اؤزبیک اتمه سی نینگ   کیلیب چیقیشی بیلن باغلیق  بیر فرضیه  نینگ اوچ  کیشی تامانیدن  ایتیلیشی حقیده 

غرب عالملریدن بؤلمیش  اللن .ژ . فرنک  و  ب. گالدن " اؤزبیک " اتمه سی تورکستان  کینگلیکلریده آلتین اؤرده  خانی  اؤزبیکخاندن  انچه گینه  آلدین پیدا بؤلگن دیب تاکیدلشدی .بعضی عالملر ، مثلن ، م . ایرمه توف "اؤزبیک " سؤزبینینگ پیدا بؤلیشینی  تورکی قبیله لردن بؤلیشی  اؤز (اؤز) لر  بیلن باغله یدی .

تاریخچی عالملرنینگ یاشیگه کؤره ، 12 عصر ده یشه گن مورخ اوسما ابن مونقیز "کتاب الاعتبار" اثریده ماسول امیرینینگ اسمی اؤزبیک ایدی دیب  قید ایته دی ...مشهور مورخ رشیدالدین  فضل الله  ال-همدانی هم اؤزینینگ "جامع التواریخ" اثریده ایلگیزیدیلر  سلاله سیگه تیلیشلی  تبریز حاکمینینگ  اسمی  اؤزبیک مظفر  دیب معلومات بیره دی .جلال الدین خوارزم شاه   قوشنی باشلیقلریدن  بیرینینگ  اسمی هم جهان پهلوان اؤزبیک  بؤلگنی معلوم .بو معلوماتلرنی  کیلتیریشدن مقصد  شونده - کو ، بوگونگی  کونده "اؤزبیک"اتمه سی  خصوصیده  یازیلگن علمی مقاله-یو منبعلرده اکثریت بو اتمه نی  آلتین اؤرده  خانی  اؤزبیک خان (1312 - 1340) نامیدن  کیلیب چیققن دیب یازیشلری اساس سیز ایکنلیگینی  و بو اسم جوده قدیمدن موجود ایکننی  اوکتیریب  اؤتیشدن عبارت .

مین "اؤزبیک"اتمه سینینگ کیلیب چیقیشی معماسیگه یاشلیک  چاغلریمدن  قیزیققن من . حاضر بو حقده  به تفصیل تؤخته لیب اؤتیرماقچی ایمس من .موردی کیلگنده بو مسله  عکس ایتگن تاریخی بدیعی اثرلریمده گی  فککرلریمنی  جمعلب سیزگه ایتکه زیشگه  اورینیب کؤره من .حاضرچه ایسه  "اؤزبیک" اتمه سینینگ  کیلیب چیقیشی بیلن باغلیق  بیر فرضیه نینگ  اوچ کیشی  تامانیدن  ایتیلیشی  حقیده  گی  معلوماتنی  سیزنینگ اعتبارینگیزگه حواله قیلماقچی من خلاص.

1 .

خورشید دوران 

بو فرضیه  نی دستلب 1988 ایلده  یازیلگن ، اوولن  " شرق یولدوزی " ژورنالیده باسیلگن ، ثانیا  1991 ایلده نشر ایتیلگن "سمرقند خیالی " کتابیمنینگ تورکیلرنینگ کیلیب چیقیشی بیلن باغلیق  ملاحظه لر  دوامیده  یازیب اؤتگن  ایکن من : " ... اولرنینگ ( اؤزبیکلر نینگ .خورشید .دوران) نامینی  کؤپچیلیک  تدقیقاتچیلر آلتین اؤرده خانی اؤزبیک (1312-1340) نامی بیلن باغلشه دی.

خؤش ، " اؤزبیک" سؤزینینگ ایتیمالوگیه سی ، "اؤزبیک" اتمه سی  قچان  و قنده ی  پیدا بؤلگن .بو حقده  تورلیچه  قره شلر  موجود .مینینگ  اؤیله شیمچه ، بو  اتمه  قدیمی  اجدادمیز  اؤغوز خان نامی بیلن  باغلیق  بؤلیب ، " اؤزبیک " سؤزینینگ  "اؤزبیک " بؤلیب کیتگن شکلی  بؤلسه  عجب مس .نیمه بؤلگنده یم ، " اؤزبیک "اتمه سی  جوده قدیمی  دورلرگه  باریب تقله دی .

میلاد دن آلدینگی 12 عصرگه تعلقلی  اش-شیره (اسیریه) بیتیکلری  (اؤرته) آسیا نینگ  بی پایان دشتلریدن باستیریب  کیرگن  سیکیفلر (اسکیتلر)باسقینی  حقیده خبر بیرر ایکن ، بو جنگاور کؤچمنچی قبیله لر نامینی  ایشگاوز ، اولرنینگ باشلیغینینگ  اسمی  ایسپک  دیب معلوم  قیله دی . تورکی خلقلر  تاریخی  بیلن جوده یخشی  تنیش بؤلگن آدم "ایشگاوز" دیگن نام اصلیده "اؤغیز" نامی  بیلن باغلیقلیگینی ، بو نام "ایچؤغیز" ایکنی تیزده پیقه یدی .

معلوم کی ، ایگیرمه تؤرت اوروغدن  عبارت  بو تورکی قبیله (اویوشمه) ایککی  ایریک گروه دن عبارت بؤلیب ، بیری "ایچؤغیز"(ایککی اؤغیز،"ایککینچی سی "تشاؤغیز"(تشقی اؤغیز) دیب ناملنگن .

"ایچؤغیز" نامینینگ اش-شیره  بیتیکلریدن "ایشگاوز"سؤزیگه  نقدر اؤخشه شیگه اعتبار بیرگن بؤلسنگیز  کیره ک .اؤشه  قدیمی  بیتیکلرده گی  ایسپک  سؤزیگه  کیلسک ، اش-شیره لیکلر  باسقینچیلرینینگ  اؤزلریگه  بیگانه نامعلوم اسملرنی  بوزیب  یازیشلری  طبیعی .اصلیده  ایسه سکیفلر  باشلیغینینگ  اسمی  اؤغیزبیک  یاکی  شو اسمنینگ قیسقرگن  شکلی - "اؤزبیک" ("اؤزبک") بؤلگنیگه شبهه یؤق (قاله ویرسه ، یان اطرافده گی باشقه  خلقلر هم اؤزبیکلرنی "آزبک"دیب اته شینی  اعتبارگه  آلسک ، بو  فکریمیز  قطعیلشه دی ).تاریخده بونده ی  بوزیلیشلر  جوده  کؤپ اوچره یدی .اجدادلریمیز - سکلر ، مسه گیتلر و اولرگه منسوب قهرمانلر  نامی یونان  مورخلری  اثرلری آرقلی بوزیلیب  ایتیب  کیلگن . بو اسملرنینگ  اصلیده قنده ی لیگینی بیلمه یمیز .قاله ویرسه ، مورخ  ناتنیش تیلده  ایشلتگن  اسملرنینگ  بعضن  نقدر بوزیلیشینی  جوده  یقین  اؤتمیشیمیزدن  مثال بیلن اثباتلماقچین من .خوارزم لیک بویوک مورخ  بیانی روسلرنینگ خیوه شهرینی  باسیب آلیش بیلن باغلیق  واقعه لر بیانیده  چار روسیه سی  قؤشینی  باشلیقلرینینگ ناملرینی ، جمله دن کوله چاو،ویروفکین  ناملرینی  تیلگه  آله دی . بو ناملر روسچه  بؤلیب ، اصلیده  گالاواچیوو ، ویریاوکین  بؤلگن .خوددی شو بوزیلیش عاقبتیده  "اؤزبیک" ("اؤزبک")اش-شیره بیتیکلریده "ایسپک"بؤلیب کیتگنیگه امین من.

خورشید دوران .

2.

اسقد مختار

بو فرضیه نی ایککینچی  بؤۀیب اسقد مختار  دستلب  "تفککور" ژورنالیده قسمن "تونده لیلر"سرلوحه سی بیلن  باسیلگن ، کیینچه لیک 2005 ایلده نشر ایتیلگن "اویقو قاچگنده "کتابیده گی قیدلرنینگ بیریده  قویده گیچه بیان ایته دی :

"اؤزبیک  خلقینینگ نامی اؤزبیکخان  نامی بیلن باغلشدی ."اؤزبیک خان" اؤزی  قه یردن  کیلیب چیققن؟

مینیمچه ، بو سؤزنینگ (دیمک، خلق نامینینگ هم)تاریخی جوده اوزاق. 721 ایلده تورکی قبیله لرنینگ قورولتایی  بؤلگن .شونده بیلگه خاقان  اؤز نطقینی  بونده ی سؤزلر بیلن باشله یدی :"ای ، تورک اؤغیز بیکلری ! " "اؤغیز" او وقتده "قبیله " معنا سیده  ایشله تیلگن .دیمک،"اؤغیزبیگی"-قبیله باشلیغی دیگن سؤز . اؤغیز بیکلری زمانیده  ایلنینگ  انچه امتیازلی  بیر قتلمی بؤلگن .اؤزبیکلر  تورکیلر نینگ انه شو قتلمیگه منسوب  طبقه دن کیلیب چیققن دیگن فرضیم بار".

اسقد مختار.

3.

طاهر ملیک 

اوچینچی بؤلیب فره ض خصوصیده  تنیقلی ادیب طاهر ملیک اؤز  ویب -صحیفه سیده  قویده گیچه ملاحظه بیلدیره دی :

"اؤزبیک"اتمه سی حقیده تورلی فکرلر موجود . تاریخی عالملریمیز  تعبیریچه :"اؤزبیک" - اؤزیگه اؤزی  بیک" دیگنی.یعنی باشقه  تعبیرده  اؤزبیک  تاریخینی  اؤزبیکستاندن  باشلشدی .بو ایککی فکرده هم منطقی  اساس یؤق . اولا ، یر یوزیده  یشه یاتگن کتته می کیچیکمی هر بیر خلق اؤزیه  اؤزی بیک ، باشقه گه تابع  بؤلیشنی ایسته مه یدی .ایککینچیدن ، اگر تاریخ  اؤزبیکستاندن باشلنسه ، بو خانگه "اؤزبیک"دیب  کیم اسم بیرگن ؟ بو اسم آسماندن  آلینمه گندیر .دیک ، بو نام ، بو اتمه اوول هم بؤلگن .

مین تاریخچی ایمس من ، عالملیککه هم دعاوام  یؤق  بیراق ، بو خصوصده قطعی  فکریمگه ایمس من ."قیرغیز"- قیر اؤغیز، "گه گه اوز"-کؤک اؤغیز  دیمکدیر .تورکی  خلقلرنینگ  باباسی  اؤغیزخان  بؤلگنلر .بو حقده  قدیم تاریخ  کتابلریده  ایترلی معلوماتلر  بار . عینی  اؤغوز خان  دورلریده  قوملرگه (عایله لرگه) نام بیریلگن :اویغور ،قارلیق ، قیبچاق ، قانغلی ...(بو تاریخگه قیزیققنلر میرزا اولوغ بیکنینگ  " تؤرت اولوس تاریخی " اثریدن  بهره مند  بؤلسه لر دروست ).بیرنیچه " اؤزبیک "-اؤغوز بیگی  دیمکدیر .یعنی اؤغوزخان سراییگه یقین عایله شونده ی  اتلگن . بو حال اروپاده هم بؤلگن .مثلن .روسیه ده "دوارینین"دیگن طبقه بؤۀگن ، یعنی "پادشاه سراییگه یقین بؤلگن کیشی".ینه اروپاده لارد، گیرساگ،بران ...کبی طبقه لر بارکی ، برچه سی حکمدارگه قنچه لیک یقینلیکینی  اجره تیب  توره دی . اؤغوز بیکلری  سراییگه شونده ی یقین بؤلگنلر.

تاریخچی عالملریمیز  اؤزلرینینگ یکوباوسکی ، بارتولت،بیرتیلس  کبی اوستاذلرنینگ ایتگنلرینی  محکم اوشلب  آلمسدن  اصل  منبعلرنی  اؤرگنیب ،تحلیل  قیلیب فکر یوروتسه لر دروست بؤلردی.بیزنینگ تاریخی میزنی اؤرگنیب ، کتاب  یازگنلری اوچون او ذاتلردن منتدارمیز . بیراق  بو باره ده بیر حقیقت موجود :بیر میلت تاریخینی اؤرگنیب بها بیره یاتگن  باشقه میلت وکیلینینگ  بیان  ایتیلگن  فکریده البته اؤز میلتی  منفعتی یاته دی .انه شو منفعت خالصلیک یؤلینی  تؤسه دی ".

طاهر ملیک

***

یوقاریده گی کیلتیریلگن "اؤزبیک" اتمه سی نینگ کیلیب چیقیشی بیلن باغلیق بیر فره ض نینگ  اوچ شخص تمانیدن بیر خیل اساسگه تیه نیب بیلدیریلیشی  بیجز بؤلمسه کیره ک .مینیمچه ، بونده انیق بیر تاریخی حقیقت نمایان بؤلماقده .

خورشید دوران 

23 مارچ 2012 

خورشید دوران سایتیدن آلیندی 

حرمت بیلن عزیز فاریابی