدیم و اولر مېنینگ آنه اېکنیمگه اقرار بۉلیب، خۉرسینیب-پیشقیریب، نری کېتیشدی. اولر مېنگه اچیندی. اخیر، بیلرسن، حیوانلر هم بالهسینی سویهدی، ذرّیاتی نینگ تیریک، آزاد یورماغی اوچون آدملردن کۉره کۉپراق کورهشهدی. — حقیقتنی سۉیلهدینگ، اې عیال! — دېدی تېمور. — مېنینگ بیلوویمگه کۉره، جانوارلر آدملرگه قرهگنده کوچلیراق سېوهدی، بالهسی اوچون جانینی هم ایهمهیدی! — آدملر باله-ده، — دېیه دوام اېتدی عیال. — چونکه هر بیر عیال یوز کرّه باله، آدملر اېسه، همیشه آنهسی نینگ فرزندی. اخیر هر کیم نینگ آنهسی بار، هر بیر اېرککنی قَیسیدیر عیال توققن، حتا سېن هم، منه شو یاشینگده، یخشی بیلهسنکی، سېنی عیال یاروغ دنیاگه کېلتیرگن. احتمال سېن خدانی تن آلمهسسن، لېکن سېنی آنه توققنینی رد اېته آلمهیسن، تۉغریمی، اې مویسفید؟ — خودّی شوندهی، اې عیال! — دېدی حسّاس شاعر کیرماني. — حققست، مینگته بوقه تۉپلنگنی بیلن، بیرته بوزاق هم عالمگه کېلمهیدی، قویاشنی کۉرمسه، گُل آچیلمهیدی، آنه بۉلمهسه، شاعر هم، باتیر هم توغیلمهیدی! — شوندهی اېکن، — دېدی عیال، — مېنگه بالهمنی تاپیب بېر، چونکه مېن اونینگ آنهسیمن، اونی جانیمدن هم آرتیق یخشی کۉرهمن! تعظیملر ایلهیلیک عیال — آنهگه: موسا کَلیموللانی، ایسا روحوللانی، محمد حبیبوللانی دنیاگه کېلتیرگن ذات — اونینگ اۉزی. تعظیملر ایلهیلیک، هېچ تالمسدن بویوک متفکرلرنی توغیب بیزگه تارتیق ایلهگووچی خیلقهتگه! ارهستو اونینگ اۉغلیدیر، فردوسي هم، شعرلری عسل کبی تاتلی سهعدي هم، اشعاری خوشبۉی شرابگه زههری حلاهیل آموخته بۉلگن اومر خهییام هم اونینگ فرزندی. ایسکندر زولقرنهیننی هم، سۉقیر شاعر هامېرنی هم — برینی او دنیاگه کېلتیرگن، همهلری اونینگ سوتینی اېمیب اولغهیگن، اولر نینگ برینی شو آنه دېب اتهلمیش ذات، حلی بۉیی بیر لاله قیزغلداقچه هم کېلمهیدیگن چاغیده قۉلیدن یېتهکلب، یاروغ عالم بیلن تنیشتیرگن، الهاسیل، دنیا نینگ بار شان-شرفی — شو آنه طفیلی! بو سۉزلردن سۉنگ آقساق یۉلبرس، شهرلرنی ضبط اېتیب، شاهلرنی قول ایلهگووچی صاحبقران تېمور کۉرهگان، ساچلری آقرگن باشینی قویی سالیب، اوزاق اۉیگه چۉمدی، سۉنگ برچهگه یوزلنیب: -مېن، تنگری نینگ قولی تېمورمېن* — دېدی. — سۉزومنی قولاقلرینگیزگه ایسیرغه قیلیب تاقیب آلغهیسیز. برینگیزگه عیان، خدا بېرگن کوننی یشهدیم، کۉپ زمانلرکی، آیاقلریم آستیده رۉیی زمین تیترهیدیر، اۉتتوز ییلدین بویان اجل حاصلینی منه شو قۉللریم ییغیب تالمهیدیر، چونکه اۉغلیم جهانگیر میرزا نینگ اۉلیمی اوچون، بو اۉلیم قلبیم نینگ قویاشینی سۉندیرگنی اوچون المیم باسیلمهیدیر! مېنینگ بیلن سلطنتلر و شهرلرنی تهلشیب هرب قیلدیلر، بیراق هېچ کیم مېن بیلن آدم تهلشمهدی، شو باعث، الر نینگ هم قاشیمده قدری بۉلمهدی، بیلمس اېدیم — کیمدیر اول و نېچون یۉلیمده تورور؟ مېن، تېموربېک، بایهزیدنی یېنگگهچ، انگه یوزلنیب دېدیمکی: «ایا بایهزید، کۉرگیل، خدا نینگ آللیده دولتلرو آدملر هېچ اېکنینی، قره، بیرو بار اېگهم حکمدارلیکنی بیر سېندهیین قییشیغاو بیر مېندهیین میماققه بېریب قۉییبتور». مېن بو گپلرنی انگه کیشنبهند قیلیب، حضوریمگه آلیب کېلگنلریده ایتدیم. اول بدبخت کیشنلر نینگ آغیرلیگیدن ارنگ آیاغیده تورر، مېن اېسهم بو اچچیغ سۉزلرنی اونینگ اوچون اېنگ منهوس بیر کونده یوزیگه ایتر اېدیم، ایتر اېکنمن، کۉنگلیم سېزدیکی، بو حیات دېگن نعمت نینگ اۉزی ویرانهلرده اۉسدیگن اېرمن اۉتی کبی، ککره کبی اچچیغ اېرکهن! — مېن، تنگری نینگ قولی تېموربېک سۉزوم! منه، قاشیمده بیر عیال اۉتیریبدی. بوندهی عیاللر بسیار، اما او مېنینگ قلبیمده اۉزیمگه هم ناهیان حسلرنی قۉزغهتدی. او مېن ایله اۉز تېنگی بیلن سۉزلشگن کبی سۉزلشهدی، او مېندن سۉرمهیدی، طلب اېتهدی. شوندن سۉنگ انگه باقیب، اونینگ نې سببدن بو قدَر قۉرقمس اېکنی باعثینی انگلهدیم: او سېوهدی، دلیدهگی محبت باعث، فرزندی — حیات اوچقونی اېکنینی، بو اوچقوندن تلهی عصرلرگه تهتیگولیک آلاو النگهلنیشینی انگلهیدی. اخیر، جمعی پیغمبرلر هم بیر پیت باله بۉلمهگنمی، نې-نې پهلوانلر اۉز وقتیده بیر پرچه اېت اېمسمی اېدی! ایا، جهانگیر اۉغلیم، کۉزیم نینگ نوری، بلکه تیریک بۉلگه نینگده، سېن بو کرّهی زمیننی مِهر نورینگ-له ایلیتیب، سعادتگه یۉغیررمیدینگ؟! مېن اېسهم، اونی قان ایله سوغعاردیم، یېرلر قارهیدی قهریمدن، آه فرزندی ارجومندیم! صاحبقران ینه اوزاق اۉیگه تالدی، سۉنگ باش کۉتریب، فرمان بېردی: عیال یوزینی تۉسیب تورگن ساچلرینی آرقهگه سوردی، تېموربېککه قرهب تبسم قیلدی و باش ایرغهب دېدی: بو سۉزنی اېشیتگهچ، عالمنی زیر تیترهتگن قرییه اۉرنیدن توریب، بیر سۉز دېمهی عیالگه تعظیم قیلدی، شادلیگی ایچیگه سیغمهگن شاعر کیرماني اېسه ابیات اۉقیدی: اېنگ گۉزل قۉشیق — چېچکلر، یولدوزو آی حقدهدیر، اېنگ عجیب دَم — یاز اوّلیدیر، کۉکده پارلر آفتاب، تون قارانغاو آسمانده میپتیرر یولدوز گۉزل! مِهر ایله باقسه نگاریم، گُللر خجالتدن سۉلر! …بیر قۉشیق باردیر ولېکین، کویلنمهگن، محبوب اېرور، بول نوا — اېنگ سِحرکار، عالم یورهگی حقدهدیر، بونی اېشیتگن امیر تېمور شاعرگه قره ب: — خدا نینگ اۉزی — اېنگ یخشی شاعر-ده! — دېیه کَلاولندی سرخوش ادیب. عیال اېسه تبسم قیلدی، شاهلرو وزیرلر، لشکرباشیلرو باشقهلر — همه بالهلر اېسه اونگه — آنهگه قرهب جیلمهیدیلر. بو گپلر نینگ بری — چین، نیمهایکه دېگن بۉلسهک، همهسی — حقیقت، بونی آنهلریمیز یخشی بیلهدی، ایشانمسهنگیز سۉرب کۉرینگ، اۉزلری هم ایتهدی: — هه، بولر نینگ برچهسی حققی راست، بیزلر اجلدن کوچلی ذاتمیز، بو یاروغ عالم یرهلیبدیکی، بیز داهيلر، شاعرلرو قهرمانلرنی دنیاگه کېلتیرهمیز، بو یاروغ عالم نیمهایکه بیلن شرَف تاپگن بۉلسه، بری نینگ سرزهمینی بیزده! *اصلییتده بو سۉزلر اۉزبېک تیلیده یازیلگن (ترج). [ یکشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 14:46 ] [ داکترفاریابی ]
بویوک باباکلانیمیز! مملکتیمیزده «شرق» نشریات-مطبعه اکسیه دارلیک کمپنیسی باش تحریريتی تامانیدن 2001 ییلده «امیر تېمور سبقلری» ناملی رساله چاپ اېتیلیب، اونده 1999 ییل 23 دیکابرده اۉتکزیلگن «امیر تېمور و اونینگ مرکزلشگن دولت توزیش یۉلیده گی بویوک خدمتلری» موضوعسیده گی علمي-عملي انجمن ماتریاللری اعلان قیلینگن اېدی. رساله نینگ آخرگی صحیفهسیده بویوک صاحبقران حقیده چاپ اېتیلگن اثرلر نینگ بیبلیاگرافيه سی بېریلیب، 1999 ییل نینگ آخریگچه بو کۉرسه تکیچ 8950 تگه یېتگنلیگی حقیده قیزیقرلی معلومات بار اېدی. اوشبو اخباراتگه تینیق منبع صفتیده تهیهنهدیگن بۉلسهک، اۉتگن 17 ییل مابه ینیده تېموريلر تاریخیگه عاید یازیلگن اثرلر نینگ سانی مینگدن آرتیب کېتگنینی تخمین قیلیش قیینچیلیک توغدیرمه یدی. ازلدن امیر تېمور و تېموريلر شخصتیگه کۉپلب مورریخلر، تېمورشناسلر، شرقشناسلر، یازووچی و شاعرلر موراجعت قیلیشگن. اولر آره سیده نه فقط تورکيزبان، فارسيزبان، بلکه اروپالیکلر هم بار اېدی. بیراق گوروچ کورمکسیز بۉلمهگنیدېک، کېینراق یازیلگن تاریخي، بدیعي، تدقیقي اثرلرده اَیریم اۉقووچینی ایکّیلنتیریب قۉیه دیگن معلوماتلرگه هم دوچ کېلهمیز. اوزاققه بارمهی، باشقه تاریخي واقعلیکلرنی سالیشتیرمی، بېواسطه تېمور نینگ شهجره سی، یعنی باباسیدن باشلهی قالهیلیک. امیر تورهغه ی نینگ آته سی برکول بهادر نینگ اسمینی منبعلرده بورقول، بېرکول، برغیلای شکللریده اته لگنینی کۉره میز. تورهغه ی نِینگ اۉزینی اېسه ترهغه ی بهادر، محمد ترهغه ی، امیر تورهغه ی کبی صفتلر بیلن قۉللنگه نیگه گواه بۉله میز. بو یېرده ترهغه ی اتَمه سینی تېمورشناسلر تاپانیم یاکه اوروغ، اولوس، اَیماق نامی بیلن ایضاحلهگنی کۉزگه چهلینمهیدی. (نظریمیز توشمهگن بۉلسه، گزېته خانلردن معذور توتیشینی سۉره یمیز). توره غه ی اېسه آته نینگ یالغیز اۉغلی بۉلگن. تورکيلر عرفیگه کۉره یالغیز اۉغیل فرزند کۉرگنلر سالوولیک اوچون (توره قال، تورهغه ی، یشه یقال معنالریده) اسملر قۉییشگن، دېگن معلوماتلر منبعلرده قید اېتیلگن. (س. تاشکندي، «تېمورنامه»؛ پ. رَوشه ناو، «تېمور نینگ یاشلیگی») کبی اثرلرده. تېمور نینگ آنه سی تېگینه بېگیم ماه هم منبعلرده تورلیچه: تېکینه، تکینه خاتون، حتا یې. بېرېزیکاو نینگ «تېمورۉغلان نینگ توغیلیشی» رسالهسیده نېکهیه دېب ناملنگنیگه شاهدمیز. اونینگ آتهسی عبیدالله ابن محمود محبوبينی اکثريت کتابلرده بوخاراده «شریعت قاضیسی» بۉلگن دېییلسه، اَیریم مؤلفلر صدر-الشرعیه(ات) شهر نینگ بیر دهه سیده ملالیک قیلگن، دېب یازه دی. امیر تېمور نینگ توغیلیشی تۉغریسیدهگی فاکتلرده هم بحثلی معلوماتلر موجود. اَیریم ادبیاتلرده اوچره یدیگن بیانلرده علميلیکدن کۉره بدیعي مبالغهلر، روایتاموز فکرلر مۉللیگینی کۉره میز. «ظفرنامه»، «تېمورنامه»، «تېمور اۉغلان نینگ توغیلیشی» کبی اثرلرده تېگینه بېگیم ماه کونداشی یۉقون خاتون نینگ سوی قصدیدن امان قالیب، جاکو برلاس نینگ خاندانیده فرزندلی بۉله دی دېییلسه، دانش نسفي «بویوک تېمور» رومانیده حاجی برلاس نینگ خیانتیدن چۉچیب، قاچیب کېتهیاتگنده دلهده — شالیکار دهقان نینگ آولاق کلبهسیده جاريه سی کۉمهگیده یومشاق کول اوستیده کۉز یاريدی، دېگن فکر ایلگری سوریله دی. ه. ستّاري نینگ «حضرت صاحبقران»، ف. جۉره نینگ «تورانلیک صاحبقران امیر تېمور» سینگری قطار اثرلرده کېشدن 15 چقیریم نریدهگی خۉجه ایلغار قیشلاغیده توغیلگنلیگی اعتراف اېتیلهدی. تنیقلی تاریخچیلر شرَف الدین علی یزدي: «کهشی دلکش ولایتیده…» دېسه، ابن عربشاه: «کېشگه قره شلی خۉجه ایلغار (خۉجهی ایلغار بۉلیشی هم ممکن)ده توغیلدی»، دېگن معلوماتنی کېلتیره دی ظهیرالدین محمد بابور اېسه «تېموربېک نینگ زادبودو کېشلیک»، دېیه انیق نقطه قۉیه دی. توغیلگن سنهسیده هم خیلمه-خیللیک موجود. روس مورریخی م. ایوهنین 1333 ییل 7 می، فرانسوز شرقشناسی ل. لینگلې 1336 ییل 7 می، «ظفرنامه»نی 1997 ییلگی نشریده اکادمیک ر. رخماناليېو 1336 ییل 8 اپرېل، اکادمیک و. برتالد همده روس پرافېسساری ت. گرهناوسکيلر 1336 ییل 9 اپرېلده توغیلگن، دېگن معلوماتلرنی کېلتیره دی. مملکتیمیزده اۉرته آسیا تاریخی نینگ بیلیمدانلری حسابلنگن اکادېمیکلر: و. برتالد، ای. مۉمیناو، ب. اهمېداولر کېلتیرگن دلیللرگه اساسله نیب بۉلسه کېره ک، 9 اپرېلده حضرت صاحبقیران نینگ توغیلگن کونینی نشانلش عرفگه کیرگن. ینه بیر «قیزیق» معلومات: تورهغه ی بهادر دستلب قده ق خاتونگه («ظفرنامه»)، یۉقون خاتونگه («تېمورنامه». اصلیده ایکّیسی بیر عیال) اویلنگنی راست. لېکن تورهغه ی بهادر بو نکاحدن فرزند کۉرمهگنلیگی حقیده منبعلرده قیدلر اوچره یدی. ایکّینچی عیالی تېگینه بېگیم ماه دن تېمور دنیاگه کېلهدی. بیراق، بعضی منبعلرده «تېگینه بېگیم تېمور 2 یاشلیگیده، باشقهلریده 22 یاشیده وفات اېتهدی»، دېییلهدی. لېکن حافظ و ابرو و باشقه بیر قطار تاریخچی-یو، ادیبلر تورهغه ی بهادر نینگ سویورغه تمیش، عالمشیخ، جؤغی اسملی اۉغیللری، قوتلوغ تورکان آقه، شیرینبیکه آقه اسملی قیزلری بۉلگنینی اېسله تیشه دی. خلص، قید اېتیلگنی کبی معلوماتلر تېمور و تېموريلر حیاتی عکس اېتتیریلگن منبعلرده یېترلیچه اوچره یدی. بوندهی «خیلمه-خیللیک» نینگ ماهیتینی بیز نینگچه ایکّی خیل ایضاحلش ممکن: بیرینچیسی، کتاب مؤلفلری صاحبقران تۉغریسیدهگی معلوماتلرنی تینیق منبلرگه سالیشتیرمسدن مستقل فکر بیان اېتگن بۉلیشی ممکن. ایکّینچیسی، یوقاریده تاکیدلنگنیدېک، اثرلرنی بیر تیلدن ایکّینچیسیگه اۉگیریشده یۉل قۉییلگن اعتبارسیزلیک طفیلی رۉی بېرگن بۉلسه عجبمس، دېگن فکر خَیالیمیزگه کېله دی. نیمه بۉلگنده یهم، صاحبقران تۉغریسیده یازیلگن سان-سناقسیز کتابلرنی او شخصگه بۉلگن کېنگ جماعتچیلیک نینگ احترامی، دېب توشونماق کېره ک. گپ شونده کی، بو کتابلر نینگ اکثریتی اۉقووچیلر نینگ قۉلیده. کتابلر اېسه — ملت نینگ معنوعي بایلیگی حسابلنهدی. فکریمیز انتهاسیده روس متفکری نیکاله ی بېردیهاېو نینگ: «تاریخ تام معنادهگی افسانهدیر»، دېگن اعترافینی اېسلب، مختصر قیلماقچیمیز. بیزگه قریب یېتّی یوز ییل نریدن بۉیلهیاتگن حضرت نینگ صورت و سيرخطیگه دایر چیزگیلر نېچه بار سیقللنیب، نېچه بار «غیجیم»لنگه نی راست. شو جیهه تدن بیر تسکین ایله آوونه میز. صاحبقران حقیده یازیلگن مینگلب اثرلرنی هر قندهی عقلی کامل شخص هم تۉله تحلیلي مطالعه قیلیب چیقیشگه احتمال وقتی یېتمس. شوندهی اېکن، باشقه اولوغلر کبی حضرت امیر تېمور نینگ شخصینی یاریته من، دېب ایریم مؤلفلر اصلی قازیغی بۉش «حقیقت»لرگه تهیهنیب ایش توتگنینی طبيعي حال، دېب قبول قیله میز، خلاص. لااقل، مملکتیمیزده تېمور و تېموريلر تاریخیگه عاید یازیلهیاتگن اثرلر رېسپوبلیکه یازووچیلر اویوشمهسی یاکه باشقه مسول محکمهلر قاشید ه گی بدیعي کېنگشلر نینگ نظریدن اۉتکزیلیب چاپ اېتیلگنیده، بعضی بیر غلیظلیکلرگه برهم بېریلگن بۉلهرمیدی؟.. [ یکشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 14:12 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر نوایی - 579 -ییللیگی کؤزونگ سرفِتنه یی عالم توشوپتور، قاشینگدېک بیر ینگی آی کم توشوپتور.
سېپیبسېنمو گلاب اول یوزگه یاخود گُلی سوري اوزه شبنم توشوپتور.
کؤنگوللر زخمیدین سالیب چېکرگه، مگر قاشینگ اوچیغه خَم توشوپتور.
لبینگ هجرینده بغریمدین بارور قان، مگر اول زخمدین مرهم توشوپتور.
اېمس یېلدینکی سَیری باغ اېترده ایاغینگغه سومن گُل هم توشوپتور.
ایتینگ سینغن صفالیده می ایچسهم، نې تانگ ایلگیمگه جامی جمع توشوپتور.
نوايی نی قاووب ایستر رقیبین، گدا محروم و ایت محرم توشوپتور.
2020/02/07
*** ظهیرالدین محمد میرزا بابور - 537 - ییللیگی
- بابور- (BOBUR-БОБУР ) کؤنگلیمنی چو اول پری آلیبتور ، [ یکشنبه بیستم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 4:42 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمد میرزا بابور - بابور- (BOBUR-БОБУР ) آچیلیب ایکی ساچی ، یوزیگه یاییلمیشلر ، چاغیر بغیر قانیدور برچه عشق اهلیغه ، نی قیلسم ، ایله مه ، ای یار ، عیبکیم ، مینده ، صلاحقه خرد اهلی مینی یاقوب دیرلر ، نی سود عشقنی ایلدین یاشورماق ، ای بابور ، 2020/02/07 [ شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 11:44 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمد بابور (1483-1530) [ شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 11:28 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر نوایی علیشیرنوایی بابامیز نینگ 579 نچی تؤغیلگن ییللری بیره م عرفه سیده قتنه-شینگ ! *** Ғурбатда ғариб шодмон бўлмас эмиш, 501 یوزینده می گُلیدور یا یوزین کۉرگوزدی کۉزگودین، یوزونگگه چون توجه ایله دیم، قالدی قاره قیغو، توشومده دېدیکیم کۉکسونگگه بیر اۉق اورسم ایلگیم اۉپ، دېمه هجران تونی مهلیک غمیمدین صبح سرغردی، بار اېردی حسنونگ افزون غم تونی چون چهره کۉرگوزدونگ، دېمه مېنسیز نېچوکدورکیم سېنی اۉلتورمه دی قیغو، قدح نظاره سی هوشومنی زاییل قیلسه عیب اېرمس بو گُلشندینکی بلبل زاغ ایله تېنگدور، فراق اولا، نواي کعبه قصدین ایله سون، اې شیخ، دېی آلسنگ Yuzinda may gulidur yo yuzin ko‘rguzdi ko‘zgudin, Yuzungga chun tavajjuh ayladim, qoldi qora qayg‘u, Tushumda dedikim ko‘ksungga bir o‘q ursam ilgim o‘p, Dema hijron tuni muhlik g‘amimdin subh sarg‘ardi, Bor erdi husnung afzun g‘am tuni chun chehra ko‘rguzdung, Dema mensiz nechukdurkim seni o‘lturmadi qayg‘u, Qadah nazzorasi hushumni zoyil qilsa ayb ermas Bu gulshandinki bulbul zog‘ ila tengdur, firoq avlo, Navoiy Ka’ba qasdin aylasun, ey shayx, dey olsang 501 Юзинда май гулидур ё юзин кўргузди кўзгудин, Юзунгга чун таважжуҳ айладим, қолди қора қайғу, Тушумда дедиким кўксунгга бир ўқ урсам илгим ўп, Дема ҳижрон туни муҳлик ғамимдин субҳ сарғарди, Бор эрди ҳуснунг афзун ғам туни чун чеҳра кўргуздунг, Дема менсиз нечукдурким сени ўлтурмади қайғу, Қадаҳ наззораси ҳушумни зойил қилса айб эрмас Бу гулшандинки булбул зоғ ила тенгдур, фироқ авло, Навоий Каъба қасдин айласун, эй шайх, дей олсанг *** پریم بؤلسه اوچوب قاچسم اولوسدین تا قناتیم بار، قناتیم کویسه اوچماغدین، یوگورسم تا حیاتیم بار. چیقیب بودَیردین عیساغه نیوچون همنفس بؤلمه ی، بحمـــــدالله، تجـــرّد بیرلــــه همّــتدین قنــاتیم بار. خلایق صحبتیدین مینگ غمیم باردورکه، مُفت اؤلغه ی، اگر مینگ جان بیریب بیلسم که، بیر غمدین نجاتیم بار. چیکیب اغیاردین یوز جور تارتیب یاردین مینگ غم، نی اؤزگه خلقدین غیرت، نی اؤزیمدین اویاتیم بار. کیچیب کؤزدین یازه ی بیر خط که، دهر اهلیغه کؤز سالمه ی، بو دم کیم کؤز سوادیدین قرا، کؤزدین دواتیم بار. تیلر کؤنگلوم قوشی عنقادین اؤتگـَی ناری یوز وادی، مونونگدیک سَیر ایترگه قافدین آرتوق ثباتیم بار. نوایی، بول که شه کؤنگلی مینگه قـَید اؤلمسه، باالـله. اگر کـَـونـَـینغه خاشاک چاغلیغ التفاتیم بار. *** اون سکیز یاش حیرتـــــلری اون سکیز مینگ عـــالم آشوبی اگــر باشیندا دور نی عجب، چون سرونازم اون سکیز یاشیندا دور دیسه بولغای کیم، ینه هم اون سکیز ییل حسن بار، اون سکیز یاشینه مونچــــــــه فتنه کیم باشینه دور اون سکیز ییل دیمه، یوز سکسن ییل اولسه، اولدورور، حسن شاهــــــی، اول بلالــــر کیم، کــوزو قاشینه دور حیرت ایتمان حسنی نقشیدکی، هر حیرت کی، بار، برچه سی ایــــــــــزد تعـــــالــی سونی نقاشینه دور تان انگه سیم و ایچــــــینه تاش مضمر کونگلیدین، عقل گه یوز حیرت، اول آینینگ ایچو تاشینه دور می کیتور، ای موغکی، یوزحیرت آرا قالمیش مسیح، بول عجــبــــلر کیم، بــــو ایسکی دیرخوفــاشیندا دور تا نوایی توکتی اول آی فرقتیدین بحـــــری اشک ، هر قچان باقسنگ، قویاش عکس انینگ یاشیندادور *** کــــورگـالی حـسنـونــگـنــی زار و مـبـتـلا بولدوم سنگا نـی بــلا لـیـغ کـــون ایــــدی کــیــم آشنا بولدوم سنگا هر نیچه دیدیم که کون- کونـدین اوزای سیندین کونگول وه کـــه کــون- کــونــدیــن بـتـر راق مبتلا بولدوم سنگا مین قچان دیـدیـم «وفـا قـیلـغیل مـنگـا» ظلم ایلادینگ سین قچان دیدینگ «فدا بـولـغیل مـنگـا» بولدوم سنگا قای پری پیـکر غه دیـرسین تیلبه بـولدونـگ بـو صـفـت ای پـری پـیـکـر نی قیلسانگ قیل منـگـا، بولدوم سنگا ای کــونگـول! تـرک نـصیـحــت ایــلادیـنــگ آواره بـــول یـوز بـلا ییتـماس کـه میـن هـم بـیـر بــلا بولدوم سنگا جام هم بیـرلـه خـضـر سـویـی نـصـیـبـیـم دور مـــدام ســاقــیا! تــا تـــرک جــاه ایــلاب گــــدا بولدوم سنگا غصه چنـگـیـدیـن نــوایــی تــاپــمــادیــم عُشــاق ارا تــا نـــوایــی دیــک اســیــر و بــیـــنــوا بولدوم سنگا *** غزل کیچه کیـلگـوم دور دیـبـان اول سـرو گلـرو کـیـلـمـادی کوزلریمگا کیـچـه تـانـگ آتـقـونـچه اویـقـو کـیـلـمـادی لحظه لحظه چیـقتـیـم و چـیـکـتـیـم یـولـیـده انـتـظـار کیلدی جان آغزیمـغه و اول شـوخ بـد خـو کـیـلـمـادی عـارضـی دیـک آیـدیـن ایـرکـانـده گـرایـتـتـی احـتـیـاط روزگـاریـم دیـک هم اولـغـانــده قـــرانـغـو کـیـلـمـادی اول پـریـوش هجری دیـن کیـم یـیـغـلادیـم دیـوانـه وار کیمسه بار مـو کیم انگا کورگانده کـولـگـو کـیـلـمـادی کوزلارینگدین نیچه سو کیلگای دیب اولتورمانگ مینی کیـم باری قان ایردی کیلگان بو کیچه سو کـیـلـمـادی طالـب صادق تاپـیـلماس، یـوقسه کیـم قـویـدی قـدم یـولـغـه کـیـم اول قـدم مـعشوقـی اوتـرو کـیـلـمـادی ای نــوایــی بـاده بیـرلـه خـُرم ایـت کـونـگـونگ اویـیـن نــی اوچـون کـیـم بـاده کیلگان اویگا قیغو کـیـلـمـادی علیشیرنوایی
[ شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:53 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمد میرزا بابور - بابور- (BOBUR-БОБУР ) ای یوزی نسرین، قامتی شمشاد ، سین کبی پرکار ، شیوه سی بسیار ، جوهرده نادر ، ظلمده ماهر ، یار غمیدین ، هجر المیدین ، بابوری بیدل ، ای بُتی قاتل ، 2020/02/06 [ شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:52 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر نوایی — هه، بول یېرگه یاشورونیب آلیب نې قیله دور، دېسه م، کتاب کۉره یاتگن اېکنلر-ده،— دېدی غیاث الدین پیچیق اره لش مِهر بیلن. آته سی بو گه گشی سېکین گینه، کولیب توریب ایتگن بۉلسه ده، علیشېر شۉخلیک قیلیب کتّه لردن دشنام اېشیتیشدن قۉرققن باله دېک اله زرک بۉلیب: — دده، منه بول صورتنی کۉرینگ،— دېدی. اونینگ خیال قییق کۉزلری مۉلتیرر اېدی. — مه یه بول چېریک شاتیدن چیقه یاتیب قوله ب توشماقده، قۉرغان اوستینده تورگنلر اۉق آتیب قوله تغآن چیقرلر. منه بونیسی پستدین توریب، قلعه اوستیده گیلرگه اۉق اوزماقده. آته سی اۉغلی نینگ گپینی تصدیقلهگندېک، باش ایرغایتیب، اونینگ قۉلیدن کتابنی استه آلدی-یو، تاقچهگه، باشقه کتابلر یانیگه قۉیدی. — بول کتاب نینگ اۉرنی تاقچهده،— دېدی او یسمه جدّيلیک بیلن،— اما سیز کتاب کۉرماققه یاشلیک قیلورسیز، ییرتیب قۉیسنگیز یخشی بۉلمس. انی ایکّی قۉی بهاسیگه ساتیب آلغآنمېن. — مېن کتابنی ییرتمه یمېن، اوه یلب کۉر ه مېن. — عقللی باله سن-ده. تېنتک باله لرغاینه ایلکلریگه توشگن کتابلرنی پاره - پاره قیله دورلر. کتّه بۉلغآنینگده سېنگه عجایب کتابلر ساتوب آلغه یمېن. حاضرچه… منه بونی اۉینهب یور،— غیاث الدین کولیب، چۉنته گیده ی «سفال قۉچقار» چیقریب بېردی. باله بو غلطی اۉیینچاقنی کۉرگچ، کۉزلری اۉینهب کېتدی.— قره اۉغلیم، ا نینگ موگیزلری قَیریلغآن، سوزیب آلماققه حاضرلنیب توره دور. — مېنگه بېرینگ،— دېب باله سکره ب اۉیینچاقنی اونینگ قۉلیدن تارتیب آلدی،— انی حسینیینگ قۉچقاری بیرله اوریشتیرگه یمېن. غیاث الدین دېوانه خانه دن کېلیب، دَم آلگندن سۉنگ بعضاً قۉلیگه کتاب آلیب مطالعه قیلر، شونده ی کېزلر علیشېر یانیگه کېلیب اۉتیریب آلهر و آواز چیقریب اۉقیشینی سۉرر اېدی. آته سی اېسه: «یخشیسی، حکایه ایتیب بېره ی»، دېب کتابنی ییغیشتیریب قۉیر و قیزیق بیر اېرتکنی ایتیب بېرردی. علیشېر نینگ تاغه لری: میرسعید — «کابلي» و محمد علی — «غریبي» اۉقیمیشلی ییگیتلر بۉلیب، فارسي و تورکي تیلده شعر یازر اېدیلر. اولر پاچّه(یزنه)لری غیاث الدیننیکیگه کېلگنلریده علمي، ادبي موضوعلرده قیزغین بحث باشلنر و بعضی کونلری صحبت غزلخانلیک بیلن توگر اېدی. علیشېر خودّی کتّه لردېک تاغه لری یانیده اۉتیریب، اولر نینگ گپلریگه قولاق سالر، شعر تینگلر اېدی. گرچه، او کتابي سۉزلر و مجازي شعرلرگه یخشی توشونمسه هم، غزللر نینگ آهنگی، موسیقيسیدن ذوقلنردی. کتّه تاغه سی میرسعید جدّي، کمگپ، سیپا آدم اېدی، کیچیگی محمد علی اېسه خوشچقچق، گپدان ییگیت بۉلیب، تار و تنبورنی یخشی چلهر، اۉز صحبتی بیلن مجلسگه جان کیرگیزر اېدی. بیر کونی او یقینده گینه یازگن بیر غزلینی اۉقیب بېره یاتگنیده جیینی علیشېر نینگ دقّت بیله گگ قولاق ساله یاتگنیگگی کۉریب، حیرتده قاله دی. — نېوچون عجبلنورسیز؟— دیدی غیاث الدین شاعر قَینیسیگه،— علیشېر کۉچه-کۉیده بالهلر بیله اۉینهب یوریب، تاجیک تیلین اۉرگنیب آلغآن، آنه سی فارسي، تورکي غزللرنی اۉقیغآنده قولاق بېریب اۉتیره دور و بعضی مطلعلرنی یاددن اۉقیب بېره دور.— او اۉزی نینگ اۉتکیر کۉزلرینی تاغه سیگه تیکیب اۉتیرگن علیشېرگه یوزلنیب دېدی: — قنی، اۉغلیم، شاعر قاسیم انوار نې دېبدور؟ علیشېر قۉنغیراقدېک آوازی بیلن دانه-دانه قیلیب شو مطلعنی اۉقیدی: ریندېمو عاشقېمو جهانسۉزو جامه چاک، محمد علی کۉزلرینی کتّه آچیب جیینی نینگ شعر اۉقیشیگه قولاق سالیب توردی-ده، کېین کولیب یوباردی. — آفرین، کیچکینه درویش،— دېدی او جیینی نینگ آرقه سیگه قاقیب قۉییب.— بېپروا، ریند عاشقلردنمیز دېگین. اۉت نفس بۉلسنگ داغی، ییرتیق چاپان بۉلمه. — قاسیم انوار نینگ شعرلری مغزینی باله اېرمس، کتّه لر هم چقه بیلمه یدورلر، اما اولوغ شاعر نینگ آتشین نفسیدین بول گودک باله نینگ یوره گیگه بیر النگه توشیبدیر،— دېدی میرسعید.— اِلایا، یامان کۉزدین اسره سین. سۉز ایلنیب شاعر انوار اوستیگه کېلیب تؤخته دی. — مولانا قاسیم انوار اصلی آذربایجانلیک اېرورلر، — دېدی میرسعید. — سراب آتلیغ کېنتده تولد تاپیبدورلر. ییگیتلیک ایامیده صدرالدین ارده بیليگه مرید بۉلیب، صوفيه مذهبیگه داخل بۉلمیشلر. پیری نینگ مصلحتی بیله خوراسان کېلدیلر. اوزاق مدت سمرقند باریب توردیلر. اېل الرگه اخلاص قۉییب، شعرلرین اۉقیماققه راغیب بۉلدی. عمرلرییینگ آخریده جام ولایتیگه کېلیب قالدیلر. بوندن اۉن ایکّی-اۉن اوچ ییل مقّدم وفات تاپتیلر. نوایي کتّه تاغه سی نینگ بعضی گپلریگه اونچه توشونمسه هم، اونینگ گپینی دقّت بیلن تینگلب اۉتیرر اېدی. سمرقند شهری نینگ نامینی اېشیتگنده: «اول اولوغ شهر بۉلسه کېره ک»، دېب اۉیله دی. — سېن اولگه یغآنده جام ولایتیگه باریب، مولانا قاسیم انوار نینگ مقبره لرینی زیارت قیلیب، قبری پاکلرینی سوپوریب کېلماغاینگ لازم،— دېدی محمد علی. — البته، بارگه یمېن، ایلکیمگه کیچیک بیر جاروب آلیب، قبرلرینی سوپوریب کېلگه یمېن،— دېدی علیشېر کۉزلرینی چه قنه تیب. دایما کیچیکلیگیمچه قاله من دېب اۉیله گن نارسیده باله نینگ گپیدن تاغه لری میریقیب کولیشدی. — یزنه، هر کیم آلدیده مولانا نینگ اۉشول شعرینی علیشېرگه اۉقیتمنگ، کۉز تېگه دور،— دېدی محمد علی. کیچکینه بهادیر بدعت و خرافاتدن ییراق، ساغلام فکرلی کیشی اېدی، شو سببدن قَینیسی نینگ بو گپیگه پروا قیلمه دی. اوییگه یقین دۉستلری کېلگنده او علیشېرگه قاسیم انوار نینگ اۉشه شعرینی اۉقیتر، مهمانلر اېسه حیرتده قالیب، باش چه یقه گنلریده ذوقلنیب کولردی. بیر کونی غیاث الدین بېشیک قوچاقلب اۉتیرگن خاتینیگه: — حلی یاشلیک قیلمسمیکین؟— دېدی علیشېر نینگ آنه سی کیرته یگن، هارغین کۉزلرینی کۉتریب. اونینگ اېمیزیکلی باله سی درویش علی جوده ییغلاقی بۉلیب، تینکه-مدارینی قوریتر اېدی. — باله اۉتکیر ذهنلی، تېز ادراکلی. بېکار یورگندین کۉره حرف اۉرگنسین. اېرته شنبه دین باشلب حسین بیله بیرگه مکتب بارسین. حسین تېمور نینگ نوره سی منصور بیننی بایقرا نینگ اۉغلی اېدی. حسین نینگ باباسی میزرا بایقرا زمان پادشاه سی شاهروخگه قرشی عصیان قیلگنی سببلی قتل اېتتیریلگن، اونینگ اۉغلی منصور هم کېینچه لیک نظردن قالیب، دولت ایشلریگه اره لشمه ی قۉیگن اېدی. لېکن حسین غیرتلی و ذهنلی اېکنینی کۉریب، آته سی قۉلیدن کېتگن دولت قوشینی قَیتریب آلیشنی امید قیله باشله دی. منصور نینگ اۉغلی حقیقتاً هم یوره کلی، کتّه لردن کۉپ تارتینمه یدیگن، ساغلام، شجاعتلی باله اېدی. — اۉغلینگیز اخیر بیر کون یورتغه باش بۉله دور، کۉزلریدین معلوم،— دېر اېدیلر منصور نینگ یقینلری، خیپچه بېل، یغرینی کېنگ، قیرغیز قباق حسینگه قره ب. — اِلایا، ایت گنینگیز کېلسین، یخشی نیت — یارتی مال،— دېردی آته سی. علیشېر عرب حرفلری یازیلگن تخته نی قۉلتیقلب، اۉزیدن ایکّی یاش کتّه حسین بیلن بیرگه مکتبگه باریب-کېلیب یوردی. تېز آره ده حرفلرنی یاد آلوالدی. مکتبدن آزاد بۉلگندن کېین، بعضاً حسین نینگ اوییگه باریب اۉینهب کېلردی. هراتلیکلر بایقرالر نینگ خیابان محلهسیده گی ایکّی قبتلی اویینی، نېگه دیر، «دولتخانه» دېب اتر اېدیلر، حال بوکه، اوی اېگه سی هراتده خصوصي کیشیلر قطاریده یشهر اېدی. علیشېر بعضاً حسینگه اېرگشیب، شهر تشقریسیدهگی گازورگاهگه چیقردی. تاغ اېته گیده بیر تله ی باله لر قطار تیزیلیب، برابریگه اۉق آتهر اېدیلر. علیشېر بو منظره نی کۉریب، کتابده کۉرگن صورتلرنی اېسلردی. قه یېرده بۉلمسین اونینگ اېس-هوشی کتابلرده اېدی. یزد چۉلی — مېن اۉشول کونی ره ی شهری یقینیده گی لشکرگاهده اېردیم، — دېدی میرسعید اکه چه قچه یگن کۉزلرینی پاچّه(یزنه)سیگه تیکیب. میزرا شاهروخ جنابلری هم اۉشول یېرده قیشلاغهن اېردیلر. نورۉز کونی پادشاه حضرتلری خچیرگه مینیب، تباره ک سری باریب، اولوغلر نینگ مزارینی زیارت قیلیب کېلماقچی بۉلدیلر. مېن هم نوکرلری آره سیده اېردیم. اما، خچیر مزارلر اوستیگه قده لگن توغلردن چۉچیب، آیاغاینی تیره ب آلدی. بیر قمچی باسگن اېردیلر، حرام اۉلگور، شتهلاق آتیب، پادشاه یمیزنی ییقیته یازدی. اگر بیزلر ایل کیشیتیی سویهب قالماساق، اېگردن اوچیب کېتگن و اۉشول جایده یاق جان تسلیم قیلغآن بۉلور اېردیلر. تاغه سی نینگ ایما-اشاره تلر بیلن گپیرگن حکایهسیگه دقّت بیلن قولاق بېریب اۉتیرگن علیشېر بې اختيار کولیب یوباردی. میرسعید اکه شونده ی جانلی گپیرر اېدیکی، دیکانگلب کېتگن خچیر کۉزیگه کۉرینیب کېتگندهی بۉلدی. بیراق باله نینگ کولگیسیگه آته سی هم، تاغه سی هم اعتبار بېریشمه دی. — بیزلر شاهروخ جنابلرینی سویهب، اېگردین توشیردیک و اوه یلب تختِ روانگه سالدیک. تۉرت ملازم تختِ رواننی یېلکهلب، لشکرگاهدهگی بیر چادرگه اېلتیب، شاهروخ جنابلرینی یاتقیزدیلر. اولجناب شو یاتگنلریچه قَیتیب اۉرینلریدن تورمه دیلر. بچه غر شهزاده لر بابالری نینگ باشیده توریب، الر بیلن راضی-رضالیک سۉره شماق اۉرنیگه، بورچک-بورچکده اۉز آدملری بیلن پیچیر-پیچیر قیلور اېردیلر. اولوغبېک نینگ ولدی عبدالطیف بیر یاقده، بایسونقر نینگ اۉغلی سلطان محمد بیر یاقده، ا نینگ اینیسی شرابخۉر ابولقاسیم بیر چېکّه ده اۉز ملازملری و عسکرباشیلری بیرله مصلحت قیله باشله دیلر. اوضاعییلریدن، الر آدم اېرمس، بعینه مُرده اوستیگه یاپیریلغآن اۉلیمتیک قوشلرگه اۉخشر اېردیلر. علیشېر آسمانده پرواز قیلووچی کتّه، تومشوغی قان، خنک اۉلیمتیک بورگوتلرنی تصور قیلیب، سېسکنیب کېتدی. — میزرا شاهروخ جنابلری یېتمیش ایکّی یاشده دنیادین اۉتدیلر، زولهیجه آیی نینگ ییگیرمه بېشیده، یکشنبه کونی اېردی. مېن ره یده قالمه ی، تۉغری هرات ساری آت سالدیردیم. علیشېر نینگ دده سی بیلن تاغه سی بو اۉلیم نینگ عاقبتی اوستیده باش قاتیرر اېدیلر. — بیر-بیرلریغه کشنده بۉلغآن شهزادهلر و قانگه تشنه، اۉلجهتهلب بېکلر اېمدی بیر-بیرلری نینگ باشلرینی چه ینردورلر، خلق نینگ بار-یۉغینی یغما اېته دورلر، کۉچیب کېتماق کېره ک خوراساندین، — دېدی میرسعید گپینی چۉرت کېسیب. مبادا، تېلبه میرانشاه نینگ حرامزادهلریدن بیری تختگه اۉلتیرسه بارمی، سیز بیلن مېنینگ باشیمیزده یانغاق چقه دور. — بیر جایدین ایکّینچی جایگه کۉچماق آسان گپ اېرمس، — دېدی غیاث الدین خۉرسینیب. کمبغلمن دېسنگ، کۉچیب باق، دېگن مقال بار. شونچه مال-حالنی تشلب کېتیب، قَیغه باره میز؟ — اې، یزنه، شونداغ زمانده مال-حال کۉرینه دورمی کیشی نینگ کۉزیگه، — دېدی شرتّه میرسعید. جان امان قالسه، مال تاپیله دور! — بیرآز کوتیب توره یلیک، زاره زمانه تینچیب کېتسه… — اختیار اۉزینگیزده، مېن همه دین بورون مناوی جیینچه مگه اچینه مېن، — دېدی تاغه سی علیشېر نینگ یېلکه سیگه قاقیب. — کۉزلری اۉتکیر، پېشانه سی کېنگ، آدم بۉله دور بو باله! غیاث الدین کوتگندېک زمانه تینچیمه دی. تېمور نینگ نېوره-اېوَره لری، قانگه تشنه بۉریلردېک، بیر-بیرلری بیلن غهجیشیب، خلق نینگ قانینی سوودېک تۉکه باشله دیلر. اولوغبېک نینگ اۉغلی عبدالطیف عسکر تۉپلب، اۉزیگه تېسکری بۉلگن عملدارلردن کۉپی نینگ کلّهسینی کېستیردی، اۉز بوویسی گوهرشادنی زندانگه سالدیردی. شاهروخ نینگ نبیره سی، بایسونقر نینگ اۉغلی ابولقاسیم بابور اېسه، اۉز اکه سی سلطان محمد بیلن اوروشه باشله دی. شوندهی ترتیبسیزلیکلر رۉی بېره باشله دیکی، خلق کیم نینگ کیم بیلن اوروشه یاتگنینی انیق بیلمس اېدی. اما، افندیگه اۉخشهب، کۉچهگه باش سوقیب، جنجلگه ارهلشگن کیشی چاپانیدن، مال-حالیدن، بعضاً جانیدن اَیریلر اېدی. همه جنجل خلق نینگ مالی اوستیده کېتهیاتگنی انیق اېدی. غیاث الدین کیچکینه خوراساندن کۉچیب کېتیش پیتی کېلگنینی پَیقهدی. بیر کون تانگ قارانغیسیده بېش-آلتی سایبان ارابه و بیر نېچه آتلیق شهر دروازهسیدن چیقیب، کونباتیش تامانگه یۉل آلدی. غیاث الدین بیلن بیرگه اونینگ قرینداش-اوروغلری غربي اېرانگه کۉچیب کېتماقده اېدیلر. آتلرگه مینیب آلگن کتّه کیشیلر قباقلرینی سالیب ایندهمهی بارر، اما بالهلر یۉلده تاغ، دریا، باغ و دلهلرنی همده شهر و قیشلاق منظرهلرینی تماشا قیلیب، تېریلریگه سیغمی، شاوقین کۉتریب کېتیشردی. آت مینیب اۉرگنیب قالگن آلتی یسبر علیشېر بهم گاه ارغاوماغاینی قمچیلب، کارواندن اۉزیب کېتر، گاه سېکین هَیده ب، آرقه ده قالیب کېتردی. بیرارته منزلگه باریب یېتگنده او بالهلرگه باش بۉلیب، اۉیین قیلر اېدی. یۉلاوچیلر هرات واديسیدن چیقیب، یزد واحهسیگچه چۉزیلگن کتّه صحراگه قدم قۉییشلری بیلن سفر آغیرلشدی. آدم یورسه آیاغی، قوش اوبسه قناتی کویهدیگن بو صحراده فقط کېچهلر یۉل باسیش ممکن اېدی. یۉلچیلر هر یېر-هر یېرده بۉلگن شۉر قودوقلردن سوو چیقریب، مېشلرینی تۉلدیریب آلهر اېدیلر. بېپایان قوم صحراسی همه نینگ جانیگه تېککن اېدی. کاروان بیر نېچه کونده ن کېین یزد واحهسیده گی تفت قیشلاغیگه یېتیب کېلدی. وقت یریم کېچهدن آغگن اېدی. یۉلچیلر کاروانسرایگه توشیب، آرام آلیشدی. شۉخ علیشېر اېرتهلب توریب، اۉز اۉرتاقلرینی باشلب کۉچهگه چیقدی. کاروانسرای نینگ یانیده کتّه بیر خانهقاب بار اېدی. بالهلر ایکّی توه قه سی لنگ آچیق دروازه دن کیریشدی. خانقاه حویلیسی نینگ بیر چېکّه سیده کېکسه آدم کۉزینی یومیب، پیچیرلب اۉتیرردی. — یورینگلر، اۉشول قودوق نینگ چرخینی ایلنتیرورمیز، — دېدی علیشېر کۉزلرینی چهقنهتیب. بالهلر قۉره نینگ اۉرتهسیگه کېلیب، قودوق نینگ یانیده تؤختشدی. بورچکده اۉتیرگن کیشی کۉزلرینی آچیب، اولرگه مراق بیلن قرهدی و: — های بالهلر، بو یاققه کېلینگلر، — دېدی کولیب. بالهلر، بیر نرسهدن بورکیگن جه یرانلردېک دوو اېتیب اۉزلرینی دروازه تامان اوردیلر. فقط علیشېر قۉرقمهی، چال نینگ آلدیگه باریب سلام بېردی. — وعلیکوم السلام، کتّه بۉلینگ! سیزلر بیز نینگ قیشلاق بالهلریگه اۉخشه مهیسیزلر. قایدین کېلدینگلر؟ — هراتدین. عراققه کۉچیب کېتهیاتیرمیز، — دېدی علیشېر چال نینگ کۉکره گیگچه توشگن آپّاق سقالیگه قره ب. -نېگه کۉچیب کېتهیاتیرسیز؟ — ایې، گپدن خبرینگیز یۉقمی؟ خوراسانده اوروش باشلنیب کېتدی-کو. پادشاه زادهلر بیر-بیرلری نینگ کلّهسینی کېسماقده، یورتنی تلهماقده، مونداغ زمانده… چال آغزینی آچیب، اۉنگ قۉلینی قولاغیگه قۉییب، علیشېر نینگ گپیگه قولاق سالدی. — مبادا تېلبه میرانشاهنیریگ میراثخۉرلریدین بیری تختگه اۉتیرسه بارمی، نهق کلّهمیز کېتهدور-ه… چای قیقیرلب کولیب یوباردی. — راست ایتدینگ، بالهم. فراستلی اېکنسن. بابانگ نینگ اسمی نېدور؟ — غیاثالدین، لقبی کیچکینه بهادیر. — آفرین، اول کیشینی تنيدورمېن، شاهروخ وفاتیدین بېش-آلتی ییل اوّل سبزه وارده حاکم اېردی. اول کیشینی بیلورمېن. خۉش، اۉزینگ مکتبگه بارورمیسېن؟ — هه، تقصیر، مېن تۉرت یاشو تۉرت آیلیک بۉلغآنیمده آته-آنهم مکتبگه اېلتیب بېرگنلر. حاضر تباره ک سوره سیگه توشدیم. — باره کللا. بوی جماعت بالهلریدین بیز چاقیرغآنده سېن کېلیب، مېن بیله آشنا بۉلدینگ. کېل، سېنینگ اوچون فاتحه اۉقالی… شو پیت علیشېر نینگ آته سی غیاث الدین و بیر نېچه کیشی کیریب، چالگه سلام بېریشدی و اونینگ قۉلیدن اۉپیب، یوزلریگه سورتیشدی. علیشېر حاضرگینه اۉزی بیلن گپلشیب تورگن چال اولوغ بیر آدم اېکنینی پَیقهب، خانقاه دن چیقیب قاچدی. کېچقورون کاروانسرای حجره سیده طعام یېب اۉتیرگنلریده علیشېر نینگ آته سی خانقاهده اۉتیرگن چال نینگ شرَف الدین علی یزدي دېگن اولوغ تاریخچی اېکنینی سۉزلب بېردی. — اول کیشی شاهروخ نینگ یانیده یوریب، کۉرگن واقعهلرنی بیتگن، تېمور تاریخی — «ظفرنامه»نی بیتگن، — دېدی غیاث الدین حرمت بیلن. — شونداغ عالِم بیر کیشی عمری نینگ آخریده قشّاقلیققه توشیب، دۉستلرگه زار، دشمنگه خار بۉلیبدور، هَی دریغ! *** غیاث الدین کیچکینه اۉز عایلهسی بیلن غربي اېرانده اوچ ییلچه توردی. خوراسان تینچیبدی، اوروشلر تؤختهبدی، دېگن خبرنی اېشیتیب، هراتگه قَیتیب کېتیش ترددیگه توشدی. بو وقتده ابولقاسیم بابور اۉز اکهسی سلطان محمدنی اۉلدیریب، پایتختنی اېگهللهگن، مملکتده تینچلیک اۉرنهتگن اېدی. هراتلیکلر ینه سایبان ارابهلرگه اۉتیریب، یۉلگه توشیشدی. علیشېر آت مینیب، کتّهلر بیلن کاروان نینگ کېتیده بارر، یۉلدهگی عجایب تاغ، دریا، شهر و قیشلاقلرنی تماشا قیلر اېدی. یۉلاوچیلر بعضاً یلنگلیکده تونهب قالر، بعضاً کاروانسرایلرگه توشیب، بیر-ایکّی کون دَم آلهر اېدیلر. بیراق یزد چۉلیگه قدم باسیشلری بیلن احوال اۉزگردی. کاروان سلقین کېچهلری یۉل باسیب، کوندوزلری قودوقلر بۉییده آرام آلهدیگن بۉلدی. شو کونی کېچهسی آت اوستیده بارهیاتگن علیشېرنی اویقو باسیب، کۉزیگه قوم تیقیله باشلهدی. کوندوز کونی سلقین بیر بولاق بۉییده چادر تیکیب، همه آرام آلگن پیتده، علیشېر نینگ آنهسی «اوخلب آل»، دېب یاتقیزیب قۉیگن اېدی. بیراق شۉخ باله اۉرینده یاتالمهدی، اۉزیگه اۉخشهش بیر-ایکّی باله بیلن صحرادهگی کتّه کلتهکېسکلهمی قوویب یوریب، جوده چرچهدی. منه اېندی یریم کېچهده اویقو باسیب، باشی گرنگ بۉلیب قالدی. همهنی هم مودراق باسگنیدن علیشېر نینگ حالیگه هېچ کیم اعتبار بېرمهدی. کیچکینه چاپنداز نینگ اېگر اوستیده اوخلب قالگنینی سېزگن آت اېسه یوریشینی سېکینلهتیب، کارواندن آرقهده قالیب کېتدی. تانگ پیتی علیشېر نینگ آتی نیمهدندیر حُرکیب کېتیب، اونی ییقیتیب یوباردی، اۉزی پیشقیریب، باشی آققن تامانگه قاچدی، علیشېر گوپ اېتیب، یومشاق قوم اوستیگه توشدیده، کۉزلرینی عشقهی باشلهدی. او قهیېردهلیگینی، نیمه حادثه یوز بېرگنینی پَیقهمهی، انچه وقتگچه قوم اوستیده بۉزره ییب اۉتیردی. نهایت، هوشی اۉزیگه کېلگهچ، همراهلریدن اَیریلیب، بېپایان چۉلده بیر اۉزی قالگنینی کۉریب جوده قۉرقدی، دادلشینی هم، ییغلشینی هم بیلمهدی. او اوووشیب قالگن آیاقلریگه باسیب، اۉرنیدن توردیده، اطرافگه قرهدی. همه یاقنی بېپایان قوروق چۉل اېنلب یاتر، کونچیقیش تامان یاریشیب کېلماقده اېدی. علیشېر آتهسیدن، عراق ولایتی کونباتیش تامانده، هرات — کونچیقیشده، دېگن گپنی اېشیتگن اېدی. عقللی باله کون یاریشیب کېلهیاتگن تامانگه قره ب یوریب کېتدی. سَلدن کېین اطراف یاریشیب، قویاش باش کۉتردی. علیشېر بیرآز اۉتیریب دَم آلدیده، ینه اۉرنیدن توردی. کون کۉتریلگن سری اونینگ بدنی قیزیر، تاماغی قهقرر اېدی. افسانه وي حیوانلرنی اېسله تووچی قوم اویوملری خودّی ایمی یوتیب یوبارماقچیدهی بۉلهر، قیزیب کېتگن هوا قومتېپه لر اوستیده جیمیرلب کۉزینی تیندیرر، ایسّیق شمال لبینی قوریتردی. بیراق یاش یۉلاوچی بولرگه پروا قیلمهی، همان یوریب کېتماقده اېدی. باشی ایلنه باشلهگهچ، باریب بیرآز آرام آلماقچی بۉلدی. قنی اېندی، شو تاپده بیر قولتوم، بیر قولتومگینه سوو بۉلسه! بو یېرده اۉتیرهوېرسه، سوو قیدیرمسه، تشنهلیکدن اۉلیب قالیشینی پَیقهب، اینقیللب اۉرنیدن توردی و بیرته-بیرته یوریب کېتدی. کۉپ اۉتمهی اوزاقدن کۉزیگه گنبذگه اۉخشهش بیر نرسه چهلیندی. «لې، بو نیمه اېکن، باریب کۉرهیچی!» دېب اۉیلهدی او. بو فکر علیشېرگه قوّت بغایشلهگندهی بۉلدی. یورگن سری گنبذ کیچرهیردی. او بدتر قیزیقیب قالدی. باریب قرهسه، گنبذ دېگنی سوو سالهدیگن عادي تۉرسیق 1 اېکن. شاشیب-پیشیب تۉرسیق نینگ آغزینی آچیب، تۉییب-تۉییب سوودن ایچدی، ایچديو، بیردن کۉزی روشنلشیب کېتدی. «تېپ-تېکیس چۉلده کیچکینه نرسه هم اوزاقدن کتّه بۉلیب کۉرینر اېکن، — دېب اۉیلهدی او. تونده یۉلاوچیلردین بیری اویقوسیرهب، تۉرسیغاینی توشیریب یوبارگن بۉلسه، عجب اېرمس، یخشی بۉلدی». — ییغلمهنگ، حاضر باریب تاپیب کېلگهیمیز، — دېب یوپهتیشدی علیشېر نینگ آنه سینی همراهلری. فرصتنی اۉتکزمهی، تېزده بالهنی قیدیریب تاپیش کېره ک اېدی. — قنی، آتلنینگلر بۉلمهسه، — دېدی غیاث الدینگه جان کیریب… … علیشېر مقابلسیده بیر نېچه آتلیق نینگ کېلهیاتگنینی کۉریب، اۉزیده یۉق سویونیب کېتدی، قدمینی تېزلشتیردی. اوزاقدن آتهسینی تنیب، نېگهدیر اۉپکهسی تۉلیب، هیقیللب ییغلب یوباردی. غیاث الدین کېله سالیب، علیشېرنی یېردن کۉتریب آلدیده، آتیگه مینگهشتیردی. [ شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:51 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمد میرزا بابور قرا زلفونگ فراقیده پریشان رؤزگاریم بار ، لبینگ بغریمنی قان قیلدی ، کؤزیمدین قان روان قیلدی ، جهاندین منگه غم بؤلسه ، اولوسدین گر الم بؤلسه ، اگر مصلح مین ، ار مفسد و گر عاشق مین ، ار عابد ، فغانیم آشتی بلبلدین ، غمی یؤق ذره بو قولدین ، 2020/02/05 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 11:20 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر "نوایی" باده گُل-گُل ایله میش روشن اوزارینگ باغینی ، دُر تؤله صندوق دېر هر یان تېمور گُل میخ ایله ، نې عجب گُلگون بولوت بؤلسه یو اندین یاغسه قان ، خالینگ و لعلینگ قتیلیدینکی، قیلدی طُعمه زاغ ، زنبق انده لاله گون بوتگه ی شجرلر شوره بيد ، ضایع اؤلدی، اې کؤنگول، غفلتدین ایامی شباب ، کؤر نوایي شعله ی آشا اېمگه گلیک تنین ، 2020/02/05 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 11:4 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر "نوایی" نوبهار اؤلد ي و عیشیم گُلبونی آچیلمه دی ، وصلی جامیدین اولوس مست اؤلدیلر، یوز وایکیم ، اېل کؤزین یاروتتی برق و وصل و هجران کاجیدین وصلی گُلزاری ارا اېل مست و هجران دشتیده لاله لر کؤنگلومگه قانلیغ داغلردور نوبهار فرقتیم سعب اېرکه نین عشق اهلی ایچره بیلمه گه ی ، قیده بغریم چاکی مهلیک اېرکه نین فهم ایله گه ی، چون اؤلرمېن، سِرری عشقیم مهفي اؤلغه ی، یخشیراق بیر جونون اؤتی ارا توشمیش نوایي تېلبه کیم 2020/02/05 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 10:39 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمدمیرزا بابور میندین اؤزگه خسته لرغه لعلیدین درمان بیرور ، عاشقی مین ، اول قیلور اغیارغه محبوبلیق ، اؤقیده پیکان ایمس ، بیر قطره حیوان سوییدور ، قاش یاشیمنی هجریده ، شعریمنی وصفیده کؤرونگ - بؤلغه-لی قدیغه مایل وصلیدین محرم مین ، 2020/02/05 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 9:34 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر " نوایی " ایسته دیم یارېکی کؤنگلوم دَم-بدم شاد ایله گه ی، لعلی انفاسیدین آچیلغه ی حیاتیم غنچه سی، وصل ایله ییققه ی کؤنگولدین دردو غم بنیادینی، شمعی رخساری یاروتقه ی تیره کؤنگلوم کلبه سین، رشته ی جانیمدین آچقه ی نؤگی مژگانی گیریه، هېچ گُلگه بؤلمسون مایل بیراوکیم، سرودېک کؤپ نوایي ناله سین منع ایلهمنگکیم، تاکه اول 2020/02/05 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 9:14 ] [ داکترفاریابی ]
ظهیرالدین محمد میرزا بابور یازفصلی ، یار وصلی ، دؤستلرنینگ صحبتی ، یاز فصلیده چاغیر ایچمکنینگ اؤزگه حالی بار ، عشق دردینی چیکیب ، هر کیمکی تاپسه وصلی یار ، دؤستلرنینگ صحبتیده نی اؤلغه ی بحث شعر ، گر بو اوچ ایشنی موافِق تاپسنگ اول اوچ وقت ایله ، 2020/02/04 [ چهارشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 4:25 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر " نوایی " انجوم اېرمسکیم، اېرور افلاک اشکی دانه سی چاک کؤنگلوم قان و داغی کؤز یاشیم دفع اېتمه دی، کؤز قوروبتور اشکدین اول آی هوایي عشقیده، پرده ایچره ییغلب اشکیم، وه کی، پنهان قالمه دی، معتبر اېرمس اگر رزق اهلی کؤپ تؤککه ی سِریشک هجری تیغیدین نې غم هر دَم نوایي ییغلسه، 2020/02/03 [ سه شنبه پانزدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:4 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر "نوایی" انگه بسکی قیلغای اگر بېرسه دست، قوروب آغزیم، ایسترمېن اول چهره نی، سوغه، یؤقسه کؤزگوگه سالغایل نظر، هم آشفته، هم تیر هدور بؤلغالی قویاشدېک منازیل طی اېتمه ک کېره ک، نوایي تیلر اېدی شامی قاشینگ، 2020/02/03 [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 22:49 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر"نوایی" نې خال اېرورکی کؤنگولنی ربوده ایلب آلور، قاره کؤزونگکی وفا عینِدین منگه باقمس، توتوب قویاش اوزه مسکن سالور جهانغه بلا، کؤنگولنی آلسه ملاحت بیله تفاوتی یؤق، تېنگ اؤلدی بلبل و زاغ اوشبو باغ ارا، یعنی نوایي اېتتی اؤزین اویله تورک هندوسی 2020/02/03 [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 22:44 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر "نوایی" جوهری حسنین اگر کؤنگلیده قیلمه یدور نقش، اویله کیم آی قویاش آللیغه کېلیب بؤلدی منیر، عارضینگ آیینهسی هجریده کو`کسوم بؤلمیش، آی سری باقمه یو خورشیدنی میراؤت اېتکیم، تیله سنگ فیض کؤنگول ایله خواطردین پاک، ميده ساقي یوزی، ساقي یوزیده می کؤردوم، 2020/02/02 [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 14:14 ] [ داکترفاریابی ]
حضرت علیشیر "نوایی" یوزونگگه چون تَوجُه ایله دیم، قالدی قاره قَیغو، توشومده دېدیکیم کؤکسونگگه بیر اؤق اورسهم ایلگیم اؤپ، دېمه هجران تونی مهلک غمیمدین صبح سرغردی، بار اېردی حسنونگ افزون غم تونی چون چهره کؤرگوزدونگ، دېمه مېنسیز نېچوکدورکیم سېنی اؤلتورمه دی قَیغو، قدح نظاره سی هوشومنی زاییل قیلسه عیب اېرمس بو گُلشندینکی بلبل زاغ ایله تېنگدور، فراق اولا، نوایي کعبه قصدین ایله سون، اې شیخ، دېی آلسنگ 2020/02/02 [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 13:59 ] [ داکترفاریابی ]
اۉرته عصرلرده شرقده ایکّینچی رېنېسسنس جریانینی باشلب بېرگن تېموريلر دولتیدهگی ملت منعویتی باغی نینگ اېنگ گُللهگن دوری عیناً سلطان حسین بایقرا و امیر علیشېر نوایي زمانیگه تۉغری کېلهدی، دېسهک ینگلیشمهگن بۉلهمیز. میرزا بابور قید اېتگنیدېک، «سلطان حسین میرزا نینگ زمانی عجب زمانې اېدی، اهلی فضل و بېنظیر اېلدین خوراسان، بهتخصیص هری شهری مملو اېدی. هر کیشی نینگکیم بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی، هِمتی و غرضی اول اېدیکیم، اول ایشنی کمالغه تېگورگهی». خوراسان اۉلکهسی، اینیقسه، هرات هری نینگ فاضل کیشیلر شهریگه ایلنیشی، میر علیشېر نوايیدېک سۉز ملکی نینگ صاحبقرانی «کمال عالمی اهلی نینگ اکمهلی» (اهلي شېرازیی نینگ نوايیگه نسبتاً قۉللهگن تعریفی) بۉلیشی نینگ اجتماعي-معنوي اساسلری بویوک صاحبقران امیر تېمور زمانیده قۉییلگندی. بونی، اینیقسه، حضرت نوایي تېره ن انگلهگن و اثرلرده اۉز مناسبتینی بیان اېتگن. امیر تېمور نینگ نامی نوایي نینگ بېش اثری نینگ سکّیز جاییده احترام بیلن تیلگه آلینگن. «حیرتالبرار»ده «تۉرت اولوس خانی تېمور کۉره گان»، «جهان خانی تېمور کۉره گان»، «فرهاد و شیرین » داستانیده «تېمورخان»، «محاکمت اللغتین»ده «سلطانی صاحبقران تېمور کۉره گان»، «منشات» همده «نساییم اولمحبت»ده تورک اولیالردن خواجه بایزید و بابا سونگو ذکریدهگی بابلرده «تېموربېک» ناملری بیلن اېسلنگن. نوایي اثرلریده امیر تېمور نامی ذکر اېتیلگن حالتلرنی اۉز ماهیت-مدعاسیگه کۉره قوییدهگیچه تصنیف اېتیش ممکن: 1.معین اجتماعي-فلسفي، اخلاقي-دیدهکتیک مسألهلر نینگ تلقینی جریانیده امیر تېمورنی مثال کېلتیریش؛ نوایي ایکّی جایده امیر تېمور نامینی مشهور حکمدارلر قطاریده قید اېتیب اۉتهدی. «حیرت اولابرار» نینگ 48-بابیده عالم نینگ بقاسیزلیگی، عمر نینگ اۉتکینچیلیگی، عالم برچه اوچون سیناو میدانی اېکنلیگی حقیده کوتیلمهگن تشبیه لر، فوق العاده استعاره لر بیلن سۉز یوریتهدی. شونینگدېک، «مجالیس اولنفایس»تذکرهسی نینگ تېموري حکمدارلر ایجادیگه بغیشلنگن یېتّینچی مجلسی امیر تېمور حقیدهگی فیقره بیلن باشلنهدی. نوایي امیر تېمورگه «مولوک شجرلری نینگ بۉستانی و سلاطین گوهرلری نینگ عمانی، خاقانی جهانگیری صاحبقران، یعنی تېمور کۉره گان»، دېیه تعریف بېریب، بو توصیفلری آرقهلی اونینگ بویوک سلالهگه اساس سالگنلیگی، تېموري شهزادهلر، اینیقسه، سلطان حسین بایقرا نینگ یخشی فضیلتلری، جملهدن، شعریتده طبعی نازکلیگی «جددی بوزورگوار»لریدن میراث اېکنلیگینی تأکیدلب اۉتهدی. شعرنی توشونیش ذوقی، تطبعی نازکلیک، اۉز وقتیده جۉیهلی سۉز تاپه آلیش صلاحیتی شعر یازه آلیشلیکدن-ده اوستون فضیلت اېکنلیگی صاحبقران حیاتیدن کېلتیریلگن لوحه آرقهلی ینهده تأثیرچنراق افاده اېتیلگن. «فرهاد و شیرین» داستانیده اېسه شهزاده ابولفواریس نصیحتیگه بغیشلنگن بابده شهزادهنی علم اۉرگنیشگه دعوت اېتیب، دانشمند پادشاه نینگ تمثالی بۉلمیش میرزا اولوغبېک نینگ علمو فنگه بۉلگن کوچلی اشتیاقیگه اصل سبب – تېمورخان اولادیدن بۉلگنلیگینی نازک اشاره قیلیب اۉتگن: تېمورخان نسلیدین سلطان اولوغبېک، رصدکیم باغله میش — زېبی جهاندور، بیلیب بو نوع علمی آسماني قیامتغه دېگینچه اهلی ایام، امیر تېمور حیاتیگه باغلیق ینه بیر لوحه «حیرت اولابرار» نینگ 38-بابیده اۉزی نینگ منظوم افادهسینی تاپگن. وفا حقیدهگی مقالهتدن کېینگی حکایت قوییدهگی بَیتلر بیلن باشلنهدی: انداق اېشیتتیمکی، شههی کامران اوشبو حکایت امیر تېمور نینگ هندوستانگه قیلگن یوریشی حقیده. هندلر نینگ قتّيق قرشیلیک کۉرسهتیشیگه قرهمهی، فاتح جهانگیرگه یرهتگن نینگ اۉزی مددکار بۉلیب، «چرخ ادوو قلبیگه سالدی شکست». جنگ میدانیده «ایکّی بېچاره یار» تېمور نینگ سپاهیگه دوچ کېلهدی. عسکرلر نینگ بیری شاه نینگ امرینی ادا اېتیش اوچون اولر تامان آت سالهدی. ایکّی دۉست بیر-بیری نینگ اوستیگه اۉزینی تشلب، مېنینگ باشیمنی کېس، دۉستیمنی امان قالدیر، دېب یالوارهدی. قاتل هر ایکّیسی نینگ هم باشینی کېسماقچی بۉلگنیده، دۉستلر باشینی تیغ آستیگه توتیب، آلدین مېنی اۉلدیر، مېن دۉستیم نینگ اۉلیمینی کۉریشگه طاقتیم یۉق، دېب التجا قیلهدی. شو طریقه، بیر مدت اۉتیب، تۉستدن «ال-امان»(امانلیک، کېچیریم) دېگن بویروق کېلهدی: بیر-بیریگه کېچتی الر قانیدین، امیر تېمور نینگ اسمی نوایي نینگ اېنگ مشهور اثرلریدن بیری – «محاکمت اوللغتین»ده هم اېسلنهدی. اونده دانشمند شاعر عرب، فارس و تورکي تیللر نینگ رواجلنیش عامللرینی ملي دولتچیلیک مسألهسیگه باغلب توشونتیریشگه حرکت قیلگن. جملهدن، تورکي تیل نینگ شکللنیشی و ادبي تیل صفتیده استعمالگه کیریشینی امیر تېمور شخصیتی و فعالیتیگه باغلب یازه دی: «تا ملک عرب و سارت سلاطینیدین تورک خانلرغه انتیقال تاپتی، هولاگوخان زمانیدین سلطانی صاحبقران تېمور کۉرهگان دورانیغهچه تورک تیلی بیله انداق شاعر پیدا بۉلمهدیکیم، تعریف قیلغاوچه اثر ظاهر بۉلمیش بۉلغهی. و سلاطیندین هم انداق نیمه منقول اېمسکی، بیراو قاشیده ایتسه بۉلغهی. اما سلطانی صاحبقران تېمور کۉرهگان زمانیدین فرزندی خلفی شاهروخ سلطان نینگ زمانی نینگ آخریگچه تورک تیلی بیلن شعرا پیدا بۉلدیلر». نوایي بو بیلن ملت نینگ مدنیتی و معنوي عالمی نینگ رواجی اوچون اۉز دولتچیلیگیگه اېگه بۉلیشی، عینِ پیتده، هر بیر ملت اۉز دولتچیلیگینی سهقلب قالیشی اوچون اۉز تفکر عالمینی سهقلشیگه، معنوي عالم نینگ اساسلریدن بۉلمیش تیل و ادبیاتینی رواجلنتیریش اوچون قیغوریشی لازملیگی، بو باره ده امیر تېمور و اونینگ اولادی اۉرنک بۉلیشینی تأکیدلهگن. اوشبو معنانی باشقه بیر جایده شوندهی نظم قیلگن: دهر ارا تورک شاهی فاییقدور، نوایي آنه تیلیگه غمخۉرلیک قیلیش دولت آلیب بارهدیگن سیاست نینگ اساسي اوستوار یۉنهلیشلریدن بیری بۉلیشی لازملیگی، آنه تیلیگه محبت عموممیللي اشتیاققه ایلنیشی برچه دورو زمانلرده حیاتي ضرورت اېکنلیگینی جاندن حس اېتیب، بو مهم مسألهگه اۉزبېک دولتچیلیگی تاریخیده بیرینچیلردن بۉلیب امیر تېمور و اونینگ محتشم سلالهسی اعتبار قرهتگنینی افتخار بیلن اعتراف اېتگن همده یاش تېموريزادهلرنی بوندهی خیرلی ایشلر نینگ ثابتقدم دوامچیسی بۉلیشگه دعوت اېتگن. عموماً، نوایي یاش تېموري شاهزادهلرنی دایما سلطان حسین بایقرا و امیر تېموردن اۉرنک آلیشگه چارلهگن. جملهدن، مرحوم استاذیمیز نجم الدین کاملاو «دولت باشقرووی نینگ دستوری» دېیه بهالهگن ولیعهد بدیع الزمانگه یوباریلگن مشهور مکتوبده یاش شهزاده یۉل قۉیگن کمچیلیکلردن بیری صفتیده قوییدهگی دلیلنی کېلتیرهدی: «میرزاگه (حسین بایقرا نظرده توتیلماقده – آ.د.) تېموربېک تۉرتونچی نسبدور. میرزا خطبه ده بېک نینگ آتیغه شریف روحیغه مسجدی جامعده هر آدینه کونی دعا قیلدورورلر. بو ایشته میرزاغه هم دعادین اۉزگه نې کېلگهی. سیز نشانینگیز توغراسیدین میرزا نینگ مبارک آتین چیقارورسیز. کېرهک عراقدین مهککه، بلکه مغرب زمینغهچه آلسنگیز بو واقعه بۉلمس اېردی». نوایي عقیده سی بۉییچه، قَیسیکی حکمدار امیر تېموردېک ذاتلرنی دعا بیلن یاد اېتسه (یعنیکی، احترامینی بجا کېلتیرسه)، اۉزی نینگ هم آبرو-اعتباری یوکسهلیب باره وېره دی. عکسینچه، اولوغ اجدادلریگه بېپیسند مناسبتده بۉلگن، تاریخدن تۉغری سبق چیقرمهگن، اۉزینی مطلق حکمدار دېب تصور اېتگن دولت رهبرلری سلطنتی نینگ اساسی مۉرت بۉلیب، تنزل تاپیشی مقرر. امیر تېمور شخصیگه یوکسک احترام، اونگه فوق العاده خصلتلرنی نسبت بېریش، عزیز اولیالر درجه سیده اعزازلش خلقیمیز آرهسیده عصري عنعنه اېدی. جملهدن، گۉری میر آلدیدن آتلیقلر بویوک صاحبقرانگه احترام یوزهسیدن آتدن توشیب، یَیاو اۉتیشلری تاریخي منبعلرده قید اېتیلگن. بو – شونچهکه خرافات یاکه قۉرقوودن حاصل بۉلگن ساخته حرمت اېمس، بلکه صمیميت و محبتگه اساسلنگن احترام افاده سی، تېموريلر دولتی قیلیچ بیلن اېمس، پاکیزه ذاتلر نینگ صدقِ دلدن قیلگن دعالری برکاتیدن، عادي خلق نینگ ایشانچ-صداقتی طفیلی برپا بۉلگنی نینگ نمونهسی هم اېدی. سببی، امیر تېمور قهېرگه بارسه، اېنگ اوّلا، علم و معرفت اهلی نینگ احترامینی بجا کېلتیریشگه اینتیلردی، ساخته عالِملر و ریاکار شیخلرنی اۉزیگه یقینلشتیرمسدی. اونینگ ایمانلی کیشینی منافقدن اجره ته آلیشگه قادر، فقط حقیقي حکمدارلرگه خاص بۉلگن فراستی حقیده تورلی تاریخي واقعهلر، روایت و نقللر موجود. انه شوندهی حکایهتلردن ایکّیتهسی «نساییم اولمحبت» اثریده تورک شیخلری ذکریده زیمنن بیان اېتیلگن… امیر تېمور نینگ چین صوفيلر، حق یۉلیدهگی عصرنلرگه مناسبتی مرحمت و اخلاصگه یۉغریلگن بۉلسه، ساختهکار ملالر، «شیطان وليلری»گه (هوجویري تعبیری) شفقتسیز و قتّيققۉل بۉلگن. جملهدن، اۉزینی پیغمبر دېب اعلان قیلگن فضل الله نعیمي – حُروفيلیک تعلیماتی اساسچیسینی همه جایده تعقیب قیلیب، عاقبتده اونینگ کۉرسه تمسی بیلن اۉغلی – میرانشاه تامانیدن قتل اېتتیریلیشی امیر تېمور نینگ دین و مذهب صافلیگیدهگی کورهشچهنلیگی، قطعیتلیلیگینی کۉرسهتهدی. نوایي نظریده امیر تېمور – بویوک سلطنت اساسچیسی، نامی افسانهلرگه یۉغریلگن اۉتمیش پادشاهلری بیلن بۉیلشه آلهدیگن حکمدار. اونینگ دولتچیلیک بابیده قیلگن ایشلری، اساس سالگن قدرتلی دولتی کیامرس، جمشید، فریدون، دارا، اسکندر، چینگیزخاندېک عالمنی اۉز ضبطیگه آلگن سلطانلر شوکتیدن ذرّهچه کم اېمس. امیر تېمور قهری قتّيق شاه بۉلیش بیلن بیرگه، کېچیریملیلیک و بغریکېنگلیک اونینگ توغمه فضیلتلریدن بۉلگن. اۉزبېک تیلی نینگ ادبي تیل مقامیگه کۉتریلیشی، عرب و فارس تیللری کبی مسلمان شرقی عالمیده علم و ادب تیلی صفتیده تن آلینگن تیللر بیلن بېللشه آلیش صلاحیتیگه اېگه بۉلیشی امیر تېمور اساس سالگن دولت آلیب بارگن سیاست طفیلی عملگه آشدی. نوایي بیرینچیلردن بۉلیب، تېموريلر نینگ اۉزبېک خلقی مدنیتی رواجیگه قۉشگن اوشبو تاریخي خدمتلرینی ایلغهگن و علمي جهتدن اساسلب بېرگن. امیر تېمور شعر یازیشگه رغبت بیلدیرمهگن بۉلسه همکی، شعرنی نازک توشونگن و بدیعي سۉز قدریگه یېتگن. او همیشه، همه یېرده علم-فن و ادبیات نینگ حاميسی صفتیده ایجادکارلرنی قۉللب-قوّتلهگن همده کېرهکلی پیتده شعریت دردانهلریدن نکته دانلیک بیلن استفاده اېتگن. بو اېسه، تېموري حکمدارلر نینگ طبیعتیدهگی معرفتپرورلیک، ادبیاتسېورلیک عیناً اولوغ اجدادلریدن میراث بۉلیب اۉتگن فضیلت اېکنلیگیگه گواهلیک بېره دی. بویوک صاحبقران نینگ جهانگیرلیگیگه مهم عامل بۉلگن فضیلتلردن ینه بیری – خدا نینگ عزیز بنده لری کۉنگلینی آولش، اولر نینگ عزتینی جاییگه قۉییشی، شاه نینگ قدرتی – اونینگ سان-سناقسیز جنگچیلریده اېمس، بلکه شاد بۉلگن سینیق کۉنگیللر نینگ دعاسی برکاتیدن اېکنلیگینی جاندن حس اېتیشی و بونگه ایزچیللیک بیلن عمل قیلیشیده بۉلگن. انه شوندهی حیاتي حقیقتلرنی حضرت نوایي امیر تېمور نامی بیلن باغلب توشونتیررکن، اۉز زمانداشلری و کېلهجک اولاد اوچون عبرتلی اۉگیت، انسانلر نینگ بخت-سعادتی اوچون کوره شه دیگن، اینیقسه، ملت و مملکت ترقیاتیگه متصدی شخصلرگه دستوریلعمل بۉلیشینی کۉزلهگن و نیتیگه اېریشگن هم. تېموريلر دوریده یېتیشگن زبردست سۉز صنعتکارلریدن بیری بو – علیشېر نوايیدیر. او اۉزی نینگ «خمسه» (1483–1485)، «تاریخی مولوکی عجم» (1488)، «مجالس اولنفایس» (1490–1491)، «نساییم اولمحبت» (1495–1496)، «ساقينامه»، «محاکمت اوللغتین» (1499)، «منشات» (1498–1499)، «حالاتی پهلوان محمد» کبی اۉندن آرتیق دردانه اثرلریده امیر تېمور شخصی، فعالیتی، فضیلتی حقیده فیقره، باب، بَیت شکلیدهگی معلوماتلر کېلتیرگنکی، فایدهلی پندو مصلحتلرنی علاوه قیلینگن بوندهی بدیعي لوحهیو چیزگیلرنی یخلیت حالده رمزي معناده تبرکن نوایي «تېمورنامه»سی دېب ناملش ممکن. بیزعلیشېر نوایي بیتیب قالدیرگن بوندهی پواېتیک لوحهیو چیزگیلرنی اوچ گروهگه بۉلیب تصنیف قیلدیک: اوچینچیسی – نوایي نینگ اۉز اثرلریده فکرلری اثباتی اوچون باشقه ایجادکارلر نینگ تېموريلرگه عاید قره شلری عکس اېتگن شعرلریگه مراجعت قیلیشی. اوشبو کوزه تیشلریمیز نینگ یارقین مثالِ نوایي نینگ «حالاتی پهلوان محمد» اثریدیر. اونده شاعر استاذی نینگ موسیقه نظریه سی حقیدهگی بیلیملرینی هر تامانلهمه بهالر اېکن، ممتاز موسیقه یۉللریدن بیری «سیدی غزال»گه تؤختهلهدی و اونینگ بازگۉی (اشوله ده بیرار سۉز یاکه شعرنی تکرار ایتیش)ده ایتگن فارسچه بَیتیده سلطان حسین بایقرا نینگ تۉرتینچی آتهسیگچه تیلگه آلگنلیگی حقیده معلومات بېریب، اونی یوکسک بهالهیدی: «…انسان عالمیده بو ایکّی بَیتدېک آز ایتیبدورکی، مه مدوه(مدح قیلینووچی-ب.ر.) نینگ تۉرتینچی آتهسیغهچه* ذکر بۉلمیش بۉلغهیکیم: سلطان حسین خسروی غازي، کی مثلی اۉ مضمونی: «سلطان حسین مظفر پادشاهدیر، عالم صدفی اونینگدېک دُرنی هېچ قچان کۉرمهگن؛ منصور بایقرا عمرشیخ بین تېمورگچه بۉلگن آته-بابالری کبی او هم شاهلر شاهدیر». نوایي نینگ صاحبقران امیر تېمورگه عاید چیزگیلرینی بیرمه-بیر تحلیل و تلقین قیلیشگه حرکت قیلسهک. 1. نوایي «حیرت اولابرار»ده تصویرلنگن اوچ بدیعي لوحه ده او تبرک ذاتنی تیلگه آلهدی. بیرینچیسی – حسین بایقراگه بغیشلنگن عنعنوي بابده «یېتّی آتاسیغه دېگین خان کېلیب» دېگن مصرع کرکتریدهگی خبریده امیر تېمورگه اشاره قیلهدی. قنی جهانداوری چینگیزخان؟ اۉزی نینگ «بیرگه وفا ایلهمهدی چرخی دون» کبی فکرلریدن قانیقمهگن شېکیلّی، متفکر بو فکرلرینی ایزچیل دوام اېتتیریب، داستان نینگ کېینگی بابیده بیان قیلگن اسکندر نینگ وصیتیده تصویرلهگن «خالی ایلیک» تمثالی یاردمیده نوايیانه اسلوبده چیرایلی خلاصهلهیدیکی، اوشبو بَیتی انه شوندهی حالت تصویریگه جوده ماس: کیمکه جهان ملکی هوسدور انگه، 2. «فرهاد و شیرین» داستانیده سلطان حسین بایقرا نینگ اۉغلی ابولفواریس شاهغریب میرزاگه بغیشلنگن علیحده فصلده شهزادهنی مدح اېتیش بیلن بیرگه، اونی آگاهلیککه، هوشیارلیککه اونده ب یازگن شاه بیتیده: اېرورسېن شاه – اگر آگاهسېن سېن، دېیه پندو نصیحت قیلر اېکن، اونینگ علم-فننی اشتیاق و هوس بیلن ایستشی، اۉرگنیشینی اولوغلب و شونگه دعوت اېتیب، اولوغبېک میرزا نینگ نامینی تمثیل قیلهدی و اولوغبېک میرزا نینگ علم-فنگه، دنیا تمدونیگه قۉشگن حصهسینی فخر-افتخار بیلن شهزادهگه اېسلهتهدی. شو اۉرینده شاعر «تېمورخان نسلیدین» دېیه دانشمند شاه اولوغبېک نینگ تېموري اېکنلیگیگه، علمپرور، دانشمند شاه صفتیده رصدخانه قوردیرگنی، سماوي جسملرنی اۉرگنیب، جملهدن، 1018 ته یولدوز تدقیقاتی حقیدهگی «زیجی کۉرهگاني» ناملی مشهور علمي اثر بیتگنیگه اشارهلر قیلهدی. نواي نینگ متنده اولوغبېک میرزانی «تېمورخان نسلیدین» (متنده شاعر اولادیدین سۉزی اۉرنیگه نسلیدین سۉزینی جوده تاپیب ایشلهتگن – ب.ر.) دېیه یادگه آلیشی نینگ ایکّی جهتی بار. بیرینچیدن، امیر تېمورنی اېسلش بیلن اونگه حرمت کۉرسهتیش بۉلسه، ایکّینچیدن بو تصویرو ایضاحده اولوغبېک میرزا امیر تېمور نینگ سېویملی نبیرهلریدن بیری اېکنلیگیگه علیحده اشارهلر بارلیگینی بیلیشیمیز ممکن. فصل خاتمهسیده اېسه شاعر اوستهلیک بیلن شهزادهگه «قدیمي قوللوغاوم حققینی یاد اېت!» دېیه قیلگن مراجعتو ایستهگیده هم امیر تېمور و تېموريلرگه اۉزی نینگ حرمتی چېکسیزلیگینی تأکیدلهگندېک، کۉرسهتگندېک بۉلهدی، شونینگدېک، او شهزادهگه قیلگن پندو نصیحتلری هر دَم، هر دایم اونگه نفع کېلتیریشینی ایشانچ بیلن اېسلهتهدی. 3. نوایي «لیلی و مجنون» نینگ ویی بابیده سلطان حسین بایقرا شأنیگه مدحیهلر اۉقيدی، اونی کۉکلرگه کۉترهدی، عینِ پیتده اونینگ شاهلر اولادیدن اېکنینی تأکیدلش اوچون «ذاتی پاکی» عبارهسینی ایشلهتهدی و اونینگ تگلی، تختلی شاه تېموريزاده اېکنی حقیده اشاره یۉلی بیلن شوندهی یازهدی: عالم اوزه شاه ذاتی پاکی، 4. «سبعهی سیار»دهگی حسین بایقراگه بغیشلنگن IXبابده بېریلگن «هم آتا خانو، هم انگا انا خان» خبریده آته طرفیدن امیر تېمور نینگ اۉغلی عمرشیخ میرزاگه، آنه طرفیدن اېسه امیر تېمور نینگ اۉغلی میرانشاه میرزاگه نبیرهلیگی، یعنی ایکّی تامانلهمه تېموريزادهلیگیگه، بابور میرزا تیلی بیلن ایتگنده «کریم اوت-طرفهین، اصیل پادشاه» اېکنلیگیگه اورغو بېرگن. خان سۉزی یاردمیده شاعر اۉزی نینگ بدیعي مهارتینی کۉرسهتگنی – بیرینچیدن، متنده اوچ مرته خان سۉزینی تکرار ایشلهتیب، تکریر صنعتینی، ایکّینچیدن اېسه خان سۉزی واسطهسیده بېتهکرار ردیفلر ایجاد قیلگن: هم آتا خانو هم انگه انا خان، القصه، نوایي باشقه شعرلری ترکیبیده هم «خان بین خان نسبینگ» کبی اعترافلرینی کۉپ اۉرینده قۉللهگنینی کۉریشیمیز ممکن. باری شاهلر نینگ سرفرازی اول، مذکور داستان نینگ Xبابی سلطان بدیع الزمان میرزا مدحی بۉلیب، «ملایک صفات پاک ذاتینگ سېنینگ» دېیه شاعر «پاک ذاتینگ» بیریکمسی واسطهسیده اونینگ صاف اصلزاده تېموري شهزادهلیگیگه اورغو بېرهدی. 6. نوایي اۉزی نینگ «تاریخی مولوکی عجم» اثرینی نثري اصولده یازگن بۉلسه-ده، اثر نینگ یکوني قِسمینی شعري شکلده، یعنی مثنوي بیلن خاتمهلهیدی. اوشبو قِسمده شاعر شوندهی یازهدی: «اگر خداییم عمریمنی زیاده قیلسه، عمریم مېنگه وفا قیلسه، نوبتدهگی کتّه، زۉر ایجادي ایشیم اونینگ (حسین بایقرا نینگ – ب.ر.) عجایب واقعه-حادثهلرگه بای سېرمضمون حیاتی تاریخینی قیزیق، چوقور معنالی سۉزلر یاردمیده یازیب کېلهجک اولادگه قالدیریشدیر»: ولې عزمیم اېندی بودورکیم، خدای دېگن ایجادي رېجهسیدن، یعنی حسین بایقرا تاریخی حقیده علیحده تاریخي اثر یازیشیدن خبردار قیلگن و اوشبو مثنويده نوایي «بېریب ذکر آباوو اجداد انگه» دېگن مصرعسی بیلن دقّتیمیزنی تارتهدی. بو بیلن او اونینگ آته-بابالری، جملهدن، تۉرتینچی آتهسی امیر تېمور تاریخی حقیده هم علیحده تؤختهلیشینی قید اېتگن. دېمک، علیشېر نوایي حسین بایقرا حقیدهگی تاریخي اثری نینگ معلوم بیر دستلبکی قِسمی یاکه بابلرینی صاحبقران امیر تېمور تاریخیگه بغیشلشینی ایشانچ بیلن ایتیب اۉتگن، دېگن خلاصهگه کېلیشیمیز ممکن. چونکه «تاریخی مولوکی عجم» و «تاریخي انبیا و حکما» کبی تاریخي اثرلریده اۉز بیلیمی و مهارتینی نمایان قیلگن نوایي عموماً تاریخ فنینی یخشی بیلگن. شهزادهلرگه و کېلهجک اولادگه یازیب قالدیرگن نصیحتلری نینگ کۉپ اۉرینلریده هم او تاریخنی یخشی اۉرگنیشگه، بیلیشگه، تاریخدن سبق آلیشگه چقیرهدی، مصلحتلر بېرهدی. قَیسیدیر معناده او بیزنی اۉزی نینگ تېموريلر تاریخی بیلیمدانی بۉلگنیدن واقف قیلهدی. 7. معلومکی، نوایي «مجالیس اوالنفایس» تذکرهسی نینگ یېتّینچی مجلسینی تۉلهلیگیچه امیر تېمورگه بغیشلهگن و اۉزی شعر ایتیشگه مَیل کۉرسهتمسه هم، فکرلری نینگ اثباتی اوچون باشقه شاعرلر نینگ بَیتو حکمتلرینی جایی و وقتینی تاپیب کېلتیریشدهگی مهارتی طفیلی «مجالیس االنفایس» تذکرهسیده امیر تېمور نینگ ایجادکار تېموريلر قطاریده ذکر اېتهدی. ه.هییتمېتاو نینگ «ا نینگدېک بیر بَیت اۉقوغآنی مینگ یخشی بَیت ایتقانچه بار…» ناملی مقالهسیدن تأثیرلنیب، مذکور فیقره نی بیز بیر-ایکّی مقالهمیزده تحلیل قیلیشگه حرکت قیلگنمیز . اما کېینگی کوزهتیشلریمیز شونی کۉرسهتدیکی، بعضی تاریخي منبعلر، جملهدن، تاریخچی معین الدین نتنزي معلوماتلری اساسیده اوشبو مجلسده علیشېر نوایي تامانیدن یاریتیلگن سوژه نی تۉله معناده تاریخي واقعه دېییشیمیز ممکن: «ساینقلعه منزلیگه کېلیب توشگنده، خوشقامت امیرزاده میرانشاه شوندهی بیر حالتده استقبالگه چیقدیکی، اونی آلدیندن تنيدیگنلر اونگه قرهب اۉز کۉزلریگه ایشانیشمسدی. سلطان صاحبقران اونی شو قدَر خراب و توشکون احوالده کۉریب، حسرت قۉلینی باشیگه اوریب، تأسف کۉز یاشلرینی تۉکدی. اما اختیار جلوی قۉلیدن چیقیب کېتگنی اوچون چاره تاپالمهدی». 8. نوایي «نساییم اولمحبت» تذکرهسیده امیر تېمورنی اوچ اۉرینده تېموربېک نامی بیلن تیلگه آلگن. بیز اوشبو چیزگیلرنی علیحده بیر مقالهمیزده یاریتگنمیز. 9. علیشېر نوایي نینگ «فواید اولکیبر» دېوانیدن اۉرین آلگن «ساقينامه»سی نینگ ای بابیده امیر تېمورنی تېمور – اسلامپناه شاه، یعنی شاهی غازي نامی بیلن تیلگه آلهدی، اونینگ «دین و منعویت رواجیگه کېنگ یۉل آچگن»لیگیگه اورغو بېرهدی: قنی تېمور – شههی اسلامپناه بو بَیتنی نوایي نینگ «حیرت اولابرار» نینگXIV مقالاتیده بېریلگن اۉندن زیاد شاهلر ذکری و آلغه سورگن اجتماعي فکرلری نینگ منطقي دوامی دېییشیمیز ممکن. چونکه مذکور بابده او اۉن اوچ نفر شاهنی بیرمه-بیر تیلگه آلهدی و دنیا نینگ اۉتکینچیلیگی شاهو گدا اوچون بیردهی اېکنلیگی حقیده «کیم، نې شه قالغاوسی باقي، نې گدا» دېیه اورغو بېرهدی. سلطان حسین بایقرانی عدل، داد، احسان بیلن دولتنی باشقریشگه اوندهیدی. «ساقينامه» نینگ XVII بابیده اېسه یشیرین تهلمېه صنعتینی قۉللب، امیر تېمورنی فقط کۉرهگان عنوانی بیلن کۉرهگان تختی، کۉرهگان اقبالی بیریکمهلری واسطهسیده ذکر اېتهدی: انگلهدینگ شاهلیغ احوالینی هم، 11. «منشات» اثری نینگ 56-مکتوبیده نوايی اۉز حددی دایرهسیده «کیچیکلردن اطاعت، اولوغلردن عنایت» دېگن حکمتنی اونوتگن، شاه آتهگه اطاعتده، خدمتده، حرمتده، احترام کۉرسهتیشده خطاگه یۉل قۉیگن بدیع الزمان میرزاگه ادب بېرهدی. شهزاده نینگ قلبینی هدایت نورلری بیلن یاریتیشگه اینتیلهدی. نوایي اونی آتهسی سلطان حسین بایقرانی حرمت قیلیشگه چقیرر، اوندر اېکن، تورلی مناسبت-مسألهلرده اۉزی نینگ پرمعنا تنبیهلرینی بیان قیلهدی. بیر اۉرینده اونینگ تاجو تخت آدابیگه خلاف خطی-حرکتده بۉلیب، حرمتسیزلیک بیلن اۉز آتهسی نامینی، نشانی توغراسی (پادشاه نینگ یارلیق، فرمان و قرارلری یازیلگن کاغذ نینگ تېپهسیگه توشیریلگن مخصوص بېزهکلی بېلگی )دن چیقرگنلیگینی قتّيق تنقید قیلهدی. اوشبو تنبیهدن شونی انگلشیمیز ممکنکی، اۉزی کتّه امید باغلگن ولیعهد شهزادهدن نوایي نینگ دلی یخشیگینه آغریگن بۉلسه کېرهک. پ.قادراو مذکور مکتوبده قۉللنگن سۉز و عبارهلر پواېتیکهسیگه علیحده تؤختهلیب، شوندهی یازگن: «نوایي بو سۉزلرنی آته-بالهگه جانی کویگنیدن یازگنی اونینگ اۉته تأثیرچن سۉز و عبارهلریدن سېزیلیب تورهدی» . ایشانچلی منبعلرده یازیلیشیچه، او کېینچهلیک قطار بختسیزلیکلرگه دچار بۉلهدی. امیر تېمور حسین بایقراگه تۉرتینچی آته بۉلسه هم، هر جمعه کونی خطبه (جمعه و هییت کونلریده خطبه اۉقووچی، یعنی خطیب تامانیدن منبرگه چیقیب، دیني و دنیاوي پند-نصیحت سۉزلرنی ایتیش و بو ایتیش وقتیده مملکت پادشاهی نینگ نامی قۉشیلر اېدی )ده امیر تېمور نامی بیلن اۉقیلیشینی اېسلهتهدی و متنده نوایي صاحبقراننی تېموربېک، بېک شکلیده ایکّی مرته تیلگه آلگن، بدیع الزمان میرزانی آتهسیگه مناسبتده خوشیارلیک و احتیاطکارلیک بیلن ایش توتیشی بارهسیده آگاهلنتیرگن. چنانچی: «میرزاغه تېموربېک تۉرتونچی نسبدور. میرزا خطبهده بېک نینگ آتیغه شریف روحیغه مسجدی جامعده هر آدینه کونی دعا قیلدورورلر. بو ایشده میرزاغه هم دعادین اۉزگه نې کېلگهی. سیز نشانینگیز توغراسیدین میرزا نینگ مبارک آتین چیقارورسیز. کېرهک عراقدین مهککه، بلکه مغرب زمینغهچه آلسنگیز، بو واقعه بۉلمهسه اېردی. اگر میرزانی ضعیف خَیال قیلیبسیز – تېنگری تعالی قويدور. فرزند کېرهک ضعیفلیغیده آتهسیغه خدمت محللین تاپتیم دېب، جانسیپارلیک قیلسه». ینه بیر حالتنی علیحده قید قیلیش لازمکی، نوایي «مجالیس النفایس»، «نساییم اولمحبت» تذکرهلریده کېکسه مورریخ شرَف الدین علی یزديگه علیحده فصللر بغیشلهیدی و بو بغشیلاولرده هم اونینگ باشقه اثرلری قطاریده اۉزی قیته-قیته سېویب مطالعه قیلگن امیر تېمورگه بغیشلنگن «ظفرنامه» تاریخي اثرینی تیلگه آلیشی همده «تاریخی انبیا و حکما»، «منشات»، «خمست اولمتحیرین» اثرلریده هم کېکسه مورریخنی و اونینگ اثرینی اېسلشینی هم، بیر تاماندن، نوایي نینگ صاحبقران امیر تېمورگه عاید بېتکرار چیزگیلری دېب بهالشیمیز، ایکّینچی تاماندن اېسه زمانداشلریمیز نینگ بعضی ناخالیص یاکه انیق تاریخي معلوماتلرنی ناتۉغری تلقین قیلیشی نینگ آلدینی آلیشی ممکن. مثلاً، خودّی شوندهی ایکّی تامانلهمه کمچیلیککه یۉل قۉیگن ه.ابراهیماونی تنیقلی نواییشناس عالِم ای.حققول اۉزی نینگ «اۉزبېک تصوف شعریتی نینگ اۉرگنیلیشی خصوصیده» ناملی مقالهسیده جوده اۉرینلی تنقید قیلگن اېدی. شو اۉرینده استاذ ای.حققول هم شرَف الدین علی یزدي امیر تېمورگه بغیشلب یازگن «ظفرنامه» اثرینی آققه کۉچیریب توگهتگن 1424–1425 ییلده عبذالرحمان جامي(1414–1492) 12 یاشدهگی اۉسپیرین بیر باله بۉلگنلیگینی، اۉسپیرین بیر باله نینگ اېسه صاحبقران امیر تېمور تاریخینی یازگن تنیقلی مورریخنی، عملدهگی دولت کیشیسینی بوندهی کورهکده تورمهیدیگن، احماقانه کاییشلرینی ایکّی دنیاده ایته آلمهسلیگینی علیحده تأکیدلب کۉرسهتگن، تنقیدچی نینگ علمي همده عملي جوابی اۉز یکوني مقصدیگه یېتگن بۉلردی. نوایي ایجادی بدیعي، تاریخي، معرفي جهتی نینگ بیر مهم اهمیتی شوندهکی، متفکر شاعر اۉز اثرلری آرقهلی کتابخوانگه بدیعي ذوق، روحي قوّت، شعور، معرفت بېریش بیلن بیرگه، اونی کۉپلب تاریخي شخصلر، سیمالر حیاتی و فعالیتی بیلن هم تنیشتیرهدی. شوندهی اېکن، اولوغ نوایي نینگ اۉز ایجادی آرقهلی صاحبقران امیر تېمور شخصی، فعالیتی، فضیلتیگه دایر اَیریم چیزگیلر بیلن تنیشتیریشینی هم اصلیده مهم ادبي-تاریخي حادثه، یعنی ادبیات و تاریخ فنلری اوچون قیمتلی معلومات و دلیللر دېب بهالشیمیز ممکن. [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 4:40 ] [ داکترفاریابی ]
«بابورنامه»ده امیر تیمور «بابورنامه»ده بیر یریم مینگگه یقین تاریخي شخصلر نینگ اسمی-شریفی کېلتیریلگن. اولر آره سیده اېنگ مشهوری، شبهه سیز، بویوک صاحبقران امیر تېموردیر. ظهیرالدین محمد بابور اولوغ باباسی نامینی تېموربېک دېب بیتگن: «سمرقند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور...». اثرده تېموربېک نامی تورلی مناسبت بیلن 31 مرته تیلگه آلینگن بۉلسه، بیر اۉرینده «تېموريه» اصطلاحی ایشله تیلگن: «اول فرصتلر تېموريه سلاطینی دستوری بیله تۉشک اوستیده اۉلتورور اېردیم» («بابورنامه»، ت.: «شرق»، 2002، 53-بېت). حسین بایقراگه بغیشلنگن تعریفده اېسه صاحبقران نینگ نامی حاضر بیز ایشله ته دیگن «امیر تېمور» طرزیده بېریلگن: «سلطان حسین میرزا بیننی بابور میرزا باباسی تېموربېک نامینی ایلک بار آته سی عمرشیخ میرزا تعریفیده کېلتیرگن: «ولادتو النسبی: سېککیز یوز آلتمیشده سمرقندته اېدی. سلطان ابوسعید میرزا نینگ تۉرتونچی اۉغلی اېدی. سلطان احمد میرزا، سلطان محمد میرزا، سلطان محمود میرزادین کیچیک اېدی. سلطان ابوسعید میرزا سلطان محمد میرزا نینگ اۉغلی اېدی. سلطان محمد میرزا میرانشاه میرزا نینگ اۉغلی اېدی. میرانشاه میرزا تېموربېک نینگ اوچونچی اۉغلی اېدی. عمرشیخ میرزا بیله جهانگیر میرزادین کیچیک، شاهروخ میرزادین اولوغ اېدی. سلطان ابوسعید میرزا اوّل کابلنی عمرشیخ میرزاغه بېریب، بابایی کابلينی بېک اتکه قیلیب، رخصت بېریب اېدی. میرزالرنی سنت قیلور تۉیی جهتیدین دره یی غازدین یاندوروب، سمرقند اېلتتی. تۉیدین سۉنگره، اول مناسبت بیلکیم، تېموربېک اولوغ عمرشیخ میرزاغه فرغآنه ولایتینی بېرگندور، اندیجان ولایتینی بېریب، خدایبېردی توغچی تېمورتاشنی بېک اتکه قیلیب ییباردی» (37-بېت). بو معلوماتدن شونی انگلش ممکنکی، تېموري حکمدارلر هر ایشده سلاله اساسچیسی نینگ توتوملریگه رعایه قیلیشگه اینتیلگنلر. ینه شونی تأکیدلش جایزکی، ییللر اۉتیب، کابل حکومتی بریبیر عمرشیخ میرزا نینگ اۉغلیگه، یعنی بابور میرزاگه نصیب اېتدی. تېموربېک رعایت قیلغآن.. «نوایي اثرلری لغتی»ده «رعایت قیلماق» — «حرمتله ماق» معناسینی بېریشی قید اېتیلگن. حاضر تیلیمیزده «رعایه قیلماق» — «عمل قیلماق» معناسیده ایشلهتیلهدی. لېکن سمرقند قیشلاقلری شېوهسیده بو عباره شکلینی سَل اۉزگرتیرگن حالده اصل معناسینی سهقلب قالگن. یاشلیگیمیزده رحمتلی آتهم بیز اۉغیللریگه بیران ایش بویورگنیده شوندهی دېر اېدی: «اوکه نگ حلی کیچکینه، رایه قره نگلر». یاکه یاشی اولوغ کیمسهگه نسبتاً حرمتسیزلیک قیلگنلرنی قیشلاغیمیزده حلییهم «رایه قره مه دی» دېییشه دی. «بابورنامه» مؤلفی آنه سی قوتلوق نگارخانیم تاشکېنت حاکمی یونسخان نینگ ایکّینچی قیزی اېکنینی تأکیدلر اېکن، شوندهی فاکتنی کېلتیریب اۉته دی: «یونسخان نینگ آنه سی تورکستانلیق قیپچاق بېکلریدین تېموربېک رعایت قیلغآن شیخ نورالدینبېک نینگ قیزی یا نبیره سی بۉلور» (39-بېت). امیر تېمور تاریخیدن معلومکی، شیخ نورالدینبېک صاحبقران نینگ ایشانچلی امیرلریدن بیری بۉلگن. کۉپ جنگاور یوریشلرده، جملهدن هندوستاننی ضبط اېتیشده قهرمانلیک کۉرسهتیب، اولوغ سرکرده نینگ ایشانچیگه، حرمتیگه سزاوار بۉلگن. شو نینگ اوچون بابور میرزا اونی «تېموربېک رعایت قیلغآن»، یعنی حرمت قیلگن انسان صفتیده تعریفلهگن. امیر تېمور نینگ حرمتیگه اېنگ کۉپ سزاوار بۉلگن امیرلردن بیری اِیگو تېمور بۉلگن. «بابورنامه»ده سلطان احمد میرزا نینگ اومراسی تعریفیده اونینگ هم نامی کېلتیریلگن: «ینه بیر درویشبېک اېدی. تېموربېک رعایت قیلغآن اِیگو تېموربېک نینگ نسلیدین اېدی» (46-بېت). «تېمور توزوکلری»ده صاحبقایران اِیگو تېمور حقیده شوندهی دېگن: «برلاس اولوسی نینگ بهادیر ییگیتلرینی اۉز اطرافیمگه تۉپلب، اولرنی بیرلشتیردیم. مېنگه بۉیسونیب کۉمکداش بۉلماقلیک اوچون راضیلیک بېرگن بیرینچی کیشی — اِیگو تېمور بۉلدی…» («تېمور توزوکلری» — 21— 22-بېت. …مېنی پادشاه دېگه یلر بو پیتده تقدیر شماللری تېموري شهزادهلر نینگ اېنگ تیریک-تېتیگی بۉلگن بابور میرزانی کابل تامانلرگه باشلب کېتگن اېدی. حاضرگی افغانستان حدودیده مستحکم اۉرنهشیب آلگهچ، یعنی هجري 913، میلادي 1507—1508 ییلگی واقعهلر بیانیده او شوندهی یازهدی: «اوشبو تاریخقهچه تېموربېک نینگ اولادینی باوجودی سلطنت میرزا دېرلر اېدی، اوشبو نوبت بویوردومکیم، مېنی پادشاه دېگه یلر» (160-بېت). بابور پادشاه نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آرهسیده اۉزگهچهلیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگهسی اېکنلیگینی دلیللهیدی. بابور پادشاه نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آرهسیده اۉزگهچهلیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگهسی اېکنلیگینی دلیللهیدی. تېموريلر دوری توگهب، اېندی بابوريلر دوری باشلنهیاتگنیگه اشاره هم اېدی بو گۉیا… تېموربېک نسلیدین… مؤلف اوچ اۉرینده «تېموربېک نسلیدین» عبارهسینی قۉللهگن. بیرینچیسی حسین بایقرا حقیده: «تېموربېک نسلیدین هېچ کیم معلوم اېمسکیم، سلطان حسین میرزاچه قیلیچ چاپمیش بۉلغهی» (128-بېت). ایکّینچیسی حسین بایقرا نینگ فرزندلری بیانیده: «ینه بیر قیزی نینگ آتی فاطمه سلطان اېدی، تېموربېک نسلیدین یادگار محمد میرزاغه بېریب اېدیلر» (131-بېت). اوچینچیسی — حسین بایقرا نینگ امیرلریدن بیری حقیده سۉز یوریتر اېکن، اونینگ امیر تېمور نسلیدن اېکنینی تأکیدلب اۉتگن: «سۉنگره کېلگنلردینکیم، شاه اسمایل عراق و آذربایجانگه متصرریف بۉلغآنده، اندین خوراسان کېلیب اېدیلر، بیر عبدالباقي میرزا اېدی، تېموربېک نسلیدیندور، میرانشاهيدور» (حسین بایقرا نینگ اومراسی تعریفیده، 136-بېت). سمرقند تعریفیده «بابورنامه»ده سمرقند موضوعسی علیحده اۉرینگه اېگه. چونکه بابور میرزا سمرقندنی جوده سېور اېدی، چونکه سمرقند تختیگه یورهکدن اینتیلگندی، چونکه سمرقند تختی اۉشه پیتلر تېموري میرزالر نینگ موقعینی بېلگیلب بېرهدیگن تخت اېدی، چونکه آته-بابالری بو اولوغ شهرده توغیلیب وایهگه یېتگن اېدی، چونکه سمرقندنی بویوک صاحبقران اولکن دولتیگه پایتخت قیلگن اېدی: «مۉغول و تورک اولوسی سېمیرقند دېرلر. تېموربېک پایتخت قیلیب اېدی. تېموربېکدین بورون تېموربېکدېک اولوغ پادشاه سمرقندنی پایتخت قیلغآن اېمستور» (59-بېت). هر ایشده تۉغری تدبیر قۉللهیدیگن امیر تېمور مملکت پایتختینی تنلشده هم تۉغری یۉل توتگنی «بابورنامه»ده شوندهی تعریفلنگن: «تېموربېک نینگ زادو بودی کېشدین اوچون، شهر و پایتخت قیلوریغه کۉپ سعی و اېهتیماملر قیلدی، عالي عمارتلر کېش ده بنا قیلدی. …چون کېش نینگ قابلیبی شهر بۉلماققه سمرقندچه اېمس اېدی، آخر پایتخت اوچون تېموربېک سمرقندنی-اۉق اختیار قیلدی» (61-بېت). ستاتیستیک معلوماتلرگه کۉره، حاضر اۉزبېکستانده یېتیشتیریلهدیگن مېوه-سبزه واتلر نینگ دېیرلی 20 فایزی سمرقند ولایتی حصهسیگه تۉغری کېلهدی. بو مملکتیمیزده یېتیشتیریلهدیگن مېوه-سبزه واتلر نینگ بېشدن بیر قِسمی دېگنی. بو بېچیز اېمس، چونکه بابور دوریده یاق بو دیار باغ-راغلری بیلن داوروغ قازانگن اېدی: «یخشی توماناتی بار. اول جملهدین، سۉغد تومنی و سۉغدغه پَیوست تومنلردور. باشی یاریه یلاق، آیاغی بخارا، بیر ییغآچ یۉل یۉقتورکیم، کېنت و مأموره بۉلماغآی. انداق مشهوردورکیم، تېموربېک دېگندورکیم: مېنینگ بیر باغیم بارکیم، تولی اۉتتوز ییغآچتور. بو توماناتنی دېگندور» (61-بېت). سمرقند و تېموربېک سۉزلری بیرگه کېلگن قوییدهگی پرچه هم سمرقند، امیر تېمور و تېموريلر تاریخیگه عاید مهم فاکتنی افادهلهگنی بیلن قیمتلیدیر: «تېموربېک سمرقند نینگ حکومتینی جهانگیر میرزاغه بېریب اېدی. جهانگیر میرزا نینگ فوتیدین سۉنگ، اولوغ اۉغلی محمد سلطان جهانگیرگه بېردی» (61—62-بېت). صاحبقران نینگ بنیادکارلیگی امیر تېمور و تېموريلر قورگن بنا، عمارت و انشااتلر نینگ اکثریتی حلی همان اجدادلریمیز ذَکاسیدن خبر بېریب، بوتون دنیا اهلینی حیرتگه سالیب کېلماقده. بیرگینه سمرقندنی آلسهک، بو کهنه شهر «تهې هوففینگتان پُست» اینتېرنېت نشری تامانیدن انسان اۉز عمری دوامیده هېچ بۉلمهسه بیر مرته باریب کۉریشی شرط بۉلگن دنیادهگی 50 شهردن بیری صفتیده اعتراف اېتیلیشیگه، البته، صاحبقران بابامیز و اونینگ اولادلری تامانیدن بنیاد اېتیلگن محتشم سرایلر، مسجدو مدرسهلر، باغ-راغلر هم سببدیر. «بابورنامه»ده اۉقيمیز: «تېموربېک نینگ و اولوغبېک میرزا نینگ عماراتی و باغۉتی سمرقند محللاتیده کۉپتور. سمرقند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور، تۉرت آشیانلیق، کۉکسرایغه موسم و مشهور و بسیار عالي عمارتتور» (59-بېت). تېموريلر تاریخیده کۉکسرای قندهی اۉرین توتگنینی اوشبو پرچه نهایتده انیق افادهلهیدی: «تېموربېک سالغآن عالي عمارتلردین بیری کۉکسرایدورکیم، سمرقند نینگ ارکیده واقیع بۉلوبتور. عجب خاصیتلیق عمارتتور. تېموربېک اولادیدین هر کیم باش کۉتریب تختقه اۉلتورسه هم مونده اۉلتورور، هر کیم تخت دايهسی بیله باش قۉیسه هم مونده قۉیر، حتا کیم، کنایتی بۉلوب اېردیکیم، فلان پادشاه زادنی کۉکسرایغه چیقردیلر، یعنی اۉلتوردیلر» (54-بېت). امیر تېمور مقبره سی کیم تامانیدن بنیاد اېتیلگنی هم «بابورنامه»ده کۉرسهتیب اۉتیلگن: «تېموربېک نینگ نبیرهسی، جهانگیر میرزا نینگ اۉغلی محمد سلطان میرزا سمرقند نینگ تاش قۉرغانیده — چقرده بیر مدرسه سالیبتور. تېموربېک نینگ قبری و اولادیدین هر کیمکه سمرقندته پادشاهلیک قیلیبتور، الر نینگ قبری اول مدرسه ده دور» (59-بېت). صاحبقران اۉز دوریده سمرقندنی دنیا نینگ اېنگ گۉزل شهریگه ایلنتیریش اوچون کۉپ سعی-حرکت قیلگن. خصوصاً، اۉزی ضبط اېتگن مملکتلر نینگ اېنگ یخشی اوسته یو معمارلرینی سمرقندگه چارلب، اولر نینگ عمارتلر برپا اېتیشیگه شرایط یرهتیب بېرگن. بو حقده «تېمور توزوکلری»ده اۉقيمیز: «مهندسلر بیلن اتفاقده عالي عمارتلر برپا اېتیب، باغو بۉستانلر نینگ طرحینی چیزدیرردیم» (94-بېت). «بابورنامه»ده تېموربېک نامی اېنگ سۉنگگی مرته 1525 ییل واقعهلری بیانیده تیلگه آلینگن: «نېچوککیم «ظفرنامه»ده تېموربېک نینگ «مسجدی سنگین» عمارتینی قیلورده ملا شرَف مونداق مبالغه بیله بیتیبدورکیم، آذربایجان و فارس و هندوستان و ینه اۉزگه ممالیک سنگتراشلریدین هر کونده ایکّی یوز کیشی مسجدده ایش قیلورلر اېدی» (209-بېت). امیر تېمور فقط توران اۉلکه سینی اېمس، قه یېرگهکی ظفرلی قدمی یېتگن بۉلسه، اۉشه یېرلرنی هم آباد اېتیشنی اۉزی نینگ بورچی دېب بیلگن: «ینه امر قیلدیمکی، خراب بۉلیب یاتگن یېرلرده کاریزلر قورسینلر، بوزیلگن کۉپریکلرنی توزه تسینلر، اریقلر و دریالر اوستیگه (ینگی) کۉپریکلر سالسینلر، یۉل اوستیده هر منزلگاهگه رباطلر بنیاد اېتسینلر… ینه امر اېتدیمکی، کتّه-کیچیک هر بیر شهر، هر بیر قیشلاقده مسجد، مدرسه و خانقاهلر بنا قیلسینلر، فقیرو مسکینلرگه لنگرخانه سالسینلر، کسللر اوچون شفاخانهلر قورسینلر و اولرده ایشلش اوچون طبیبلر تعیینلهسینلر» («تېمور توزوکلری»، 145-بېت). لنگرخانه — یۉلاوچیلر قۉنیب اۉتهدیگن یېر؛ مسکین و یېتیم-یېسیرلرگه طعام بېریلهدیگن جای، غریبخانه. «بابورنامه»ده 1506—1507 ییل واقعهلری بیانیده مؤلف هراتدن کابلگه قَیتهیاتگنده شوندهی لنگرلردن بیریگه، یعنی تېموربېک لنگریگه قۉنگنلرینی یازهدی: «تېموربېک لنگریدین محمد اندیجاني آتلیق قاسیمبېک نینگ نوکری قطب الدین کابلداغی بېکلرگه بو یېرگه کېلگنیمیز نینگ کیفیتینی بیتیب ییباردوک» (هیراتدن کابولگه قَیتیش، 149-بېت). هندوستان اثرده تېموربېک نامی اوچ اۉرینده هندوستان نامی بیلن بیرگه کېلگن. بابور حیاتیدهگی اېنگ کتّه، بلکه اېنگ قیغولی مغلوبیتیدن کېین (1501 ییلی شَیبانيخانگه قرشی سرپل جنگی) سمرقندگه قَیتیب، «قۉرغان بېرکیتهدی»، یعنی قملده قالهدی. آلتی آیلیک قملدن سۉنگ سمرقندنی تشلب چیقیشگه مجبور بۉلهدی. شوندن سۉنگ بیر مدت، یعنی «خوراسان طلبیغه آتلنیب» چیققونیگه قدَر اۉرهتېپه، خۉجند، تاشکېنت طرفلرده سرسان-سرگردانلیکده یورهدی. اۉرهتېپه کېنتلریدن بیری دهکتده بۉلگنینی شوندهی بیان اېتهدی: «مېن بیر کلانتری نینگ اوییگه توشتیم، قری کیشی اېدی، آلتمیش-یېتمیشده بار اېدی، ولې آنهسی هنوز بار اېدی. خېیلی عمر تاپقان خاتون اېدی، یوز اۉن بیر یاشته اېدی. تېموربېک هندوستانغه کیرگنده بو خاتون نینگ اوروق-قَیاشیدین بیری اول چېریککه باریب اېکندور. اول خاطریده بار اېکندور. حکایت قیلور اېدی» (87-بېت). هندوستان آرزوسی یاش بابور قلبیده ایلک بار اۉشه یوز یاشدن آشگن ماما نینگ حکایهلرینی تینگلب اویغآنگهندیر… میرزا بابور هم بویوک باباسی سینگری هندوستاننی فتح اېتیشنی آرزو قیلگنی سببینی شوندهی ایضاحلهیدی: «چون همیشه هندوستان آلماق خاطرده اېدی، بو بیر نېچه ولایتلرکیم، بهیره و خوشاب و چهناب و چهنوت بۉلغهی، نېچه محل تورک تصرفیده اېدی، بولرنی خود ملکیمیزدېک تصور قیلور اېدوک. …تېموربېک هندوستانغه کیریب چیققنی بېری بو نېچه ولایتکیم، بهیره و خوشاب و چهناب و چینیوه ت بۉلغهی، تېموربېک نینگ اولادی نینگ توابیع و لوایقی تصرفیده اېدی» (166-بېت). معلومکی، بوتون دنیا تاریخچیلری بابور میرزا ترقاق هندوستاننی بیرلشتیرگنی، بو نینگ نتیجهسیده مملکت ترقیات یۉلیگه توشیب آلگنینی اعتراف اېتگنلر. «بابورنامه»ده مؤلف هندوستاننی فتح اېتگونیگه قدَر او یېرده کیملر قَیسی حدودلرگه پادشاهلیک قیلگنینی سنه ر اېکن، دهلیگه امیر تېمور تعیینلگن سیدلر طبقهسی پادشاهلیک قیلگنینی تأکیدلهیدی: «دهلی سلطان علاوالدین نینگ ایلیگیده اېدی. بو طبقه سیدتور. تېموربېک دهلینی آلغآنده دهلی حکومتینی بولر نینگ آتهلریغه بېریب، باریب اېدی» (196-بېت). سلطان حسین میرزادېک… بابورگچه تېموري میرزالر آرهسیده اېنگ داوروغ قازانگنلری، شبههسیز، میرزا اولوغبېک و حسین بایقرا بۉلگن — بیری علمی بیلن، ایکّینچیسی قیلیچی واسطهسیده. بیری ماوراوالنهر، ایکّینچیسی اېسه خوراسان تختیده باشقه تېموري پادشاهلردن کۉره اوزاقراق وقت اۉتیرگن. اولوغبېک میرزا سمرقندنی علم-فن مرکزیگه ایلنتیرگنی، اۉزی هم اولکن عالِم بۉلگنی سبب تاریخده اۉچمس ایز قالدیرگن بۉلسه، حسین بایقرا دوریده هم هرات علم-فن، ادبیات، صنعت یوکسک چۉقّیسیگه چیققن اولکن مرکزگه ایلنگن. بو حقده بابور شوندهی یازهدی: «سلطان حسین میرزا نینگ زمانی عجب زمانې اېدی، اهلی فضل و بېنظیر اېلدین خوراسان، به تخصیص هری شهری مملو اېدی. هر کیشی نینگکیم بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی، هِمتی و غرضی اول اېدیکیم، اول ایشنی کمالغه تېگورگهی» (137-بېت). اثرده حسین بایقرا حقیده ینه بیر مهم معلومات کېلتیریلگن، یعنی: «سلطان حسین میرزا بیننی منصور بیننی بایقرا بیننی عمرشیخ بیننی امیر تېمور. منصور میرزا بیله بایقرا میرزا پادشاهلیق قیلغآن اېمس. آنهسی فېروزهبېگیم اېدی، تېموربېک نینگ نبیرهسی. سلطان حسین میرزا میرانشاه میرزا نینگ هم نبیرهسی بۉلور اېدی. سلطان حسین میرزا کریموت-طرفهین اېدی، اصیل پادشاه اېدی» (128-بېت). ظهیرالدین محمد بابور امیر تېمور نینگ اوچینچی اۉغلی — میرانشاه میرزا نینگ اولادی اېکنی نظرده توتیلسه، دېمک هم آته، هم آنه طرفدن تېموري پادشاهلر اولادی بۉلگن سلطان حسین بایقرا بابور میرزاگه هم آته، هم آنه طرفدن قرینداش بۉلگن. بابورشاه نینگ سلطان حسین میرزاگه مناسبتی هر دایم هم ایجابي بۉلمهگن. بعضی اۉرینلرده اونگه حرمتینی افادهلهگن مؤلف، اَیریم جایلرده اوندن آچیقچهسیگه کینه قیلگن. شوندهی کینهنی 1503—1504 ییللر واقعهلری بیانیده اوچرهتیش ممکن. یعنی، بو پیتده شَیبانيخان بوتون ماوراوالنهرنی اېگهللب آلیب، اېندی خوراسان تامانلرگه کۉز تیکهیاتگن اېدی. شوندهی وضعیتده تېموريلر آرهسیده حربي صلاحیتی اېنگ یوقاری بۉلگن حسین بایقرا غنیم اوستیگه یوریش قیلیش اۉرنیگه بدیع الزمان میرزا، بابور میرزا، خیسرهوشاه و زوننونگه «قۉرغان بېرکیتمهک»نی بویوریب مکتوب یۉللهیدی. خوراسان حکمداری نینگ بو قراری بابور میرزاگه یاقمهیدی: «سلطان حسین میرزا نینگ بو خطلری موجیبی ناامیدلیک بۉلدی. نې اوچونکیم، تېموربېک نینگ یورتیده بو تاریخده اندین اولوقراق پادشاه هم یاش و هم ولایت و هم چېریک بیله یۉق اېدی. …سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه غنیم نینگ اوستیگه یورومهکنی دېمهی، یېر بېرکیتمهکنی دېسه، اېل و اولوسقه نې امیدوارلیق قالغهی؟» (103-بېت). نهایت، 1505 ییلی سلطان حسین بایقرا شَیبانيخان «اوستیگه چېریک تارتیب باریشگه» جزم اېتهدی. شو مقصدده کوچلرنی بیرلشتیریش اوچون برچه اۉغیللرینی، شو قطاری بابور میرزانی هم حضوریگه چارلهیدی. بو کوننی اوزاق کوتگن میرزا بابور حسلرینی شوندهی بیان اېتهدی: «بیر بوکیم، سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه ییغناق قیلیب، اطراف و جوانیبدین اۉغلانلرینی و بېکلرینی تیلهتیب، شَیبانيخاندېک غنیم نینگ اوستیگه عزیم بۉلغآنده، اېل آیاق بیله بارغآنده، بیز باش بیله بارغآیبیز، اېل تیاق بیله بارغآنده — بیز تاش بیله بارغآیبیز» (127-بېت). متخصصلر شو کونگچه امیر تېمور حقیده شرق تیللریده مینگگه یقین، عرب تیللریده اېسه بېش یوزدن زیاد اثر یازیلگنینی، بو جریان حاضر هم دوام اېتهیاتگنینی تأکیدلشهدی. امیر تېمور نامی قندهیدیر مناسبت بیلن اېسگه آلینگن تاریخي، علمي، بدیعي اثرلرنی اېسه هېچ کیم حسابلب چیقمهگن. اگر اولر بیر جایگه تۉپلنگنیده اېدی، شوبهاسیز، جهانده اېنگ کتّه کتبخانه حاصل بۉلردی. و البته، شو کتبخانهدن جای آلگن اېنگ نادر کتابلردن بیری — «بابورنامه» بۉلور اېدی. لغت بېک اتکه — آتهلیق، تربیهچی، عمکی. [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 3:14 ] [ داکترفاریابی ]
امیر تېمور قچان و قه یېرده توغیلگن؟ امیر تېمور، تېموربېک، تۉلیق ایتسک، امیر تېمور ابن امیر ترهغای میلادي 1336-ییل 9-اپرېل کونی کېش (حاضرگی شهرسبز) یقینیدهگی خۉجه ایلغار قیشلاغیده توغیلدی. آته سی – امیر ترهغا ی، ترهغا ی بېک (توغیلگن ییلی نامعلوم، وفاتی 1360) برلاس قبیلهسی نینگ نفوذلی آقسقالی اېدی. اۉزبېک خلقی ترکیبیده تۉقسان ایکّی اوروغ بارلیگینی بیله میز. برلاس انه شو "تۉقسان ایکّی" نینگ بیریدیر. امیر ترهغای تورکستان نینگ اۉشه پیتدهگی حکمداری امیر قازاغآن آلدیده ایشانچ قازانگن حرمتی بار بېکلردن حسابلنر، چیغتای اولوسی بېکلری قورولتایلریگه قتنه شیب تورردی. حربي ایشلرگه میلی یۉق، تقوادار مسلمان، وقتینی درویشلر بیلن اۉتکزردی. شرَف الدین علی یزدي نینگ یازیشیچه، "ترهغا ی بېک علما و متقيلرگه موشفیق و مهربان اېردی و بولر نینگ مجلسیگه بارور اېردی...". آنه سی – تېگینه خاتون، تکینه بېگیم، تکینه ماه بېگیم (تخم. 1318، بوخارا – 1353، شهرسبز) بوخارا علمالری پېشواسی مولونا صدر الشریعه، یعنی شریعت قانونلرینی شرحلاوچی علّامه عبیدالله البخاري نینگ قیزیدیر. میلادي 1334-ییل 16 یاشده ترهغا ی بېککه اوزه تیلگن. آره دن ایکّی ییل اۉتگهچ، تېموربېک تولد تاپدی. آنه سی و آته سی شهرسبزده دفن اېتیلگن. امیر تېمور آنه سی خاطره سیگه بلندلیگی یېتمیش بیر متر کېله دیگن دنیاگه مشهور آقسرای یادگارلیگینی بنیاد اېتتیردی. روایتلرگه قرهگنده، کونلردن بیر کون صاحبقران نینگ سکّیزینچی باباسی قاچوولی بهادیر توش کۉریبدی، توشیده اونینگ قۉینیدن بیر یولدوز اوچیب چیقیب جمال کۉرگیزیبدی و شو زهاتییاق سۉنیبدی، کېین ایکّینچیسی، اوچینچیسی، تۉرتینچیسی یرقیرهب چیقیبدی، بری سۉنهوېریبدی. بو حال یېتّی مرته تکرارلنیبدی. بیراق سکّیزینچی مرتهسیده کتّه پارلاق یولدوز آتیلیب چیقیبدی-یو، بوتون دنیانی یاریتیب یوباریبدی! منه شو امیر تېمور یولدوزی دېب تخمین قیلینهدی. اوندن ینه بیر نېچه کیچیک یولدوزلر پیدا بۉلیبدی، کتّه پارلاق یولدوز مغرب چیزیغیگه باش قۉییب سۉنگهندن کېین، کیچیک یولدوزلر پارلشده دوام اېتیبدیلر... امیر تېمور نینگ بالهلیگی بالهلیگیدناق طبیعتن آغیر-باسیق، ذهنی اۉتکیر، شاشیلمهی فکرلهیدیگن تېموربېک دستاوّل مکتبده سبق آلدی، سوادینی چیقردی، استاذلر نظارتیده کمان دسته سینی اوشلش، اۉق اوزیش، نیزه توتیش، آتلرنی سرهلهی آلیش، شکارلر اویوشتیریش، چاپندازلیک و قیلیچبازلیک سِرلرینی یخشیلب اۉرگندی. شرَف الدین علی یزدي نینگ یازیشیچه، تېموربېک اۉن ایکّی یاشیده تېنگقورلری بیلن "پاششا-وزیر" اۉیناشر اېکن. تېموربېک پادشاه بۉلر، قالگنلر نینگ هر بیریگه بیر "منصب" بېریلر، "گناهکار" آدمنی جزالب، "یورت" باشقرر اېکن. اۉن ایکّی یاشلیگیدهیاق یورت باشقریش هواسینی آلیشگه اینتیلیش کوچلی بۉلگن، نیتنی کتّه قیلگن. کیچیکلیگیدناق قرآنی کریمنی یاد آلگنینی ایتیشهدی، قرآن اۉقیشده اونینگ آوازی قاریلرنیکی کبی صلابتلی و یاقیملی بۉلگن. 1360–1370-ییللرده تورکستاندهگی وضعیت میلادي 1358-ییلده تورکستان (ماوراولنهر) حکمداری امیر قازاغآن اۉلدیریلگندن کېین باشباشداقلیک اوج آلیب کېتدی. تاریخچی خانده میر نینگ خبر بېریشیچه، مملکت اۉنگه یقین بېکلیکلرگه بۉلینیب کېتگن، حکمدارلر اۉزارا نزاعلر، جنگلر بیلن آواره، بیرلشیشنی اۉیلهمسدیلر. شو سببدن، مۉغولستان خانی توغلوق تېمورخان 1360–1361-ییللرده یگانه حاکمی یۉق یورتیمیزگه باسقین اویوشتیرگنده اونگه بس کېلهدیگن کوچ تاپیلمهدی. امیر تېمور انه شوندهی وضعیتده تاریخ میدانیگه کیریب کېلدی. خدا کېلهجکده اولوغ سلطنت برپا قیلیشنی اونینگ کۉنگلیگه جا اېتگن اېدی. بو نینگ اوچون مملکتنی بیرلشتیریش لازم بۉلهردی. او اۉزباشیمچه امیرلر باشینی بیر جایگه قاووشتیره آلدی. آغیر کورهشلردن کېین میلادي 1370-ییلده امیر تېمور دولت باشیگه کېلدی. تورکستان تاریخیده 1370-ییل 9-اپرېلدن باشلب مطلقا ینگی صحیفهلر باشلندی. مستقل توران دولتیگه اساس سالینیشی صاحبقران امیر تېمور قشقر، یېتّیسوو، تورکستان و خوارزم نینگ بیر قِسمیدن عبارت چیغتای اولوسی نینگ وارثی صفتیده میدانگه چیقدی و اولوس یېرلریگه تۉلیق اېگهلیک قیلیشنی اۉزی نینگ قانوني حقوقی دېب حسابلهدی. اۉشه پیتدهگی تعامیلگه کۉره، دولتگه چینگیزخان اساس سالگن، شو نینگ اوچون فقط اونینگ اولادیدن بۉلگنلرگینه خان اتهلیشگه لایق کۉریلردی. امیر تېمور دولت باشیگه کېلیشدن آلدین چینگیزي سویورغهتمیشخاننی نامیگهگینه خان قیلیب کۉتردی، ساخته آبرولر کېتیدن قوویشگه احتیاجی بۉلمهگن صاحبقران اۉزینی خان دېب اتَمهدی، چونکه او خان اولادیدن اېمس، بلکه عادي خلق ایچیدن چیققن قهرمان اېدی. سمرقندنی توران سلطنتی نینگ پایتختی دېب بېلگیلهدی، 1391-ییلده تؤختهمیشخان بیلن جنگگه بارهیاتیب، دشتی قیپچاقده اولکن تاشگه خاطره سطرلرینی اۉیدیریب یازدیرگنده، اۉزینی "توران سلطانی" دېب اتهدی. بیرینچی قدملر پرچهلنیب کېتگن یورتنی – توران مملکتینی بیرلشتیریشدن باشلندی. بو ایشنی عملگه آشیریش اوچون جېته (باشقه نامی مۉغولستان)گه بېش مرته، خوارزمگه بېش مرته یوریش قیلیشگه تۉغری کېلدی. پراکنده مستملکه یورت یخلیتلیک مقامیگه اېگه بۉلیب، آزادلیککه اېریشدی. بو تاریخیمیزدهگی دقّتگه سزاوار اولکن واقعهلردن بیریدیر. اۉتّیز بېش ییل (1370–1405) حکم سورگن صاحبقران امیر تېمور مرکزي آسیا حدودلرینی یگانه مرکزلشگن دولتگه بیرلشتیردی، هند و گَنگهدن تا آرال دېنگیزیگچه، تیان-شاندن تا باسفارگچه اولکن امپراطورلیک برپا اېتدی. امیر تېمور، اېنگ اوّلا، مستقل اولکن توران دولتینی توزگن وطنپرور، بویوک دولت اربابیدیر، وطنیمیزنی مۉغول باسقینچیلریدن آزاد اېتگن خلق قهرمانیدیر. او مستبدلرگه قرشی کورهش و مستقل دولت بنیاد اېتیش اۉزی نینگ بورچی اېکنینی چوقور انگلب یېتدی. پرزیدنت اسلام کریماو نینگ: "امیر تېمورنی انگلش – اۉزلیگیمیزنی انگلش دېمکدیر"، – دېگن سۉزلری ضمیریده انه شوندهی تېرهن معنا مجسمدیر. «صاحبقران» سۉزی نینگ معناسی «صاحبقران» سۉزی نینگ عربچه «سعادتلی، ظفرلی، غالب» معنالری بار. علمی نوجوم (استرالاگيه)ده و افسانهلرده زهره (وېنېره) – دۉستلیک و مِهرو محبت طغیانلرینی انعام ایلهگووچی، مشتري (یوپیرتر) – آمدو اقبال، مظفريت و شادیانهلر سیاره سی دېب تعریفلنهدی. شو ایکّی سیاره نینگ بیر بورجده اوچره شگن وقتی سعادتلی لحظهلردور، اونی قیران دېیدیلر، شوندهی وقتده توغیلگن باله اۉشه قیران صاحبی حسابلنهدی. بوندهی باله نینگ بختلی، اولوغ مرتبهلر اېگهسی بۉلیشی آلدیندن بشارت اېتیلهدی. شرق مملکتلریده حکمدارلرگه بېریلهدیگن شرَفلی عنوان. امیر تېمور کۉرهگان هم شو عنوانگه مشرف بۉلگن. اوچ ییللیک، بېش ییللیک، یېتّی ییللیک یوریشلر و اولر نینگ سببلری امیر تېمور اوروش نینگ ایتگنی-ایتگن، دېگنی-دېگن قتتال بیر زمانده یشه دی، قیلیچ و نیزهگه سویهنگن بو زمان نینگ هېچ کیمگه بۉیسونمهیدیگن اۉز قانونلری بار اېدی. اولرگه رعایه قیلمسلیک یاکه چېتلب اۉتیش ممکن اېمسدی. شونی تأکیدلش جایزکی، صاحبقران خدا ایزمیدن چیقمهیدیگن بندهلردن اېدی، هېچ قچان بیرینچی بۉلیب اوروش باشلهمسدی، سهوهشیشلرنی یاقتیرمسدی. اونینگ یوریشلری ضرورتدن کېلیب چیقردی. اېنگ اوّلا، او اوروش نینگ آلدینی آلیش چارهسینی ایزلردی. اَیریم حاللرده، قَیسیدیر مملکتده ظلم آرتیب کېتگن بۉلسه، او جای نینگ اولوغلری صاحبقیران امیر تېمورگه کۉمک سۉرب مراجعت قیلیشردی. امیر تېمور اۉز "توزوکلر"ایده دولت ایشلری نینگ تۉقّیز اولوشینی کېنگش (دیپلوماتيه)گه اجرهتگنی، بیر اولوشینی قیلیچگه قالدیرگنینی یازگن. او عمر بۉیی بونگه رعایه قیلدی. مخالف مملکتگه تکرار-تکرار اېلچیلر یوبارر، قوده-اندهچیلیکنی یۉلگه قۉییشگه تیریشر، قرینداشچیلیکنی رواجلنتیریش یۉللرینی ایزلردی. بو نینگ یارقین مثالِ خوارزم نینگ گۉزل ملکهسی خانزاده خانیم نینگ توران سلطنتی ولیعهدی شهزاده جهانگیر میرزاگه اوزهتیلیشی اېدی. امیر تېمور نینگ "اوچ ییللیک" (1386–1388)، "بېش ییللیک" (1392–1396)، "اېتتی ییللیک" (1399–1404) یوریشلری تاریخدن معلوم. بو یوریشلر ضمیریده بویوک ایپک یۉلیگه اېگهلیک قیلیش اوچون کورهشلر هم یاتهدی. سودا یۉللری دولتگه کتّه درآمد کېلتیریشدن تشقری، خلقارا سیاسي میدانده موقع، آبرو-مرتبهنی یوکسک درجهگه کۉترهردی. امیر تېمور یوریشلری، اوروشلر، البته، اۉز اسارتلرینی قالدیردی، لېکن اولر نینگ جهان تاریخیده ایجابي تامانلری بارلیگی هم حقیقت. صاحبقران نینگ یوریشلری ختایده مین سلالهسی دولت باشیگه کېلگنده مۉغوللر نینگ ختایگه سالهیاتگن خوفینی برطرف اېتدی... آلتین اۉرده هاقانی تؤختهمیشخان بیلن 1391، 1395-ییللرده آلیب باریلگن اولکن جنگلر راسسيهنی مۉغوللر ظلمیدن خلاص قیلدی، روس خلقیگه مرکزلشگن دولت توزیش امکانیتینی یره تدی. امیر تېمور نینگ عثمانلیلر امپراطورلیکسی اوستیدن قازانگن غلبهسی اروپانی عثمانلیلر مستملکهسیدن قوتقریب قالدی، اونی اروپا خلاصکاریگه ایلنتیردی، ویزهنتيه امپراطورلیکسی عمریگه یریم عصر عمر قۉشدی. فرانسوز تاریخچیسی رېنې گروسسې XX عصر باشلریده: "امیر تېمور نینگ بایزید اوستیدن غلبهسی عیسوي عالمینی اسرهب قالدی"، – دېب یازگن اېدی. امیر تېمور دیپلوماتيهسی امیر تېمور اوزاقنی کۉره آلهدیگن ماهر دیپلومات صفتیده تاریخده چوقور ایز قالدیردی. اۉشه ییللرده هسپانیهلیکيه مملکتی قیرالی اېنریکا III، فره نسيه قیرالی کرل VI ، انگليه قیرالی گېنریخ IV سرایلریگه علاقهلر باغلش اوچون اېلچیلر یۉللهدی، مکتوبلر یازدی، مکتوبلر آلدی. اۉز نوبتیده، هسپانیهلیک، فرانسوز، انگلیس، ختای و باشقه خارجي مملکتلر اېلچیلری اونینگ سراییگه تېز-تېز تشریف بویوریب توریشر اېدی. او اولکن دولت اربابی صفتیده اروپا و آسیا اۉرتهسیده اۉزارا علاقهلرنی مستحکملشگه خدمت قیلهدیگن یگانه مکان یرهتیش چارهلرینی قیدیردی. بونده اۉزارا سودا-اقتصادي مناسبتلر اۉرنهتیلیشیگه کتّه اعتبار بېردی. جهان نینگ نفوذلی دولتلری بیلن یخشی علاقهلرنی یۉلگه قۉیدی. بو معناده بیر طرفدن – ختای، هندوستان، ایکّینچی طرفدن – فره نسيه، انگليه، شونینگدېک، عثمانلیلر امپراطورلیکسی، هسپانیهلیکيه، ایتهليه، مصر و باشقه دولتلرنی ایتیب اۉتیش ممکن. صاحبقران فعالیتی نینگ جهانشموللیگی هم شونده نمایاندیر. کوچ – عدالتده شرقده "عادل پادشاه" توشونچهسی قدیم-قدیمدن موجود و خلق انه شوندهی پادشاهنی همیشه آرزو قیلیب کېلگن. صاحبقران امیر تېمور انه شوندهی پادشاه بۉلیشگه اینتیلدی. "کوچ – عدالتده" سۉزلری امیر تېمور اوزوگیگه اۉییب یازیلگن و دولت مُهریده هم عکس اېتگن اېدی. "مملکت ظلمگه چیدهشی ممکن، اما عدالتسیزلیککه چیدهی آلمهیدی"، – دېب یازگندی امیر تېمور اۉز "توزوکلر"ایده. بو – سلطنت شعاری. صاحبقران بونگه قتّيق عمل قیلردی. عدالت نینگ کوچی شونچهلر یوکسک اېدیکی، اگر مملکتده بیرار آدم بیر تباق آلتین یا کوموشنی باشیگه قۉییب، مغربدن مشرققهچه بارسه، هېچ کیم اونگه قۉل چۉزمس، آلتین یا کوموشدن بیرتهسی هم کمهیمسدی. او هر قدمده، خواه اۉزی نینگ فرزندلری بۉلسین، خواه باشقه فقرا – برچهگه بیردهی عدالت کۉزی بیلن قرردی. سفرلردن قَیتیب کېلگنده، شخصن اۉزی بازارنی تېکشیرر، اگر قصاب و بقال، نانوایلر و هکذالر فایده تاپهمن دېب نرخ-نوانی آشیریب یوبارگن بۉلسهلر، عدالت روسومی بوزیلگنینی کۉرسه، اېل آلدیده ایاوسیز اۉشه گناهکار نینگ جزاسینی بېرردی. یالغان گپنی یامان کۉرهردی. عدالت تمایللرینی بوزگنی اوچون اۉغلی امیرزاده میرانشاه، نبیرهلری امیرزاده پیرمحمد، سلطان حسین میرزالر جزالنگنلری تاریخ کتابلریدن معلوم. مورریخ نظام الدین شامي "ظفرنامه"ده امیر تېمور نینگ 1366-ییلده، حلی دولت تختیگه چیقمسدن تۉرت ییل اوّل ایتگن شوندهی سۉزلرینی کېلتیرهدی: "قَیسی بیر پادشاه اۉز ایشینی غدارلیک و بېوفالیک اساسیگه قورسه، کیشیلرگه آزار بېریش و هلاک قیلیشگه عاشقسه، اونینگ دولتی چهیقهلیب، قرارسیزلیککه یوز توتهدی... بیز اۉز سلطنتیمیزنی آدملرگه اعتبار بېریش و اولرنی حمایه قیلیش اساسیگه قورهیاتگنلیگیمیز سببلی اولرنی یوپهنتیریب، خاطرجمع قیلهمیز...". آدملرگه، دېمک خلققه اعتبار بېریش و حمایه قیلیش – صاحبقران عدالتی نینگ باش اۉزهگینی تشکیل قیلر اېدی. همه جایده عملده بۉلگن "کوچ – عدالتده" شعاری بوتون توران دولتی حدودیده اخلاقي و معنوي مېزانگه ایلندی. امیر تېمور – بنیادکار امیر تېمور قوریش، یرهتیش مېنتهلیتېتی بۉلگن خلق نینگ فرزندی، طبیعتن بنیادکار بۉلیب توغیلگن اۉخشهشی یۉق ذات اېدی. "...امر اېتدیمکی، – دېب یازه دی امیر تېمور "توزوکلر"ده، – کتّه-کیچیک هر بیر شهر، هر بیر قیشلاقده مسجد، مدرسه و خانقاهلر بنا قیلسونلر، فقیرو مسکینلرگه لنگرخانه (مسافرخانه) سالسونلر، کسللر اوچون شفاخانه قوردیرسونلر و اولرده ایشلش اوچون طبیبلر تعیینلهسونلر. هر بیر شهرده دارولاماره ت (حکمدار سرایی) و دارولعدالت (عدالت سرایی) قورسونلر...". بنیادکارلیک صاحبقران دوریده دولت سیاستی درجهسیگه کۉتریلگن اېدی دېییش ممکن. امیر تېمور فقط اۉز مملکتیدهگینه اېمس، بلکه باشقه یورتلرده هم بنیادکارلیک ایشلرینی عملگه آشیرگنی بو نینگ دلیلیدیر. دستاوّل سلطنت پایتختی قیلیب بېلگیلنگن سمرقندنی دنیا نینگ اېنگ آباد شهریگه ایلنتیردی، اولوغوارلیگینی کۉرسهتیش اوچون، اطرافیده دَمشق، بغداد، مصر، شېراز، سلطانيه کبی دنیا نینگ مشهور شهرلری ناملری بیلن اتهلگن، باغ-راغلرگه کۉمِیلگن قیشلاقلر برپا قیلدیردی. مملکتده یۉللر کېنگهیتیریلدی، کۉپریکلر سالیندی، رباطلر تیکلندی، بازارلر آراستهلندی، بنالر قد کۉتردی، خیابانلر برپا اېتیلدی، باغلر یهشنهدی. بو باغلر حقیده هسپانیهلیک اېلچیسی روی گانسهلېس دې کلهویخا اۉز کوندهلیکلریده ذوق-شوق بیلن حکایه قیلگن. اولر نینگ ایچیده گلباغ، باغی دلکشا، باغی چِنار، باغی نوع و باشقه باغلر نامی بار. سمرقندده کۉکسرای، امیر تېمور جامع مسجدی، بیبی خانیم مدرسهسی، مسجدی، قوسم ابن عباس معماري مجموعی، امیر تېمور مقبرهسی، شهرسبزده داروالتلاوت مجموعی، محتشم آقسرای، تورکستان شهریدهگی خواجه احمد یسسوي خانقاه-مقبرهسی، تاشکېنت یقینیده زنگیاته مقبرهسی، نهری برلاس اریغی، کابول اطرافلری، فرغآنه واديسی، مورغاب واديسیدهگی یېرلرگه، آذربایجاندهگی موغآن چۉللریگه سوو چیقریلیشی، شاهروهيه، بیلاقان شهرلری نینگ بنیاد اېتیلیشی، تبریز، بغداد و گورگنج شهرلری نینگ قَیته تیکلنیشی... بوندهی مثاللرنی کۉپلب کېلتیریش ممکن. شرَف الدین علی یزدي نینگ: "صاحبقران هر یېردهکیم، عمارتقه قابل یېر کۉرسه اېردی، اول یېرده البته بیر عمارت سالور اېردی..."، – دېگن سۉزلری زنهار مبالغه اېمس. امیر تېمور – علم-فن حاميسی امیر تېمور، کۉپ مشهور مورریخلر تأکیدلهگنلریدېک، علم نینگ قدریگه یېتهدیگن، اونی رواجلنتیریشگه یورهکدن بېل باغلگن، دنیا نینگ اېنگ یېتوک عالِملری، تاریخچیلری بیلن بېملال صحبتلشه آلهدیگن دانشمند حکمدار اېدی. علم-فنگه قیزیقیش امیر تېمور نینگ خاندانیدن باشلنگن اېدی، دېسهک تۉغریراق بۉلهدی. صاحبقیران خاندانیده فرزندلر (شهزادهلر، ملکهلر)گه علم-فن نینگ تورلی ساحهلریدن کۉپ سبقلر بېریلر، مدرسهلرده تحصیل آلیشلر دوام اېتتیریلردی. مثلاً، میرانشاه میرزا اوچون مخصوص ابن الاسیر نینگ "الکامل فی-تاریخ" (مکمل تاریخ) کتابی ترجمه قیلیب بېریلگن اېدی. صاحبقران حرکتلری طفیلی اونینگ اولادلری ایچیده محمد سلطان، اولوغبېک میرزا، ابراهیم سلطان، بایسونقور میرزا، حسین بایقرا، ظهیرالدین محمد بابور، کۉچکونچیخان، کامران میرزا، گلبدنبېگیم، زېبوننیسا کبی شاعرلر، عالِملر، مورریخلر، خطاطلر، حاميلر، منعویت و معرفت جانکویرلری بار بۉلیب، اولر علم-فن، منعویت نینگ قدریگه یېتهدیگن عجایب انسانلر بۉلیب یېتیشدی. اولر نینگ سعی-حرکتلری بیلن مدنیتیمیز یوکسک درجهلرگه اېریشدی. مثال اوچون، اولوغبېک میرزا نینگ استرونومی مکتبی عیناً سمرقندده یرهتیلدی. زمانه نینگ ایلغار رصدخانهسی برپا اېتیلدی. 1018 ته یولدوز تعریفینی اۉز ایچیگه آلگن "زیجی جدیدی کۉرهگاني" جدولی جهان فنیگه اولکن حصه بۉلیب قۉشیلدی. "تۉرت اولوس تاریخی" اثری اېسه خلقیمیز تاریخینی انگلب یېتیشده کتّه اهمیتگه اېگه. صاحبقران امیر تېمور دوری تاریخینی تۉلیق و ایشانرلی یاریتیب بېرگن شرَف الدین علی یزدي نینگ بنیادي "ظفرنامه" (1425) اثری صاحبقران نینگ نبیرهسی، شېراز حاکمی، شاعر و خطاط ابراهیم سلطان نینگ رهبرلیگی، فداییلیگی و حاميلیگی آستیده دنیاگه کېلدی. 1519-ییلده اولوغبېک میرزا نینگ نبیرهسی کۉچکونچیخان تاپشیریغیگه بیلن مذکور "ظفرنامه" و رشیدالدین نینگ "جامع اوت-تواریخ" اثرلری اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیندی. قالهوېرسه، جهان ادبیاتی نینگ بویوک نمایندهلریدن حسابلنگن علیشېر نوایي نینگ ایجادی، لطفي و حسین بایقرالر شعریتی، علّامهلر قاضیزاده رومي و علی قوشچی اثرلری، کمال الدین بېهزاد نینگ دردانه میناتور رسملری، ظهیرالدین محمد بابور نینگ بېبها "بابورنامه"سی، گۉزل شعریتی، علمي اثرلری، مورریخلر غیاث الدین علی، نظام الدین شامي، معین الدین نتنزي، حافظی ابراع، شرَف الدین علی یزدي، میرخاند، خانده میرلر نینگ سالنامهلری – برچه-برچهسی تېموريلر دوری نینگ محصولیدیر. امیر تېمور – بویوک سرکرده امیر تېمور جهان نینگ تۉرت مشهور سرکردهلریدن بیری، کورهگی یېرگه تېگمهگن بویوک لشکرباشی، خدا بېرگن صلاحیتینی تۉله-تۉکیس نمایان اېته آلگن، اۉخشهشی یۉق بویوک اوردو قوماندانی اېدی. جنگگاهلر صنعتی، اوروش یۉللری، لشکر توتیش قاعدهسی، صفلر رسم-رسومی صاحبقران نینگ "تېمور توزوکلری" کتابیده باتفصیل یاریتیلگن. میلادي 1365-ییلده سِردریا بۉییدهگی چیناز یانیده مۉغوللر بیلن بۉلگن مشهور "لای جنگی"ده امیر حسین باشلیق توران چېریگی (امیر تېمور لشکرباشی اېدی) مغلوب بۉلدی. بو 29 یاشلی امیر تېمور نینگ عمریده بیرینچی و سۉنگگی مغلوبیتی اېدی. 1366-ییلده قرشیده تېموربېک بار-یۉغی 243 کیشی بیلن 12 مینگ کیشیلیک دشمنگه قرشی جنگ قیلدی و تنگری نینگ عنایتی-یو، سرکردهلیک صلاحیتی بیلن ظفر قازاندی. 1368-ییلده بدهخشانده قۉلی بلند کېلگن دشمن صاحبقران عسکرلری نینگ کۉپینی قیریب تشلهدی و 130 کیشینی اسیر قیلدی. یانیده بار-یۉغی 13 نوکر بیلن قالگن امیر تېمور مردلرچه دابان تاغی تېپهسیگه چیقیب یۉلنی تۉسدی و کۉپ جنگو چارهسیز قانلی اورینیشلر عوضیگه اۉز عسکرلرینی دشمندن قوتقریب آلدی. کېیینچهلیک امیر تېمور اۉشه جنگنی اېسلب: "کۉپ جنگلر قیلدیم و کۉپ واقعهلرنی باشدن کېچیردیم-او اما بو جنگدن قتتیغاینی کۉرمهدیم..."، – دېگن اېدی. صاحبقران دنیا نینگ 27 مملکتینی تسخیر قیلدی. تخمیناً مینگدن آرتیق جنگ اۉتکزدی، اولرده ظفر همیشه صاحبقران تامانیده بۉلدی. اونینگ مشهور جنگلری قوییدهگیلردیر: 1391-ییل 18-جون – کندیرچه دریاسی بۉییده (ثمره ولایتی) آلتین اۉرده خانی تؤختهمیشخان اوستیدن قازانیلگن غلبه. هر ایکّی تاماندن 200 مینگدن آرتیق عسکر اشتراک اېتگن. بو غلبه توران دولتی مستقللیگینی ینه هم مستحکملهدی. 1395-ییل 15-اپرېل – آلتین اۉرته خانی تو‘ختهمیشخانگه قرشی ایکّینچی جنگ تېرېک دریاسی بۉییده یوز بېردی. توران تامانیدن 250 مینگ سپاه قتنهشدی. جنگ امیر تېمور نینگ اوزیل-کېسیل غلبهسی بیلن قرار تاپدی. 1402-ییل 20-جولای – انقره یانیده امیر تېمور و عثمانلیلر امپراطوری ییلدیریم بایزید بیلن جنگ بۉلیب اۉتدی. امیر تېمور قۉشینی تخمیناً 200 مینگ، ییلدیریم بایزید لشکری 160 مینگدن عبارت اېدی. سهوه ش توران سلطانی امیر تېمور نینگ بویوک غلبهسی بیلن یکونلندی. صاحبقران نینگ پیرلری امیر تېمور نینگ یاشلیکدناق مشهور دین علمالری و شیخلرگه اعتقادی بلند بۉلیب، بونی پدری بویوکواری امیر ترهغایدن اۉرگنگن اېدی. صاحبقران نینگ بیر نېچه پیرلری بۉلگن، اولرنی ایکّی گروهگه اجره تیش ممکن. بیرینچی گروهگه روحانيهتلی پیرلر، یعنی صاحبقران توغیلگونگه قدَر یشب اۉتیشگن تبرک ذاتلر – تورکستان ملکی نینگ شیخ اول-مشایخی خواجه احمد یسسوي، سلطان برهان الدین قیلیچ، شیخ نورالدین بصیر (قطبی چهاردهم)، شیخ برها ن الدین ساغرجي و شیخ صفیوالدین یاقوب ارده بیليلردیر. صاحبقران نینگ مذکور ذاتلر روحلریگه احترام کۉرگیزیب، هر بیریگه علیحده مقبرهلر تیکلهگنی، اولادلرینی اعزازلب کېلگنی اولرنی اۉزیگه پیر توتگنی نینگ اثباتی بۉله آلهدی. 1397-ییل کوز آیلریده امیر تېمور تاشکېنت سری روانه بۉلدی، اوندن اۉتیب یسّیگه باردی و خواجه احمد یسسوي مزارینی زیارت قیلدی. "بو عزیز محمد حنیفه اۉغلانلریدین تورور، الهیهی و اله آلیهی والسلام"، – دېیدی صاحبقران پیر توربتینی طواف ایلر اېکن. "بویوردیکیم، – دېب یازهدی شرَف الدین علی یزدي "ظفرنامه"ده، – اول مزار اوستیگه عمارتی عالي سالدیلر و بیر اولوغ تاق (گنبذ) باغلهدیلرکیم، کۉک بیله سۉزلشور اېردی...". ایکّینچی گروهگه صاحبقران نینگ زمانداشلری، اولوغ امیر بېواسطه اعتقاد اېتگن و اراده ت یۉلینی بېرگن پیرلر – شیخ شمس الدین کلال، شیخ زین الدین ابو بکر تایبادي، میر سید برکه حسابلنهدیلر. شیخ زین الدین ابو بکر تایبادي امیر تېمورگه «کوچ-عدالتده» سۉزلری اۉییب یازیلگن طلا اوزوک، میر سیید برکه اېسه بیرینچی اوچرهشوودهیاق سلطنت تمثالی بۉلگن ناغۉره و بیراق تحفه قیلگن اېدیلر. اۉزی نینگ روحي مددی، کۉمهگی بیلن همیشه صاحبقیرانگه کمربسته بۉلگن میر سید برکه تا سۉنگگی نفسگچه صاحبقیران امیر تېمور بیلن بیرگه عمرگذرانلیک قیلدی. اوشبو پیرلر حقیده تاریخي منبعلرده ("تېمور توزوکلری"؛ نظام الدین شامي. "ظفرنامه"؛ شرَف الدین علی یزدي. "ظفرنامه"؛ ابن عربشاه. "امیر تېمور تاریخی"؛ فه سیه هوافي. "مجملی فه سیهي"؛ حافظی ابراع. "زوبد ت اوت-تواریخ" و هکذا) معلوماتلر کېلتیریلگن. امیر تېمور فرزندلری الله تعالی صاحبقرانگه کۉپ فرزندلر عطا اېتدی. اېل کاریگه یرهیدیگن بۉلیب وایهگه یېتگنلری آلتیته – تۉرت اۉغیل، ایکّی قیز. تۉنغیچ اۉغیل – 1356-ییلده تورمیش آقه دېگن خاتینیدن توغیلگن جهانگیر میرزا، ولیعهد اېدی، 1376 ییلده اوجی گورکیره ب تورگن ییگیرمه یاشیده بېتابلیکدن دنیادن کۉز یومدی. اوندن ایکّی اۉغیل – محمد سلطان بیلن پیرمحمد جهانگیرلر قالگن. قبری شهرسبزده. ایکّینچی اۉغیل – 1356-ییلده تۉلون آقهدن توغیلگن عمرشیخ میرزا. 1394-ییلده هلاک بۉلگن. اۉتّیز سکّیز ییل عمر کۉرگن. آلتی اۉغیل قالگن: پیرمحمد میرزا، رستم میرزا، اسکندر میرزا، احمد میرزا، سید احمد میرزا، بایقرا میرزا. قبری شهریسبزده. اوچینچی اۉغیل – 1366-ییلده مېنگلی بیکه آقهدن توغیلگن میرانشاه میرزا. 1408-ییلده هلاک بۉلگن. قیرق ایکّی ییل عمر کۉرگن. آلتی اۉغیل قالگن: ابو بکر میرزا، عمر میرزا، خلیل سلطان میرزا، سلطان محمد میرزا، اِیجل میرزا، سویورغهتمیش میرزا. قبری سمرقندده، امیر تېمور مقبره سیده. تۉرتینچی اۉغیل – 1377-ییلده تغی تورکان آقهدن توغیلگن شاهروه میرزا. 1447-ییلده وفات اېتگن. یېتّی اۉغیل قالگن: اولوغبېک میرزا، ابراهیم سلطان میرزا، بایسونقور میرزا، سویورغهتمیش میرزا، محمد جؤکی میرزا، جان اۉغلان، محمد یاري میرزا. اولوغبېک میرزادن باشقه برچه اۉغیللر آتهسیدن اوّل دنیادن اۉتگنلر. قبری سمرقندده، امیر تېمور مقبره سیده. بیرینچی قیزی – آقه بېگی خانیم 1359-ییلده تورمیش آقهدن توغیلگن. محمدبېک ابن موساگه اوزهتگنلر، بو نکاحدن سلطان حسین میرزا توغیلگن.1382-ییلده ییگیرمه اوچ یاشیده بېتاب بۉلیب، عالمدن کۉز یومگن. قبری شهرسبزده. ایکّینچی قیزی – سلطان بخت بېگیم 1362-ییلده اولجای تورکان آقه دېگن خاتینیدن توغیلگن. امیر محمد میرهککه اوزهتهدیلر، لېکن کویاو صاحبقرانگه قرشی تیغ کۉتریب چیقهدی و جنگده هلاک بۉلهدی. ایکّینچی مرته صاحبقران جیینی امیر سلیمانشاهگه تورموشگه چیقهدی. 1430-ییلده وفات اېتگن. امیر تېمور سجيهسی، سيرتی صاحبقران امیر تېمورنی اۉز کۉزی بیلن کۉرگن عرب تاریخچیسی ابن عربشاه یازهدی: "امیر تېمور ...تېنگی یۉق فعل-اطوارلی، تېرهن ملاحظهلی، اونینگ تفکر دېنگیزی نینگ قهری یۉق. امیر تېمور بلند قدلی، اوزون بۉیلی، تیک قامتلی، قدیمي پهلوانلر اولادیدن بۉلیب، کېنگ پېشانهلی، کتّه باشلی، غایتده کوچلی و صلابتلی، بۉله، رنگی آقو قیزیل یوزلی، داغسیز، قۉل-آیاقلری بهقوّت، یېلکهلری کېنگ، برماقلری یۉغان، پایچهلری سېمیز، سېرساقال، اۉنگ آیاق-قۉلی چۉلاق و شال، ایکّی کۉزی بمثالِ ایکّی شمعدېک بۉلسه-ده، شادلیگی بیلینمس، آوازی یۉغان اېدی؛ او اۉلیمدن قۉرقمس، یاشی یېتمیشگه یېتگن بۉلسه-ده، اضطرابسیز، وزمین. بدنی تۉله و پیشیق، خودّی زیچ (قلین) تاش مثالِ قتّيق اېدی. او هزل-مزاح، یالغاننی یاقتیرمس، اۉیین-کولگی-یو کۉنگیلخوشلیککه مَیلسیز، گرچه سۉزده اۉزیگه آزار یېتهدیگن بیرار نرسه بۉلسه همکی، صداقت اونگه یاقهر اېدی؛ او بۉلیب اۉتگن ایشگه اذیت چېکمس و اۉزیگه حاصل بۉلهدیگن یوتوقدن شادلنمس اېدی... کۉپینچه اونینگ مجلسیده اویتسیز سۉزلر، قان تۉکیسه، اسیر آلیش، نهقبو غارت قیلیش و حرَم (حقیگه) حقارت گپلر بۉلمسدی. او بېخطا (نشانگه اورگووچی) فکرلی، عجایب فراستلی، مثلسیز درجهده بختلی، اولوغوارلیگی اۉزیگه موافق، قطعي عزم بیلن سۉزلاوچی، باشیگه کلفت توشگنده هم حقگۉی کیشی اېدی...". امیر تېمور نینگ وفاتی صاحبقران امیر تېمور ختای سفریگه بارهیاتیب، 1405-ییل 11-فبروری کونی اۉترار شهریگه یېتگنده قتّيق آغریب قالدی و ایسیتمهسی کۉتریله باشلهدی. کسللیک کوندهن-کون کوچهیردی، اما صاحبقران نینگ اېس-هوشی، عقلی جاییده اېدی. صاحبقران اۉزی نینگ برچه گناهلری اوچون توبه قیلدی. او حرَم اهلینی و اولوغ بېکلرنی حضوریگه چارلب وصیتگه اۉغیز آچدی: "...حضرت حقدین امیدیم بارکی، اگرچی گناهیم کۉب تورور، اما بو جهتدین مېنگه رحمت قیلغهیکیم، ظالملر نینگ اېلیکلرین مظلوملردین قیسقه قیلیبدورمېن. و قۉیمهدیمکیم، مېنینگ دوریمده قهويدن (زۉرآوردن) ضعیف کوچ یېگهی. اېمدیکیم، پیرمحمد جهانگیرکیم، ولیعهد قیلیبمېن و اۉرنومگه قاییممهقام اېتیبمېنکیم، سمرقند ولایتی انیکی بۉلغهی. ...انگه مطیع بۉلوب، اتفاق بیله ا نینگ ایشیگه مشغول بۉلغهیسیز، تا عالم بوزولمهغهی و مسلمانلرگه تشویش و زحمت بۉلمهغهی... رهعآیا و فقراو مسکین حالتیدین غافل بۉلمهغهیسیز... نېچوککیم مېن عدل و احسان بیله عالمنی آباد اېتیبمېن... اگر مېنینگ وصیتیم بیله عمل قیلیب، عدلو داد قیلسنگیز، کۉب ییللر دولت و مملکت سیزلرده قالغاوسی تورور. و اگر سیزلر اراسیده مخالفت بۉلسه، یخشی بۉلمهغاوسیدور...". صاحبقران امیر تېمور کۉرهگان 1405-ییل 18-فبروری چارشنبه کونی، شعبان آیی نینگ اۉن یېتّیسیده، نمازشام و خفتن آرهسیده جان امانتینی اۉز اېگهسیگه تاپشیردی... [ دوشنبه چهاردهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 0:27 ] [ داکترفاریابی ]
عزیز اولیالر، صحابهلر مقبرهلرینی، قوتلوغ قدمجالرنی زیارت اېتماقنی هم فرض، هم قرض بیلور اېدیم. قیده بۉلمهی، زیارتگاهلر آلدیده آتدن توشیب، طهارت آلگهچ، یلنگ آیاق بیلن باریب، زیارتنی اۉرینلهتدیم. ارکانو دولت، برچه ملازملریم هم زیارتگاهلرنی انه شوندهی طواف اېتماقنی عادت بیلیشدی. صاحبقران حکایه تلری و حکمتلری بیر کونی پدری بویوکواریمیز — امیر ترهغآی بهادیر کۉپ قۉیلرنی مېنگه بېریب، سمرقند بازاریگه سوداگه یۉلله دیلر. قۉیلر نینگ همهسینی مینگ آلتینگه ساتیب، پوللرنی بېلگه باغلب سَیر قیلیب یورور اېدیم. بیر یېرده خوشآواز قلندر آدملرگه سۉزلب تورغآن اېکن: قۉلیده کاغذ — شعر بیتیلگن، او دېر اېدی: هِمتیم جۉشیب، مینگ آلتوننی قلندرگه توتقزدیم. او مېنگه تیکیلیب توردی-ده، سۉنگ نسل-نسبیمنی سۉردی. ایتدیم. سۉنگ تعیین قیلدی: کاغذنی کېلتیریب، پدری بویوکوارگه بېردیم. آچیب اۉقیدیلر. فارسچه رباعي اېکن — معناسی قوییدهگیچه: ظلم بیلن دنیاده نام قالدیریب بۉلمهیدی. جمشید، سلیمان، اسکندرلر اۉلیب کېتدی، نوبت سېنگه هم یېتیشی تعیین. دنیاگه کېلدینگمی یخشیلیک بیلن نام قالدیر… رباعي نینگ مؤلفی — اۉشل قلندر-علّامه شاعر کمال خۉجندي اېرکن. اول ذاتنی پدری بویوکواریمیز کۉپ حرمت قیلر اېرکنلر. پدری بویوکوار نینگ ایتقانلرینی باش اوستیده توتدیم. * * * قرشی قلعهسین ضبط اېتالمهی، دلگه کهدر توگیب قهیتماقده اېدیم. قیزیلدریادن کېچیب، بیر قیشلاققه قۉندیک. مېن بیر کلبهنی اختیار اېتدیم. اونده اوشاققینه کمپیر یشهر، تیریکچیلیگی یالغیز اېچکیدن اېرکن. مېن مامادن بیرار طعام قیلیب بېرماقنی اۉتیندیم. ماما آلدیمگه اتله تۉله تباق کېلتیریب قۉیدی. آچ اېردیم. آغآچ کاشیقنی تاواکدهگی اتلهگه مۉلدیریب، یوتاقیب یېگن اېدیم، آغزی-تیلیم کویگندن-کویدی. شونده ماما دېدی: شونگه اۉخشش سېن هم شاشدینگ و آغزینگنی کویدیردینگ. اتلهنی اوّل تباق نینگ گِردیدن آلیب، سېکین-سېکین یهلب کۉرهدی، ساووگنینی بیلگهچ، سۉنگره قاشیقنی تۉلدیریب یېیدی-ده… شونده خطاییمنی انگلهگندهی بۉلدیم. و دېدیم: درخان ماما آدملر اوچون اریق کزیب، سوو چیقریب بېریشنی سۉردی. آره دن کۉپ اۉتمهی تنقاس دریاسیدن اریق قزیب، سوو چیقریب بېردیم. * * * قرشی قلعهسین ضبط اېتیب، مظفرلیک توغی بیرله قَیتر اېدیم. کېچده کۉکبولاققه یېتیب، شو یېرده تونهماقنی اختیار اېتدیک. نوکرلرنی خاندانلرگه تقسیملب، اۉزیمیز سای بۉییده یشیل چادر تیکدیک. صبحدم اطرافگه رزم سالماقده اېدیم. اتفاقا، بیر عیال کیشی نینگ آت یېتهکلب، سای تامان کېتماغیگه نظریمیز توشدی. شونده بیزنی اۉی چۉلغهدی. ملازم یۉللب، اول عاجزه نینگ اېرکهگینی تاپدیریب کېلتیردیک. بیز ملاحظهگه بېریلدیک. و اۉز خطاییمیزنی انگلب، همیشهلیققه قرار بېردیک: بوندن بویاغاینده نوکرلر خانهدانلرگه جایلشتیریلمسین. نوکرلریم یلنگ اۉتلاق و سوولاق جایلرده چادرلرده عمرگذرانلیک قیلیشسین. کۉکبولاق قیشلاگیگه قویاش مۉرهلهمسدناق نوکرلرنی خاندانلردن چیقریلیب، چادرلرگه جایلهدیم و شو طریقه اېل آسایشتهلیگینی تأمین اېتدیم. * * * سمرقند تختینی اېگهللب، عظیم ماوراوالنهر بیز نینگ حکمیمیزگه کیرگهچ، یورتده عدالت اۉرنهتماققه احد اېتدیک. ارکان و دولت اطرافینده کۉپ نابکار مردملر این قۉیماقچی اېردی. اینچنین، اولر نینگ زمزمهسیدن خوناب بۉلیب، بیر تدبیر بویوردیم: «مصور کېلگن عرضیگۉی نینگ صورتین چیزیب، مېنگه کیریتسین. عرضیگۉی نینگ قیافهتیگه باقیب، قبولیمنی ایترمېن…» مصورلر سرایگه کېلگنلر نینگ صورتین چیزیب، مېنگه کیریتیشر، عرضیگۉی نینگ پېشانه، بورون، دهن، کۉز و باشقه صفتلریگه قرهب، اونینگ مقصد و فعلینی آلدیندن بیلیب تورردیم. بدفعل و خیانتکارلرنی قبولیمگه یۉلهتمسلیک حرکتیده بۉلدیم. بونده پیریم — شیخ شمس الدین پرنده دن «علمی قیافه» — قیافهگه قرهب بها بېریش و آلدیندن تقدیرنی بشارت اېتیش علمینی مکمل اېگهللهگنلیگیم غایت قۉل کېلدی. اتفاق، بیر عرضیگۉی نینگ صورتین کېلتیریشدی. صورتگه تیکیلیب، ا نینگ غیبت و بهتانگه رجوع قۉیگنین انگلهدیم. قبول بویورمهدیم. اما اول کیشی ملازملرگه زۉرلیک بیلن حضوریمگه غوغا سالیب کیردی. — صاحبقران،— دېردی او کیشی،— سیز حقسیز. کېیینگی عمریمده مېن-ده کۉپ قطاری غیبت و بهتانگه رجوع قۉیدیم. اما ایلگری چین کۉنگیل کیشی اېردیم. نَیلهیکی، زمان ذیلی مېنی شو کویگه سالدی… آرتیق چیدهشیم مشکل… عرضیم هم زمانه ذیلیدندور. فیض بېرووچی صحبتینگدن محروم اېتمه!.. شوندن سۉنگ قبولگه اذن بېردیم. ملازملر بو کیشینی خاص خانهگه باشلشدی. * * * قۉل آستیمیزگه اۉن تۉرت مملکت رعیتی جمع بۉلغآنده، سمرقند کېلیب کتّه تۉی و تماشالر بېردیک. ضیافتلرگه یقین-ییراقدین برچهنی چارلهدیک. آدملر کۉپ کونلر تۉکین دسترخوان اطرافیده بۉلیشیب، تۉیغاونچه یېب-ایچیشدی. ضیافتگه کېلغآنلر نینگ بریسی شادومان اېردی. ضیافتلر توگهدی. قېلغآنلرنی ینهده خورسند اېتماق نیتیده (رۉزغاریگه، باله-بقرهسیگه یرهتر دېگن امیدده) هر بیر مهمانگه بیر باشدن حصاری قۉی تحفه اېتماقنی بویوردیم. بکاووللر هر کیشیغه بیرتهدن قۉی توتقهزیب، جۉنهتهوېریشدی… بېخاص، خَیال آلدی: مهمانلریم راستدن-ده ممنونمیکن؟ اوستی-باشیمنی اۉزگرتیریب، ضیافتدن قَیتهیاتگن آدملر تۉدهسیگه کیردیم. چهار یۉلده آدملر کویمنیشر، دله-دشتده اۉسگن قۉیلرنی سودرهب، عهدهسیدن چیقالمس اېردی. اینیقسه، بېش-آلتی پودلی حصاری قۉچقارنی یېتهکلب آلگن کیشی قۉینی هرچند تارتمسین اۉرنیدن کۉزغالمس اېردی. شونده اول کیشی توتاقیب دېدی: بو کیشی فکریگه قۉشیلغآنلر بۉلدی. شونده اېل کۉنگلینی، آدملر کۉنگلینی آلماق نقدر مشکل اېکنینی انگلهدیم. کېیین اوشبو سبقدین خلاصه آلیب، نقصانلرگه اصلا یۉل قۉیمسلیک تدارکینی کۉردیم. * * * شام سری یوریش آلدیدن قارهباغده چادر تیکیب اوزاق توریب قالدیک. حرب و ضرب مشقلرینی پُختهلهماق اوچون قۉشین ایچینده بۉلیب آچیق هواده تونهدیک. کۉپ وقت اۉتکزیب، سفر آلدیدن چادرگه قَیتسهم، عجیب منظره نینگ گواهی بۉلدیک. بیز نینگ یۉغیمیزده چادر توینوگیدن ایکّی کهبوتر توشیب، جُفت و حلاللیک قیلمیشلر. اولر بیز نینگ خاص اۉریندیققه خس-خشک-له این قوریب، بیر تخم باسیب یاتور اېدی. تنگری تعالی نینگ بو بېآزار جانوارلریگه خلل یېتکزمسلیک اوچون چادرنی اۉزگه قیلدیک. اېرتهسی کونی، سفرگه جۉنر اوّلیده، تۉرت نفر نوکرنی ملازم بیرله قالدیردیک. اولرگه تعیین اېتدیککیم: شام سفریگه آتلندیک. جانوارلر بارهسیده توزگن تدبیریمیز تنگری تعالیگه خوش یاقیب، ظفر توغیمیزنی هیلپیرهتدی… * * * عزیز اولیالر، صحابهلر مقبرهلرینی، قوتلوغ قدمجالرنی زیارت اېتماقنی هم فرض، هم قرض بیلور اېدیم. قیده بۉلمهی، زیارتگاهلر آلدیده آتدن توشیب، طهارت آلگهچ، یلنگ آیاق بیلن باریب، زیارتنی اۉرینلهتدیم. ارکانو دولت، برچه ملازملریم هم زیارتگاهلرنی انه شوندهی طواف اېتماقنی عادت بیلیشدی. * * * چقهلاقلرنی ییغلتمنگیز، بالهلرگه آزار بېرمنگیز — بو گناهی عظیم اېرور. بوندهی گناهنی اللّه خوش کۉرمهگهی… * * * همیشهلیغ تأکید اېتور اېدیم: خان بۉلسنگ-ده باغ یره ت، گدای بۉلسنگ-ده باغ یره ت — بیر کونمس-بیر کون مېوهسینی تتیرسن… * * * ملازملرگه ایتور اېدیم: یالغان سۉزلر بیرلن غضب اۉتینی النگهلهتمنگیز… * * * چېریک توزیب، نوکر آلماقده اوچ قاعدهگه عمل قیلدیم: بیرینچیدن — ییگیت نینگ کوچ-قوتیگه، ایکّینچیدن — قیلیچنی اۉینهته آلیشیگه، اوچینچیدن — عقل-ذکاوتيو کمالاتیگه اعتبار قیلدیم. شو اوچ فضیلت جمعالجمع بۉلسه، نوکرلیک خدمتیگه آلدیم. نېگهکهم، کوچ-قوتلی ییگیت هر قندهی قیینچیلیکلرگه، عذابو عقوبتلرگه چیدملی بۉلهدی، قیلیچ اۉینهته آلهدیگن کیشی رقیبنی مغلوب اېته آلهدی، عاقل نوکر هر جایده عقل-ادراکینی ایشگه سالیب، مشکلاتنی برطرف اېتماغی ممکن. * * * پیرو کامل شیخ بهاوالدین نقشبندي نینگ: «قکم یېگین، کم اوخله، کم گپیر» دېگن پندو نصیحتلریگه عمل قیلدیم. ارکانو دولتگه، برچه ملازملرگه هم ایتر سۉزیم شو بۉلدی: «کم یېنگلر — آچرچیلیک کۉرمسدن بای-بدولت یشه یسیزلر، کم اوخلنگلر — مکمللیککه اېریشهسیزلر، کم گپیرینگلر — دانا بۉلهسیزلر». * * * اۉغیللریم، نبیرهلریم و یقینلریمنی اویلنتیرماق تشویشیده کېلین ایزلهماققه اعتبار بېردیم. بو ایشنی دولت یوموشلری بیلن تېنگ کۉردیم. کېلین بۉلمیش نینگ نسل-نسبینی، یېتّی پوشتینی سوریشتیردیم. خاص آدملر آرقهلی ساغلیق-سلامتلیگینی، جسماناً کمالهتینی انیقلهدیم. کېلین بۉلمیش نسلی-نصیبهسی، آداب-اخلاقی، ساغلام و بهقوّتلیگی بیلن برچه قصورلردن خالی بۉلسهگینه اېل-یورتگه کتّه تۉی-تماشا بېریب، کېلین توشیردیم. * * * اۉغیللریم، نبیرهلریم و یقینلریمگه بیران تامچی شراب ایچیب، خاتینلریگه یقینلشیشنی منع اېتدیم. زېرا، شراب نینگ تأثیریده بنیادگه کېلگن فرزند نسل-نصیبه نینگ بوزیلیشیگه تأثیر اېتگهی، دېبان شو پاکیزه یۉلنی توتدیم. * * * هر کیمدن کېنگش آلدیم، هر کیمدن فکر اۉرگندیم: قَیسی بیری فایدهلیراق بۉلسه، اونی کۉنگیل خزینهسیده سهقلب، ایشلهته بیلدیم. * * * علما بیلن صحبتده بۉلدیم و پاک نیتلی، تازه قلبلی کیشیلرگه تهلپیندیم. اولر نینگ هِمتلریدن اولوش تیلهنیب، مبارک نفسلری بیلن دعا-فاتحه بېریشلرینی اۉتیندیم. درویش، فقیر و مسکینلرنی اۉزیمگه یقین توتدیم، اولر نینگ کۉنگیللرینی آغریتمهدیم و هېچ بیر طلبلرینی رد اېتمهدیم. بوزوقی و آغزی شلاق غیبتچی آدملرنی مجلسیمگه یۉلهتمهدیم، سۉزلریگه عمل قیلمهدیم. بیرار کیمسهگه تهمتو غیبت قیلسهلر قولاق سالمهدیم. * * * قیلیچیم اۉتکیر بۉلسه-ده اۉیلب قینیدن چیقردیم، شیرین سۉز ایتیب، غنیم نینگ ایمان تاپماغیگه یۉل آچدیم. * * * مېن حیاتیم مابینیده بېش نرسهگه قطعي اعتقاد قۉیدیم و همیشهلیغ اولرگه عمل قیلدیم. اولر اوشبولردیر: اللّه — اول هر نرسهگه قادر کوچ، صدقِ دلدن سیغاینسنگ ایستهگن مرادو مقصودینگگه یېتکزهدی. تفکر — فکرلش و مشاهده قابلیبی، قوووهی حافظهسی کوچلی انسان هر قندهی مشکلو مشکلادنی آسان قیلیش یۉلینی تاپه آلهدی. قیلیچ — اول ییگیت نینگ یۉلداشی، اېل-یورت آسایشتهلیگی نینگ پاسبانی، هر قندهی دشمننی محو اېتیش قورالی، ا نینگ قدرتی ایله دینسیزلرنی دینگه سالماق ممکن. ایمان — اول انساننی برچه جانلیلردن فرقلنتیریب تورگووچی خصوصیتدیر. ایمانلی آدم خیانت قیلمهیدی، قرینداش-اوروغلری، اېلو خلق نینگ عار-ناموسینی حمایه قیلهدی، حلاللیک و پاکلیکنی فضیلت بیلهدی. کتاب (بیتیک) — برچه بنیادکارلیک، یرهتووچیلیک و عقل-ادراک نینگ، علمو دانیش نینگ اساسیدیر، حیاتنی اۉرگهتووچی مربيعدیر. [ شنبه دوازدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 15:3 ] [ داکترفاریابی ]
بایزید بیلن جنگ بیز اېندی تورک خلقلری تاریخی نینگ الملی صحیفهلری بۉلگن واقعهلر حقیده حکایه باشلهیمیز… 1. وسّلی بۉلمیش عرضینجان امیری طهرتانگه (مطهرتېنگه) تابع کمهخ شهرینی ینه اۉز اېگهسیگه قَیتریش و کمهخنی باسیب آلگن پیتیده قۉلگه آلینگن طهرتان عایلهسینی آزاد قیلیش. امیر تېمور بو طلبنی قۉیر اېکن، سلطان بایزید قۉل آستیده بیرلشگن بېکلرنی اۉز تامانیگه اغدریب آلیشنی مقصد قیلگن اېدی. بو طلبلرینی اېشیتگن بېکلر بایزیددن ساویشلرینی او یخشی فهملردی. امیر تېمور هر بیر حربي تدبیر تقدیرینی اوّل عقلی بیلن، شوندن کېینگینه قیلیچ بیلن حل قیلیشنی مقبول کۉرهردی. امیر تېمور نینگ بو فضیلتی حقیده عثمانلی تورکلر نینگ XXعصردهگی بویوک فرزندی مصطفا کمال آتهتورک شوندهی دېگن اېدی: «مېنیمچه، جهانده اۉتگن سرکردهلر نینگ اېنگ اولوغی تېموردیر. او هېچ قچان بیرار اوروشنی کۉر-کۉرانه، فقط حربي آمدگه ایشانیب باشلهمهگن. او هر بیر حربي یوریشگه جدّي، پُخته، انیق حساب-کتاب اساسیده اوزاق ییللر دوامیده حاضرلیک کۉرهردی. مثلاً، او انقره جنگیده قازانگن غلبهسینی بایزید ییلدیریم بیلن اونینگ وسّللری اۉرتهسیگه اختلاف سالیش بیلن آلدیندن تأمینلهگن اېدی. او غلبهگه عقلی بیلن اېریشدی». حکایهمیزنی شو یېرده تؤختهتیب، اولوغبېک میرزاگه قَیتهیلیک. سکّیز یاشگه تۉلگن امیرزاده اوغروقده، بیبیسی سرای مولکخانیم بیلن استاذی حمزه تربیهسیده اېدی. آلدینگی لوحهلرده بیز امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرتهده بۉلهدیگن اوروش مقررلیگینی انگلب، بیر-بیرلریگه قرهب یۉلگه چیققنلرینی معلوم قیلگن اېدیک. امیر تېمور سیوهسده اېکن، تورک سلطانی وزیری بیلن اۉغیللری نینگ شدّت بیلن یۉل باسیب، سیوهسنی قمل قیلیش حقیدهگی تکلیفلرینی رد قیلدی. (متن نینگ شو یېریده کېلهدیگن حکایهنهما پرچه علیحده صحیفهده بېریلماقده) امیر تېمور نینگ فرمانی بیلن شهزاده سلیماننی تعقیب قیلیش اوچون امیرزاده محمد سلطان باشلیق 30 مینگلیک قۉشین پایتخت بورسه تامانگه آت سوردی. [ شنبه دوازدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 13:42 ] [ داکترفاریابی ]
امیر تېمور حقیدهگی اَیریم یالغانلر! خورشید دوران صاحبقیران امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرته سیده گی مناسبتلر حلیگچه آیدینلشمهگنی اوچون یالغان و چلکشلیکلر قسماً بۉلسه-ده برطرف اېتیلمهگن. اوزاق ییللر مابینیده بیز بو آیدینلیک یۉلینی تۉسیشده ساوېت توزومینی بهانه قیلیب کېلدیک. افسوسکی، تورکيه ده هم علم آدملری نینگ اکثریتی اۉرته ده کېچگن واقعه لرنی فقط امیر تېمورگه بۉلگن سلبي نقطه ی نظرلریدن کېلیب چیقیب بهاله دیلر. اما کېینگی ییللرده تورک علم دنیاسیده تاریخي حجتلر اساسیده مسأله نی یاریتیشگه قره تیلگن خالص علمي اثرلر پیدا بۉله باشله دی. اۉزبېکستانده اېسه آلدین هم، حاضر هم بو مرکّب مسأله گه چله- چولپه اعتبار بېریلدی. فقط بو مسألهگه اېمس، ملي تاریخیمیز نینگ جوده کۉپ چیگل معمالرینی یاریتیشده هنوزگچه اَیریم غرب و روس-ساوېت تاریخچیلری نینگ یالغانو بهتانلرگه قوریلگن «اثر»لری اساسیده ایش کۉریشدن بوتونله ی قوتوله آلمه دیک. اۉتگن عصر بوزغونچی تاریخچیلری نینگ «امیر تېمور حضوریگه سلطان بایزیدنی بۉینیگه ارقان سالیب آلیب کېلیشگن»، «امیر تېمور سلطان بایزیدنی قفسگه سالیب قۉیگن» دېگن مطلقا یالغان و تهمتگه قوریلگن گپلرینی بوگون هم تاشکېنتده نشر اېتیلگن کتابلرده اۉقیشیمیز ممکن. منه، بیر مثال: تاریخ فنلری دوکتوری همدم صادقاو نینگ 2007 ییلی تاشکېنتده گی «ارت فیلېکس»«Art filex» نشریاتیده چاپ اېتیلگن «امیر تېمور حیاتیدهگی غریباتلر» کتابی نینگ 223-224 بېتلریده اوشمونداق منظره افاده اېتیلگن: «چادرده تېموربېک شطرنج اۉیینی بیلن آواره اېدی… شو وقت چادرگه سلطان محمودخان کیریب کېلدی. بوتون دولت حکمداری — ماوراوالنهر حکمداری بۉلگن سرکرده تېمور نینگ آلدیگه بۉینیگه ارقان توشگن سلطان بایزیدنی آلیب کیردی. – قبول قیل ساوغه منی، تېموربېک!» شو قیسقهگینه لوحه ده بیر نظرده توتگن یالغاندن تشقری بیر نېچه تاریخي چلکشلیک نینگ موجودلیگی 320 صحیفه دن عبارت بو «اثر»ده ینه سانمینگته خطالیکلر موجودلیگینی کۉرسه تیب توریبدی. بیرگینه «سلطان بایزید قفسده» موضوعسیده اۉتگن سَلکهم یېتّی عصر مابینیده آوروپالیکلرو روسلر تامانیدن چیزیلگن رسملر نینگ سناغیگه یېتیش قیین. قفس موضوعسی عکس اېتگن بدیعي و علمي اثرلر هم سناقسیز. اولر نینگ صفی کمه ییشیگه اېسه ایشانگیم کېلمه یدی. میلی، بو ایشلر خدابېخبر غربده بۉلیپتی. بیزده، آنه تاریخیدن بېخبر بیزده-چی؟ اېرتهگه سلطان بایزید بۉینیگه ارقان تشلهگن تاریخ فنلری دوکتوریدن «عبرت» آلگن ینه بیرارته سی سلطاننی قفسگه سالیب قۉیمسلیگیگه کیم کفالت بېره دی. بوندن ییگیرمه بیر ییل اوّل نشر اېتیلگن «صاحبقران نبیره سی» ناملی قصه مده قفس حقیده گی اغواگرانه یالغان اساسسیز اېکنینی تاریخي دلیللر اساسیده آیدینلشتیرگن اېدیم. «بۉیینگه سالینگن ارقان» حقیده گی یالغاننی هم سۉنگگی ییللرده یازیلگن مقاله لریمده تاریخي حقیقتگه ضد اېکنینی یازگنمن. خصوصاً، «صاحبقران نبیره سی»ده قفس مسأله سی خصوصیده قوییده گیلرنی یازگن اېدیم: صاحبقران آنه دۉلیده سکّیز آی توردی. بو آره ده او ییلدیریم بایزید اوزاق ییللر دوامیده آلالمه گن ایزمیر قلعه سینی 15 کون ایچیده، اولوبارلو، اېگریدیر قلعه لرینی بیر نېچه کون مابینیده ضبط اېتیب، بایزیدنی لال قالدیردی. اېگریدیر قلعه سی قمل پیتیده سلطان بایزید قتّيق خسته لیککه دچار بۉلدی. امیر تېمور سلطاننی آقشهرگه جۉنه تدی. باد کسلیگه یۉلیققن تورک سلطانی آت اوستیده اۉزینی توتیب تورالمس، شو سببلی اېگرگه ماسلب سوینچیقسیمان ماسلمه یه سه لگن اېدی. بو اېسه گۉیا «مغلوب عثمانلیلر سلطانینی قفسگه سالیب آلیب کېتیشدی» دېگن و حاضرگی قدَر اثردن-اثرگه کۉچیب یورگن افسانه نینگ پیدا بۉلیشیگه زمین یره تگن اېدی. سلطان بایزیدنی آقشهرگه جۉنه تر اېکن، تېمور اۉزی نینگ خاص طبیبلری بۉلگن عزت دین مسعود شېرازیی بیلن جلالدین عربيلرگه سلطاننی دوالشنی بویوردی (خورشید دوران. ساهیققیران نبیره سی. تاشکېنت، «شرق»، 1995). بوزغونچی تاریخچیلر یالغانینی طوطیقوشدهی تکرارلهگن تاریخ فنلری همدم صادقاو سلطان بایزید نینگ بۉینیگه ارقان سالیشدن آلدین اۉشه دور، یعنی بۉلیب اۉتگن واقعهلرنی اۉز کۉزی بیلن کۉرگن عثمانلی مورریخلر نینگ قالدیرگن تاریخي اثرلرنی کۉزدن اۉتکزیشی شرط اېمسمیدی؟ بو مورریخلر نینگ اساسي قِسمی بو اوچره شوو حقیده یازر اېکنلر، امیر تېمور تورک سلطانینی عزتانه کوتیب آلگنی، او بیلن اوزاق همصحبت بۉلگنی و حتا ملاقات پیتیده کېلگوسیده اۉزارا قوده-انده بۉلیش حقیده گپلر هم ایتیلگنینی قید اېتگنلر. امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی انیقلشتیرهدیگن منبعلردن بیری اولر نینگ اۉزارا یازگن مکتوبلریدیر. ییگیرمه ایکّی ییل اوّل تورکيهگه بارگنیمده بو مکتوبلرنی کۉریش نصیب بۉلگن اېدی. اۉشه سفر کونلری ایستانبولده ایه–صافيه نامی بیلن مشهور، بیر پیتلر نصرانيلر عبادتخانهسی، ایستانبول فتحیدن کېین مسجدگه و ینگی دورده موزیمگه ایلنگن بیر یریم مینگ ییلدن زیاد تاریخگه اېگه معظم درگاهده بارگن اېدیک. بیزنی کتّه حرمت بیلن کوتیب آلگن قدیمي قۉلیازمهلر جمغرمهسی رهبری صحبت آرهسیده «سیز ایکّینگیز اوچون جمغرمهمیز آچیق، قَیسی نادر قۉلیازمهنی ایستهسنگیز، حاضراق کۉرسهتهمیز،» – دېیه التفات قیلدی. اېرکین اکه علیشېر نوایي اثرلری قۉلیازمهسینی، مېن امیر تېمور بیلن سلطان بایزید یېلدیریم نینگ اۉزارا یازیشمهلری – مکتوبلرینی کۉرسهتیشنی التماس قیلدیک. خلص، اېرکین اکه بهانه، مېن هم کۉریشنی آرزو قیلگن مکتوبلرنی کۉزدن کېچیریشگه میسر بۉلدیم. سۉنگگی ییللرده اینتېرنېت ترماغاینینگ رواجلنیشی طفیلی تورکچه سایتلرده اعلان قیلینگن امیر تېمور بیلن سلطان بایزید نینگ اۉزارا یازیشمهلری بیلن تنیشیب، اولرنی اۉرگنه باشلهدیم. عینِ شو سببدن، یوقاریدهگی گپیمنی ینه تکرارلهیمن: ایکّی تورک حکمداری اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی انیق-روشن بیلیش اوچون مکتوبلرنی اۉرگنیش، تحلیل اېتیش جوده مهمدیر. قوییده تقدیم اېتیلهیاتگن تدقیقاتچی عالِمه دلربا عبدالله ېوه مقالهسیدهگی منه بو جملهلرگه اعتبار بېرینگ: ییلدیریم بایزیدگه یوباریلگن نامهده اېسه اونینگ اصلی نسبی کېمهچی تورکمن بۉلگنی ایتیلیب، شو کونگچه اوروش آچمهی توریلگنی بیان اېتیلهدی. «سېن فرنگ کافرلری بیله غازوتگه مشغولسېن. و اگر بیز اول ساری بارسک، مسلمانلر تشویشده بۉلورلر و کافرلر شادمان بۉلغهیلر. زنهار بزینهارکیم عطالرینگ نینگ طریقهلرینی سه قلهغیل و ایاغاینگنی اۉز حددینگدین اوزاتمهغیل، اۉزونگگه مغرور بۉلمهغیل». کېلتیریلگن بو گپلر ینه بیر یالغاننی یلنگغاچلهیدی: مستقللیک نینگ دستلبکی ییللریده غربگه یاقیش مسألهسیده ایتیلگن، تاریخي حقیقتدن کۉره، سیاسي نقطه نظرگه عمل قیلیب «امیر تېمور اروپا خلاصکاری» دېب جر سالگنیمیز هم اساسسیز اېکنینی کۉرسهتهدی. خودّی شونینگدېک، عثمانلیلردن خلاص اېتگنی اوچون منّتدارچیلیک رمزی صفتیده اروپاده امیر تېمورگه هیکل اۉرنهتیلگن دېگن گپ هم قوپ-قوروق لاف اېدی. انیغاینی ایتهدیگن بۉلسهک، هیکل اېمس، بېملال ایش چوکیی اوستیگه قۉیسه بۉلهدیگن کیچیکینه هیکلچه موجود بۉلگن. اروپا همجمعيتی بیلن بو اساسسیز گپلرنی ایتمسدن هم یقینلشیش ممکن، دېب اۉیلهیمن. دنیا نینگ ترقي تاپگن قِسمی بیلن یقینلشیش اوچون لاف ایشلهتیش شرط اېمس. ینه بیر گپ: اروپا علمیده، ادبیاتی و صنعتیده امیر تېمور حیاتی و فعالیتیگه بغیشلنگن، اونینگ شخصیتی تحلیل اېتیلگن اثرلر جوده کۉپ. بیرگینه تصویري صنعتده صاحبقرانینگ یوزلب رسملری-یو پورترېتلری، موسیقي صنعتده، خصوصاً اۉپیرا ساحهسیده بیر نېچه اثرلر یرهتیلگنی معلوم. شوکتلی اجدادیمیز زمانیدن تارتیب تا شو بوگونگچه یوزلب بدیعي و علمي اثرلر یازیلگن، یازیلماقده و ینه یازیلهدی. اما، اولرنی ترجمه قیلیش، اۉزبېک کتابخوانیگه تنیشتیریش مسألهسیده هوشیار و مسوولیتلی بۉلماغیمیز درکار. شو نینگ برابریده بابامیز حقیدهگی اېنگ ميده معلومات هم نظریمیزدن چېتده قالمسلیگی کېرهک. مثلاً، بیر کهنه کتابده مشهور سرکرده نپالېانگه فارس اېلچیسی تامانیدن صاحبقران قیلیچی ساوغه اېتیلگنی حقیدهگی بیر جملهدن تارتیب نپالېان اۉزی نینگ سېویملی جنگاور آتلریدن بیرینی تمېرلن دېب اتهگنی حقیدهگی معلوماتگچه دقّتیمیزده تورماغی، بوندهی معلوماتلرنی چوقورراق اۉرگنیشیمیز لازم. اروپالیکلر، قاله وېرسه، بوتون غرب دنیاسی امیر تېمورنی تمېرلن دېب اتهلیشیگه کېلسهک، ایلک بار فارس حکمدارلریگه تابع مورریخلر تامانیدن عملگه کیریتیلگن بو اتَمه (تېمورلنگ) ده سلبي جهت و غرض موجودلیگینی غربلیکلر مطلقا توشونمه یدی. اولر اوچون بو خودّی ابو علی ابن سینانی اویتسېننه، احمد الفرغآنينی ال`فره گنوس دېب قبول قیلگنگندېک گپ، خلاص. قاله وېرسه، اۉز قومیمیزدن بۉلمیش راسسيه دهگی تورک خلقلری نینگ یاکه آذربایجانلر نینگ کهنه ادبي-تاریخي میراثیده جهانگیر بابامیز «تېمور آقساق»، «آقساق تېمور» و «تاپه ل تېمور» دېگن شکللرده قۉللنیلگنینی هم اونوتمسلیگیمیز کېره ک. بو کلمهلر نېچه یوز ییللیک تاریخ نینگ ملکیگه ایلنگن. تاریخ ملکیگه ایلنگن واقعه و اتَمهلرنی بوگون نینگ قلمی بیلن اۉزگرتیریش جوده قیین. اۉزگرتیریب هم بۉلمه سه کېره ک. وقت اۉتیب، زمانلر اۉتیب، غرب دنیاسی بیز اوچون نامقبول اتَمنی قۉلله مهی، «امیر تېمور» یاکه «تېمور» کلمهسیگه عمل قیله باشلشی ممکندیر. اما، بو غربلیکلردن کۉره کۉپراق بیزگه — اولوغ سرکرده و بویوک دولت اربابی نینگ نسللریمیز دېیه فخر قیلگووچی خلققه، اېنگ اوّلا، اونینگ عالِم و ادیبلریگه، ملتیمیز نینگ ضیالی قتلمیگه باغلیق اېکنینی اونوتمسلیگیمیز کېره ک. دلربا عبدالله ېوه شرَف الدین علی یزدي نینگ «ظفرنامه» اثریده جهانگیر نینگ تورلی مملکتلرگه، جملهدن مصر، اېران، تورکيه، عراق، گورجستان، خوارزمگه اېلچیلر یوبارگنی همده حسین صوفي، ییلدیریم بایزید، شاه شجاع کبیلردن مکتوبلر آلینگنی بیان اېتیلهدی. اثرده کېلتیریلیشیچه، امیر تېمور جلاوتينی اېلچی صفتیده خوارزمگه یوسوف صوفيگه یوبارهدی. لېکن یوسوف صوفي اېلچینی توتتیریب، بندی قیلهدی. بوندن خبر تاپگن صاحبقران اونگه شوندهی نامه یوباره دی: «پادشاه لردین روا اېرمسکیم، اېلچینی بند قیلغه ی، ا نینگ اوچونکیم، اولرده گناه بۉلمس؛ اگر سېنینگ سۉزونگ بۉلسه سېنینگ بیله تورور، اېلچی بیلن نې ایشینگ؟ بارغآن اېلچینی ییبرغیل و مونداغ ایشلر قیلمهغایلکیم، پُشیمان بۉلغاونگ تورور». بوندن کۉرینهدیکی، امیر تېمور اېلچی خالص واسطهچی اېکنینی، اونگه هېچ کیم دخل قیلمسلیگیگه عمل قیلگن و باشقهلرگه هم شونی اوقتیرگن. او عادتده، ضبط اېتماقچی بۉلگن یورتلرگه دولت و سلطنتنی اداره اېتیشده امیر تېمور کېنگش و مشورتلر اۉتکزیب ایش یوریتگن. «تېمور توزوکلری»دهگی «مېن تجربه مدن شونی بیلدیمکی، یوز مینگ آتلیق عسکر قیلالمهگن ایشنی بیر تۉغری تدبیر بیلن عملگه آشیریش ممکن اېکن» جملهسیده تېمور نینگ حربي کوچ بجرهالمهیدیگن ایشنی دیپلوماتیک یۉل بیلن حل قیلیش ممکنلیگینی نظرده توتهدی. امیر تېمور بیران بیر حکمدار بیلن مخالفهتگه کیریشدن اوّل دۉستلیک مناسبتلرینی بیلدیرگن. خوارزمده حاکم بۉلیب تورگن حسین صوفيگه: « خېوه ق (و قات) زکاتی چیغتای اولوسیغه تعللوق توتور و اېگهسی یۉق جهتیدین سېن آلور اېردینگ. دخل قیلمهغهیسېنکیم، دۉستلوک ارامیزده بۉلغهی»، دېب یازگن اېدی. ییلدیریم بایزیدگه یوباریلگن نامه ده اېسه اونینگ اصلی نسبی کېمهچی تورکمن بۉلگنی ایتیلیب، شو کونگچه اوروش آچمهی توریلگنی بیان اېتیلهدی. «سېن فرنگ کافرلری بیله غازوتگه مشغولسېن. و اگر بیز اول ساری بارسهک، مسلمانلر تشویشده بۉلورلر و کافرلر شادمان بۉلغهیلر. زنهار بزینهارکیم آتالرینگ نینگ طریقهلرینی سهقلهغیل و ایاغاینگنی اۉز حددینگدین اوزاتمهغیل، اۉزونگگه مغرور بۉلمهغیل». صاحبقران بایزید نینگ اجدادلری تورکمنلیگینی اېسلشیگه سبب، اولر بیر خلق وکیلی اېکنین اېسلهتماق اېدی. امیر تېمور مبادا روم سری یوریش قیلسه بوندن چېتدهگی کوچلر منفعت کۉرهجگینی تۉلیق انگلهگن. مملکت نینگ پراکندهلیککه یوز توتیشینی ایستهمهگن جهانگیر نینگ بوندهی مراجعتیگه بایزید سلبي جواب قَیتره دی. تېز آره ده امیر تېمور بو یېرلرنی ضبط اېته دی. ییلدیریم بایزیدنییگ مغلوبیتی باشقه دولتلر نینگ حکمدارلریگه هم تأثیر کۉرسهتدی. مصر حکمداری برقوق نینگ اۉغلی ملک ناصر صاحبقران بیلن مخالفت قیلیش یخشی اېمس، دېب صاحبقران اېلچیسی اتهلمیشنی توتقونلیکدن چیقریب یوباریب، خطبهنی امیر تېمور نامیگه اۉقیلیشینی ایتیب، آت، تویه، خچیرلرده آلتین و کوموش، جواهرلر یوباره دی. صاحبقران هم اۉز نوبتیده ساوغهلرنی قبول اېتیب، مصردن کېلگن اېلچیلرگه زرباف تۉن کيدیریب، آلتین کمر هدیه صفتیده بېریب جۉنهتهدی. بایزید اوستیدن قازانیلگن غلبه تېمورنی اروپا مملکتلریگه مشهور قیلگن اېدی. اونینگ دیپلوماتيهسی هم تاباره شهرت تاپیب باردی. ریحانلر طراوتی سۉنمسین عدالتلی اولوغ امیر، زمانه رهبرلری نینگ رهبری، غازيلرو مجاهیدلر نینگ تهیهنچی جلالدین ییلدیریم بایزید بهادیر – اونینگ عدالتلی ابدي بۉلسین! – صمیمي عقیده لرنی و صاف مقصدلرنی یېتکزووچی سلام و مقتاولرنی مطالعه قیلسینلر. همایون هِمتلریمیز نینگ برچهسینی سلطنت و کامرانلیک ایشلرینی ترتیبگه سالیشگه، اۉز مقصد و اېزگولیکلریمیزگه یېتیشیشگه صرفلهیاتگنیمیزنی بیلسینلر. ایشلر نینگ موفقیتلی بجریلیشی الله نینگ اختیاریده و عامه نینگ منفعتیگه کمکلشیش اونینگ حکمیده دیر. شوندن سۉنگ (جنابینگیز نینگ) تۉغری رأیینگیزگه چیزیلسینکی، بوندن ایلگری مصر و شام حکاملری (حاکملری. سایت ایضاحی) تامانیدن شریعت، عقل و عرف جهتلریدن قرهلگنده اۉرینسیز و نامعلوم بو جرعت صورتی صادر بۉلگن اېدی. شو سببدن بو معنی انتقامینی آلیش و (آیتده): کیم یامانلیک قیلسه، جزااسینی آلغاوسیدیر («نیسا»، 123) دېییلگنیدېک، اولر نینگ سزاسینی یېتکزیش بیز نینگ عالي هِمتیمیز اوچون لازم بۉلدی. شو واسطه بیلن مهربان ملک (الله) نینگ عنایتی بیلن غالب لشکرلرنی او طرفگه سوریب، اولرگه یخشی ادب و یېترلی جزا بېریلدی. اولر اۉز قیلمیشلریگه یره شه جزالنه دیلر («زومر»، 49). بیزگه یېتکزگن اېزگولیکلری و نعمتلری اوچون الله تعالیگه حمدلر بۉلسین! خاطردن اۉتدیکی، روم دیاریگه همایون یوریش صادر بۉلگنلیگی و او حدود نینگ ساکنلری (اهالیسی) احوالیگه اندک اضطراب، بېسرانجاملیک یۉل تاپگنلیگی سببلی مبادا (جنابینگیز نینگ) قوّتلریگه ضعیفلیک یېتیشیب، فرصتدن فایدهلنگن فرنگ کافرلری غالب کېلمسینلر و او دیارده اسلام باغلری نینگ ریحانلری طراوتی سۉنیشگه باشلهمسین. بنابرین، بیلیمدان ملک الله نینگ قۉللاوی بیلن شام ملکلری فتح اېتیلیب، ایستهگیمیز حاصل بۉلگهچ، قَیتیش یخشیراقدیر (مقامی نینگ) حکمیچه قَیتیشگه قطعي قرار قیلیندی. بو طرف نینگ حالتی و کېچمیشلری تېگیشلیچه انیق شرحلری و کېلهجک عاقبتلری بیلن تحریر قیلیندی. ایستهگیمیز شو اېدیکی، اونگه اجازه بېریب، او تامانگه جۉنهتیب یوباریلسه. او اجازه سیز غایب بۉلگن. شو حالتده، فیرات سوویدن اۉتیلگهچ، او جنابینگیز نینگ مخصوص کیشیلریدن بۉلگن فاریس نینگ اۉغلی یعقوبنی یوباریلدی. صداقت یلاولری مستحکملندی و یقینلیک یۉللری آچیلدی، تاکه او معنی ایکّی طرف نینگ اصلاحیدن خالی بۉلمسین، بلکه محمدي دینی نینگ – اونگه اېنگ تۉلیق صلاواتلر و گۉزل مقتاولر بۉلسین! – نزاعچیلری و مونکیرلری اوچون زۉرآورلیک میدانیده جرعت قیلیشگه مجالی بۉلمسین. تېزلیککه رعایت قیلگن حالده جنابینگیزدن کوتیلگن جواب شوکی، محبت شرطلریگه رعایت قیلسه لر، ایکّی مملکت خلایق نینگ و اهالیسی نینگ آساییشی بۉله آلور. بو دۉستلیک صورتی مسلمانلیک کونلری صفحه لریده و باغلریده یازیلگنچه قالور. الله تعالی کیمنی ایستهسه، (اۉشهنی) قیل کۉپریکده قۉلله یدی. احوال شونده یکی، انیقلنیشیچه، یعقوب ساغ-سلامت جنابینگیزگه قۉشیلیبدی. یه یله میشي (یه یلاق) قیلماق اوچون آله تاققه یوریشگه قرار قیلیندی. حاضرده برچه غلاملر، فرزندلر، اولوس امیرلری، تومنلر امیرلری، سیدلر و مشایخلر نینگ اولوغلری، اماملر نینگ مشهورلری، اعیانلر یېتکچیلری و بیزگه تعلقلی اقلیم و-مملکتلر نینگ مشهور ذاتلری و دولت ارکانلری بیلن کېنگش توزیلدی. اولر نینگ معقوللشی بیلن و الله تعالی نینگ استیعاره سیدن سۉنگ دلبندو ارجمند فرزند بېمانند مقتاولی خصلتلر اېگهسی تنگری نینگ عنایتی بیلن بختیارلی نورلری و اثرلری پېشانهسیدن یرقیره ب تورگن مه غاث الدین محمد سلطان بهادیرنی – الله اونینگ عمرینی اوزون قیلسین! – داروسلام سمرقنددن طلب قیلدیک، تاکه او الهي عنایت بیلن اونینگ امریده و قره ماغیده بۉلگن برچه مملکتلر و اقلیملر نینگ امیرلری، لشکر اولوغلری، قوملر نینگ مسوول کیشیلری، واليلری، حاکملری و رئیسلری بیلن بیرگه بو تامانگه یېتیب کېلسینلر. بولجار؟ شوندهیکی، عالي درجهده بیر قورولتای توزیب، بختلی و مبارک بیر طالعده (شعر): اوندن یولدوزلر سعادتگه یېتیشووچی بیر ساعتده، او فرزندی ارجمندنی – الله اونینگ عمرینی اوزه یتیرسین! – او مملکتلر سلطنتی تختیگه اۉتقزیب، او دیار نینگ حل قیلیش و باغلش ایزمی و ضبط بست جلوینی اونینگ جسارت و کفایت پنجهسیگه توتقزیله دی. انشاا لله تعالی. الله اوچون بو قیین اېمس. («ابراهیم»، 23). اما اېندیلیکده معلوم قیلهمیزکی، بیز شام تاماندن قَیتهیاتگنیمیزده و ماردین حدودیگه مبارک قۉنگن وقتیمیزده عزیز فرزند رستم بهادیرنی – الله تعالی اونی باقي اېتسین! – و سلیمانشاه بهادیرنی بیر گروه امیرلر و لشکر بیلن عراق تامانگه او ملکلرنی ضبط اېتیش (باشقریش) و یسامیشي(2) قیلیش اوچون یوبارگن اېدیک. آله تاغ تامانگه حرکت قیلگنیمیزدن سۉنگ اولر نینگ مکتوبلری کېلدی. مضمونی شوندهیکی، بغدادده بیر گروه ریندلر، بېباشلر و بعضی باشقه کیشیلر تۉدهلشگنلر و تورک، تاجیک، عرب، خللوه، تورکمنلردن کۉپلری جمع بۉلیشیب، شهر دېواری و دروازهلرینی مستحکملب یاپیبدیلر و بۉیسینمسلیک و عصیان یۉلینی توتیبدیلر. اگرچی بغداد هواسی حرارتی نینگ شدّتلی موسمی بۉلگنیدن هوا نینگ غایتده ایسّیقلیگی طفیلی او تامانگه لشکرلرنی حرکتگه کېلتیریش نهایتده قیین بۉلسه هم، اما، تېزده بو کېچمیش نینگ تدارکینی قیلیش و توزهتیش اوچون اۉز مبارک ذاتیمیز بیلن اندک سپاه همراهلیگیده او طرفگه یوردیک. برچه ناپاک قَیصرلر، سرکشلر، مبارزلر، دلاورلر نینگ آلاو ساچووچی آبدار شمشیری چشمهسیدن یۉقلیک شربتینی تاتگنلریدن کېین، مولرارلیککه بېریلگن بوندهی خلق بیرته قالمهی قیریلدی. عالملر رببیگه حمدلر بۉلسین («انعام»، 45). سعادت و کامرانلیک بیلن رباني عنایت قۉللاویده آله تاغ یهیلاقیگه باریش قراریگه قَیتیب، اوشبو خط اونی اېلتگوچی آرقهلی یوباریلدی. اېندی دۉستلیک وظیفهسی و بیرلیک تقاضاسی شوکی، جنابینگیز هم دۉستلر قووانچی صبحی نینگ تولوعی بۉلسین تبریکلش و برکات کونلریگه داخل بۉلیب، (اۉز) فرزندلریدن بیرینی و بیز نینگ خویشلریمیزنی یخشی نوکرلر و محرم ملازملردن بیر کیشینی تبریکلش رسمی بیلن جۉنهتسهلر، تاکه اتفاقلیک صورتی او تاماندن خالی قالمسین، بلکه او جناب نینگ موافقلیک و دۉستلیک بېزهگی بیلن جِلالنسین. انشاالله تعالی، شک یۉقدیرکی، او مقّدمه (ایتیلگن) نینگ ترتیبگه کېلتیریلیشی بیلن صلح تیزیملری نینگ باغلنیشی ایکّی تامان اوچون تورلی-تومن فایدهلر و نفعلردن عبارت نتیجه بۉلگوسیدیر و بو یۉلنی توتیش نهالی آخرت ثوابیدن عبارت هر خیل مېوهلرنی بغیشلیغاوسیدیر. جنابینگیز نینگ شریف قولاقلریگه یېتیشسینکی، ابخاز مملکتی نینگ واليسی و بوتون گورجستان پیغمبرلر سیدی نینگ شریعتینی انکار اېتیشنی اۉزلریگه شعار قیلیب آلگنلیکلری، بلکه برچه وجه لردن بیزگه نسبتاً کېلیشماوچیلیک، ناموافقلیک تۉله ثابت بۉلسه هم احوال آسایشتهلیگی و اۉز ولایتی اهالیسی نینگ عافیت و سلامتلیگی اوچون تابعلیک یۉلیدن یوریب خطبه و سېککه (تنگه ضرب قیلیش) همایون لقبلر بیلن بېزهگن و مقرر مال (خراج)نی ادا اېتیشنی ییلمه-ییل بجریشنی قبول قیلگن. انه شو قاعدهگه اساسهن اونینگ ولایتی اهالیسی امن و امانلیک تۉشهگیده فراغتده و خاطرجمعلیکده کون کۉرماقدهلر. بیز نینگ سیز جناب بیلن بیرلیک و یکدللیکده بۉلیشیمیز اوچون تورلی-تومن سبب و باعثلر موجوددیر و (اولرگه) حسنی اعتقاد کۉمهگی باغلنگندیر. شونگه بناءً عقل و فراست یېتوکلیگی و ملکنی باشقریش شونی تقاضا اېتهدیکی، دۉستلیک قاعدهلرینی مستحکملشده سعی-حرکتلرینی ایهمسینلر و بو معنینی عینِ صداقت دېب بیلسینلر و مصالحه شربتینی صمیمي عقیده و صدقی نیتدن اوزاق بۉلمیش کدورت لایقهسیدن مصفا توتسینلر. چونکه دنیا و اوندهگی برچه نرسهلر، قدرت اېگهلری و اربابلری شوندهی بیر طرزده تیریکلیک اۉتکزسینلرکی، او یۉلدن مسلمانلر و فقرالرگه ضرر یېتمسین. (شعر): شک یۉقکی، بیز بیلن او جناب آرهمیزده بیرلیک اساسلری مستحکملنسه، بو معنی قدرتلی دینگه دشمن طایفهلری و شریعت مونکیرلریگه قرشی (ایش) بۉلیب، اولر نینگ تکبرلیگینی سیندیرر اېدی. اگر بیز نینگ سۉزیمیزنی بو گل هم قبول قولاغی بیلن اېشیتمسهلر، تۉغریلیکدن خالی دېب بیلیب، سنسهلارلیک یۉلیگه تشلب قۉیسهلر، اېزگولیک و سخيلیکنی یېتکزووچی واجبول وجود حضرتلریدن امید توتیلهدی. وثیقکی (ایشانهمیزکی)، چنانچی دایما برچه عمومي مطلبلریمیزگه یېتیشیشده همه وقت و حالتده قدرت اېگهسی الله نینگ قۉللاوی روشن و ظاهر بۉلیب، برچه مرادلرگه یېتیشیلگنیدېک، بو کېچمیشده هم مقصد چهرهسینی غیب توتوغی (پرده سی)دن تېزلیکده کۉرسهتر و تقدیر پردهسی آستیده نیمه بۉلسه، ظاهرلیک گۉشنگهسیدن نمایان بۉلر. او وقتده ندامت فایده و اعتراض نفع یېتکزمس. اولوغ تنگری نامی بیلن انبیا و اولیالر ارواحینی (اۉرتهگه قۉییب) ایستهیمنکی، سیز جناب بیلن صلح قیلماقچیمن. ایکّی آرهده دۉستلیک قاعدهلری مستحکم بۉلسین، تاکه مسلمانلر هر ایکّی طرفده فراغتده بۉلسینلر؛ هر کیمکه احدو مصالحه نینگ کتّه یۉلیدن آغایشسه، نصیحتنی قبول قیلمسه، فتنه زنجیرلرینی حرکتگه کېلتیریب، وحشت سببلرینی هیجانگه سالسه، بو کېچمیش نینگ زوالی البته اونینگ اۉزیگه عاید بۉلهدی و او گناهکار بۉلهدی. بو معنیلرنی حقیقت دېب بیلسینلر. بیز ایضاحلشنی اراده قیلگنیمیز و او بیلن تنبیه بېرماقچی بۉلگنیمیز، منه شو. ———————— 1. بولجار – تورکي سۉز بۉلیب، باریش اوچون آلدیندن بېلگیلب قۉییلگن جاینی انگلهتهدی.
[ شنبه دوازدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:30 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||