|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
اپریل آی نینگ ( 9 ) اولوغ حضرت صاحبقران امیر تیمور بابامیزنینگ 677 ایل توغیلگن مباره ک یاشلری ، برچه اولکه د اشلر ،تیلداشلر و عزیزلر گه قوتلوغ بؤلسون ! صاحب قران امیر تیمور ( 1336 - 1405 )  صاحب قران امیر تیمور ( 1336 - 1405 ) امیر تیمور ابن امیر تره غای 1336 ایل 9 اپریلده کیش (شهر سبز ) ولایتینینگ خؤاجه ایلغارقیشلاغیده دنیاگه کیلگن.اونینگ آته سی امیر محمد تره غای برلاس اولوسیگه منسوب بیکلریدن ،بهادر جنگچی ،علما و فوضلاگه اخلاصمند،علم اهلیگه حامی و ایشتیاقمند کیشی بؤلگن. امیر تیمورنینگ یاشلیگی حقیده معلوماتلر کم اوچره سه -ده ،ایریم منبعلرگه قره گنده ،او یاشلیگیده خط-سواد چیقریب ، اؤز دورینینگ طبیعت ،ریاضیات ،فلکیات ،معمارچیلیک و تاریخ علملرینی اؤرگنگن.امیر تیمور بیلن صحبتلشش شرفیگه میسسر بؤلگن بیوک عرب فیلوسوفی ابن خالدون جهانگیر تورک ،عرب ،فارس خلقلری تاریخینی ،دینی ،دنیاوی و فلسفی بیلیملرنینگ مرککب جهتلریگچه یخشی اؤزلشتیرگنینی تأکیدلیدی. امیر تیمور سیاست میدانیگه کیریب کیلگن پیتده ،ماوارالنهر مؤغوللر استبدادی آستیده بؤلیب ،چنگیزخان و باتوخان باسیب اؤتگن شهر و قشلاقلر ویرانه گه ایلنگن ،سوو انشأتلری بوزیب تشلنگن یاکی ایشگه یراق سیز حالده کیلتیریلگن ،چنگیزخان ماوارالنهرنی اؤزینینگ ایککینچی اؤغلی چیغانای خانگه سویورغیل صفتیده انعأم قیلگن ایدی . امیر تیمورنینگ حیاتی و فعالیتی ده ایککی دور یقال کؤزگه تشلندی .بیرینچی دوری (1360-1405 )ماوارالنهر نی مؤغول خانلیگیدن آزاد قیلیب ،یگانه مرکزلشگن دولت توزیش ،اؤز آرا اؤروشلرگه برهم بیریش . ایککینچی دور ( 1386 - 1405 )ایسه ایککی ایللیک ،اوچ ایللیک ،بیش ایللیک ،دیب اته لوچی باشقه مملکتلرگه یوریشلری بیلن حرکتلندی. 1360 ایللردن باشلب امیر تیمور ماوارالنهر ده گی ایچکی نزاع ،اوروشلریده اشتراک ایته باشلدی و مؤغلستان حاکمداری توغلوق تیمورخان ،اونینگ اؤغلی الیاس خؤاجه گه قرشی کوره شلردن سؤنگ ،امیر حسین اوستیدن غلبه قازانگچ ،1370 ایلده ماوارالنهر تختینینگ حقیقی صاحبی بؤلدی و سمرقندنی حاکمیت پایتختی ایتیب بیلگیلدی. امیر تیمو تختگه اؤتیرگچ ، چیغاتای اولوسینینگ برچه یرلریگه اؤزینی وارث دیب بیلدی و سیردریا نینگ قویی حوزه سیده گی یرلرنی ،تاشکینت ولایتینی ،فرغانه وادی سینی ، خوارزمنی اؤز حاکمرانلیگی آستیگه کیریتدی .نتیجه ده ،ماوارالنهر و خراسان ده ایریک مرکزلشگن دولت وجودگه کیلدی .صاحبقران سؤنگگی ایللرده ایران ،عراق ،قفقاز آرتی مملکتلری ،هندوستان ،آلتین اؤرده و تورکیه بیلن بؤلگن جنگلرده غالب چیقیب ،سلطنت حدودینی شرق قطعه سی چین دیواریگه قدر ،غربده -اؤرته یر دینگیزیگه ،جنوبده ایسه هندوستان چیگره لریگه قدر گینگیتیردی. تیمور فعالیتیده معین سیاسی یؤل -میده فیودال حکمران -لیگینی توگتیش ، مهم خلق آرا کاروان یؤللریده اوستونلیک قیلیب تورگن آلتین اؤرده ،ایران و باشقه مملکتلرنینگ رقابتینی ینگیب ،ماوارالنهرنینگ سیاسی-اقتصادی قووتینی تأمیلی آله دیگن مرکزلشگن دولت تشکیل ایتیش ایدی.امیر تیمور اوه لم بار مملکتده دولت تیزیمینی مستحکملش ، باشقریشده گی ترتیب-انتظام ،قانونچیلیکنی گینگیتیریشگه امکانیت یره تیش ،سالیقلرنی ترتیبگه سالیش ،مملکت حمایه سینی تأمینلش یؤلیده قؤشن نینگ قدرتینی آشیریش کبیلرگه کتته اعتبار بیردی. امیر تیمور نینگ هر بیر حربی یوریشیگه تورتکی بؤلرلیک سبب بار ایدی . بو سببلر -اؤز دولتلرنینگ چیگره لرینی مستحکملش ،تشقی دوشمنلردن حمایه لنیش ،کاروان یؤلرینی تورلی یؤلتؤسرلردن تازه لش ،خیانتچی ،ساتقین ،ادمچیلرینی جزالش ،بؤیسونمه گنلرنی اطاعت ایتیریش ،اؤزینینگ سیاسی تأثرینی گینگیتیریش کبیلردن عبارت بؤلگنلیگینی تاریخی منبعلردن بیلیب آلیش ممکن .مثلن ،امیر تیمور نینگ تؤختمیش خانگه کؤپ الطفاتلر ،یاردملر کؤرستیب ،1379 ایلده اؤروس خان نی ینگیب ، آق اؤرده تختیگه تؤختمیش خان نی اؤتقزگن ایدی. اما تؤختمیش خان امیر تیمورنینگ امیدلرینی پوچگه چیقردی. او ماوارالنهر گه بیر نیچه بار تالانچیلیک نیتیده باستیریب کیرگنیدن سؤنگ ،تیمورده هم اونگه قرشی کوره شش مجبوریتی وجودگه کیلدی و 1395 ایل 15 اپریلده قوندوزچه ده امیر تیمور بیلن تؤختمیش خان اؤرته سیده حل قیلوچی حیات-ممات جنگی باشلندی .جنگ فقط تؤختمیش خان نینگ تقدیرینی حل قیلیب قؤیه قالمی ،بلکی بوتون آلتین اؤرده تقدیرینی هم حل قیلدی. تاریخ تیمور ظیممسیگه آلتین اؤرده دیک قدرتلی مؤغول دولت تیزیمی بؤییچه دیوانی بوزروگدن تشقری ،هر بیر ولایتده دیوان دیب اته لوچی باشقرمه توزیب ،بو باشقرمه لر سالیق ایغیش ،تارتیب سقلش ،اجتماعی بینالر -بازارلر ،حمام لر یؤللر،سوغاریش ترماقلریده قره ب توریش و اهالینینگ خولقی-اخلاقی حرکتلرینی نظارت آستیگه آلیش کبی ایشلر بیلن شغیللنگن.هر بیر دیوانده کیریم و چیقیملرنی حسابگه آلیش،قید ایتیش تورک-اؤزبیک و فارس -تاجیک تیلیده آلیب باریلگن . تیمورتاریخچیلر تصویریچه ،اؤرته عصرنینگ اتاقلی دولت و حربی اربابلریدن بؤلیب ،اوروپا عالملری اؤز اثرلریده اونینگ سلبی تمانلری بیلن بیرگه مهم فضیلتلرینی هم تأکید لب اؤتگنلر.نیمیتس عالمی ف.شلاسیر اؤزینینگ "جهان تاریخی "(ش-توم)اثریده : "بختیار جنگچی ،جهانگیر ،اوزاق شرق قطعه سی قانون شناس بؤلیش بیلن بیرگه اؤزیده ،آسیاده کم اوچره ی دیگن تکتیک و ستراتیژی بیلیملرینی افاده لدی " دیب یازسه اتاقلی نیمیتس عالمی تاریخ شناسی م. وبیر : "تیمور اؤز دوشمنلریگه نسبتن جوده بیرحم ایدی ، لیکین سرکرده لیک ،دولتینی باشقریش و قانونچیلیک ساحه سیده بیوک استعدادگه ایگه ایدی " -دیب تعریفلیدی. شونینگدیک ،"توزیکی تیمور "-"تیمور توزیکلری "ده هم تیمورنینگ جمیعتگه ،اجتماعی -سیاسی حیاتگه قره شی ،بیرلشگن قدرتلی فیودال دولتینینگ سیاسی و اخلاقی قاعده لری حقیده گپ باره دی . تیمور توزیکلریده دولت تیزیمی ،دولتده گی تورلی لوازملرنینگ وظیفه سی ،اونده گی تورلی طایفه لر و اولرگه مناسبت ،دولتنی باشقریشگه اساس بؤلگن قاعده لر ،قؤشین لرنینگ توزیلیشی ،ترتیبی ،اونی باشقریش ،تأمینلش ،رغبتلنتیریش ،قؤشین تورلرینینگ توتگن اؤرنی و اؤز ارا مناسبتی کبی مسله لر بیان ایتیله دی .دولت ایشلرینی هر دایم اسلام و شرعیت حکملری اساسیده آلیب باریلگنلیگی بیر نیچه بار تأکیدلندی ."سلطنتیم مرتبه سی ،- دیب تأکیدلیدی امیرتیمور ،قانون -قاعده لر اساسیده شونده ی سقلدیمکی ،سلطنتیم ایشلریگه اره لشیب ،زیان ایتکزیشگه هیچ بیر کیمسه نینگ قوربی ایتمه دی ".بوندن تشقری ،اثرده جمعیت ایشلریده گی آدملرنینگ 12 قاعده گه عمل قیلینگنلیگی ،سلطنت 4 قطعی قاعده گه اساسلنیشی کبی مسله لر هم ترتیب بیلن بیان ایتیلگن ("تیمور توزوکلری "گه قره لسین .-م.ح .) . شهرلرو شهر اطرافی اهالیسیدن نه جان سالیغی و نه باج آلینردی .بیرارته هم عسکرنینگ داییمی توریش اوچون شخصی کیشیلر اویینی ایگه لشگه یاکی فقرالرنینگ مالینی و بایلیگینی اؤزلشتیریب آلیشگه حقی یؤق ایدی ."برچه ایشلرده ،-دیگن ایدی امیر تیمور ،- بو ایشلر قیسی اؤلکه خلقیگه تعلقللی بؤلمسین ،حاکملرنینگ عدالت تمانیده قتتیق توریشلریگه بویروق بیریلگن .قششاقلیکنی توگتیش مقصدیده باش پناه لر تشکیل قیلدیم کی ،کمبغللر اولردن تفقه آلیب تورردیلر ".بوندن تشقری ،تیمورنینگ سالیقلرحقیده گی قاعده سی جوده مهم اهمیتگه ایگه دیر .تیمور یازه دی : "سالیقلر ایغیشده خلقنی آغیر احوالگه سالیشدن یاکی اؤلکه نی قششاقلیککه توشیریب قؤیشدن احتیاط بؤلیش ضرور .نیگه کی ،خلقنی خانه ویران قلیش دولت خزینه سینینگ کمبغللشیشیگه آلیب کیله دی ،خزینه نینگ بی قووتلیگی حربی کوچلرنینگ ترقاقلنیشیگه ،بو ایسه ،اؤز نوبتیده حاکمیت نینگ کوچسیزلنیشیگه سبب بؤله دی..." امیر تیمور حربی صلاحیتیده جهانگه مشهور سرکرده و اؤز زمانه سینینگ اینگ قدرتلی حاکمداری بؤلیش بیلن بیرگه ،اونینگ حربی نظریه سی و عملی حربی صنعتی ،تکتیک و ستراتیژیک ،ارمیه ترکیبینینگ توزیلیشی اؤز دورینینگ نادر معجزه سی ایدی . اونینگ حربی مهارتی تورلی یؤنلیشلرده -عسکری قسملرنی قیته تشکیل ایتیشیده ،دوشمنگه هجوم قیلیشده تورلی-تومن اصوللردن فایده لنیشده ،هجومدن آلدین دوشمن جایلشگن یرلرنی اؤبدان اؤرگنیب چیقیشده ،هم لشکرباشی -قؤماندانلیقده نمایان بؤلدی . ادبیاتلرده تیمور حقیده بیر-بیریگه ضد فکرلر موجودبؤلیب کیلدی ،لیکین اولرنینگ کؤپلریده تیمور فعالیتیگه اؤز دوری نقطۀ نظریدن ایمس ،بلکی مولفلر یشه گن دور نقطۀ نظری اساسیده بها بیریلگن. "تیمور توزیکلری"نی انگلیسچه دن فرانسوز تیلیده ترجمه قیلیب ، 1787 إیلده ایتگن فرانسوز عالمی لیانگل تیمور حقیده شونده ی یازه دی : " تیمور خان (تیمور) سیاسی و حربی تاکتیکه حقیده رساله یازگن و اؤز اولادلریگه جوده دانا تیزیم قالدیرگن .بیز بونی تصور هم قیلمگن ایدیک و اونینگ اوروشلرینی باسقینچیلیک و تالان-تاراج قیلیش دیب بهالب کیلگن ایدیک . دییرلی اینگیب بؤلمیدیگن ایککی تؤسیق -بیزده گی تعصب همده تاریخی ناحقلیک تیمورنی بیلیشیمیزگه و تؤغری بهالشیمیزگه خلقیت بیریب کیلدی " . شونی علحیده تأکیدلش لازمکی ،امیر تیمور دولت ، جمعیت حیاتیده بؤلیب اؤته دیگن هر بیر مهم ریجه آلدیدن کینگش اؤتکزر و بو کینگشگه نفقط دولت اربابلری ، سرکرده لر ،تیمورزاده لر ،بلکی سیدلر ،شیخلر ،علم-فن اربابلری هم تکلیف ایتگن و اؤزینینگ هر بیر یوریش آلدیدن بونده ی کینگشلر -نی اؤتکزیب توریشنی عادت توسیگه کیریتگن. امیرتیمورنینگ آبادانچیلیک ایشلری تؤغریسیده تنیقلی شرقشناس عالم ،اکادیمیک و . و . بارتولد : " تیمور گؤیا سمرقنددن باشقه همه یرده ویرانگرچیلیک بیلن شغللنگن ،دیگن فکر مبالغه لی : او کابل وادیسی و موغن چؤلی کبی سمرقند دن اوزاق بؤلگن جایلرده اولکن سوغاریش ایشلری آلیب باردی "،- دیگن تاریخی جهتدن غایت قیمتلی فکرنی ایتیب اؤتگن.بو فکرده مقایسه قیلیب ،علی یزدینینگ یازیشمه سینی کیلتیریش مقصدگه موافق دیر : " بیر إیل مابینیده ، -دیب یازه دی اؤرته عصر تاریخچیسی علی یزدی،- بغداد شهرینی تیکلش حقیده بویروق بیریلدی ،تاکی شهر ینه اؤز قیافه سینی آلسین ، اونده هنرمندچیلیک رواجلنسین ،تیوره ک -اطرافده دهقانچیلیک اؤسین،سودا-ساتیق و مدنی حیات کینگ ترماق یایسین ،اسلام بیلیمی ایلگریگیده ی یایلسین .بو وظیفه امیر زاده ابو بکر گه تاپشیریلدی " . تاریخی منبعلرنینگ گواه لیک بیریشیچه ،ماوارالنهرده مؤغیللرنینگ قریب 140 إیللیک حکمرانلیک دوریده بیرانته هم کؤزگه کؤرینرلی قوریلیش یاکی سوو انشأتلری وجودگه کیلمگن .امیر تیمور نینگ تشعبصی بیلن 1365 إیلده قرشی ،1370 إیلده سمرقند،1380 إیلده ایسه کیش نینگ اطرافی قیته دن مدافعه دیوارلری بیلن اؤره لگن.شونینگدیک ،خلق فراوانلیگی یو ،مملکت آبادانچیلیگی یؤلیده سوو آمبارلری ،تؤغانلری قوریشیگه ،اریقلر قزیشگه ،ینگی یرلرنی اؤزلشتیریشگه علحیده اعتبار بیریلگن .مملکت نینگ اقتصادی احوالینی کؤتریشده سودانینگ اهمیتی بی قیاس ایکنلیگینی توشونگن حکمدار بازارلر ،رسته لر و تیملر ،تورلی -تومن اوسته خانه لر برپا ایتیب ،خلق هنرمندچیلیک صنعتینی ترقی ایتیرگن. امیر تیمور علم-فن ،معنویت اهلیگه اعتبار ، مهربانلیک کؤرستیب ،اولردن جمعیت مدنی حیاتیده فایده لنیشگه اینتیلر ایکن ، تاریخچی ابن عرب شاه یازگنیدیک ،"تیمور عالملرگه مهربان ،سعید و شریفلرنی اؤزیگه یقین توتر ایدی .علما و فضلا گه ترله عزت - حرمت کؤرسه تیب ، اولرنی هر قنده ی آدمدن تمام مقدم کؤرردی .اولرنینگ هر بیرینی اؤز مرتبه سیگه قؤیب ،عزت و اکرامینی اونگه اظهار قیلر دی" . امیر تیمور سراییده کؤپلب علم-معرفت علمالری مولانا عبدوجبار خوارزمی ، مولانا شمس الدین منشی ،مولانا عبدالله لیسان ،مولانا بدرالدین احمد ،مولانا نعمان الدین خوارزمی ، خواجه افضل ، مولانا علاوالدین کاشی، جلال خاکی لر صاحب قران نینگ مرحمتیدن بهره مند بؤلیب ،اونینگ خذمتیده بؤلدیلر .امیر تیمور علم-فن نینگ ریاضیات ،هندسه ،معمارچیلیک ،فلکیات ،ادبیات ،تاریخ ،موسیقه کبی ساحه لری رونقیگه کتته اعتبار بیریب ،صاحب هنرلر بیلن قیلگن صحبتلری حقیده فرانسوز عالمی لیانگل شونده ی یازه دی : " "تیمور عالملرگه جوده مهربان ایدی.بیلیمدانلیگی بیلن بیر قطارده صاف دل لیگینی کؤرگن کیشیلرگه ایشانچ بیلدیرردی.او تاریخچیلر ،فیلسوفلر ،شونینگدیک ،علم-فن،اداره و باشقه ایشلرده استعدادلی بؤلگن برچه کیشیلر بیلن صحبتلشیش اوچون کؤپینچه تختدن توشیب ،اولرنینگ یانیگه کیلر دی .چونکی تیمور بو ساحه لرگه غمخوارلیک قیلیشگه اساسی اعتبارینی بیرردی". امیر تیمور اؤزینی ماهر دیپلومات صفتیده هم نمایان قیله آلگن .اونینگ ویزنتیه ،وینیتسیه،گینیه ،اسپانیه،فرانسیه،انگیلیه،باشقه چه ایتگنده ،اؤشه وقتده کؤپراق معلوم و مشهور بؤلگن اروپا دولتلری بیلن اقتصادی علاقه لر اؤرنتیش و اونی مستحکملش ساحه سیده فعالیتینی فرانسوز و انگلیز قیراللرینینگ اونگه یازگن مکتوبلری بیلن دلیلش ممکن. منبعلرده صاحب قران امیر تیمور - یارقین خصلتلرگه ایگه ایکنلیگی ،خاطره سی اؤتکیر ،شجاعتلی و قاطعیتلی ،بیر سؤزلی ،زؤر روحی قدرت ایگه سی ، صلابتلی انسان صفتیده تعریفلندی. امیر تیمور نینگ آسیا ،عمومن جهان تاریخیگه خذمتلری و توتگن اؤرنی حقیده خلاصه قیلیب ،قویده گیلرنی تأکیدلب اؤتیش جایزدیر:امیر تیمور مرکزی آسیانی مؤغوللر ایسکنجه سیدن آزاد ایتیشده برچه یورت پرور کوچلرنی اویوشتیریب ،اولرنی مستقللیک اوچون کوره شگه یؤنلتیرگن یتکچی رهبر ،یرلی خلقنینگ بو ساحه ده گی آرزو -امیدلرینی رؤیابگه چیقیشیگه اولکن حصه قؤشگن سرکرده دیر ، امیرتیمور کؤپ إیللر دوامیده مستملکه بؤلیب ، چیت ایللیک حکمدارلرگه بؤیسونیب کیلگن ماوارالنهر و خراسانده اؤز یورتی ،خلقینینگ کوچ-قدرتیگه تینگن مستقل و یگانه دولت برپا ایتیشی ،امیر تیمور هم اؤز دوریگه خاص بؤلگن تورلی سببلرگه بنأعن باشقه مملکتلرگه یوریشلر قیلدی و اوروپا مملکتلرینینگ رواجلنیشینی تیزلششگه اؤز حصصه سیسنی قؤشدی .روسیه نی آلتین اؤرده ظلمیدن ،اوروپانی تورکیه تجاوزیدن سقلب قالدی ،امیرتیمور اؤز سیاستیده مدنیت ،آبادانچیلیک ،هنرمندچیلیک حامیسی بؤلیب تنیلدی .اؤز سیاستی بیلن مدنی یوکسلیشگه و تورکی تیلنینگ رواجیگه کینگ یؤل آچیب ،نفقط مرکزی آسیانینگ مدنی-معنوی ،بلکی بوتون مسلمان عالمی تاریخیده اؤچمس ایز قالدیردی و سؤنگگی رواجلنیشگه کتته تأثیر کؤرستدی ،امیر تیمور قطار شرق مملکتلری و اینیقسه ،اوروپا مملکتلری بیلن دیپلوماتیک علاقه لر اؤرنتیب ،اولر بیلن تورلی سودا-ساتیق ،مدنی علاقه لرگه ینه ده کینگ یؤل آچیب بیردی. سابق سویت لر مفکوره سی ،پرولتار دنیا قره شی حکمرانلیک قیلگن شرایطده تیمور فعالتیگه نسبتن سلبی مناسبتده بؤلیندی ،اؤشه دور ادبیاتلریده هر دایم قاره لنیب کیلیندی .لیکین مفکوره وی تؤسیق ،تحقیقلشلرگه قره می ایریم علمی اثرلرده تیمور حقیده بعضی تؤغری فکرلر هم بیلدیریلدی . بو جهتدن اؤزبیکستانده 1968 إیلی اکادیمیک ی.م. مؤمینونف نینگ "امیر تیمور نینگ اؤرته آسیا تاریخیده توتگن اؤرنی و رولی" رساله سی نینگ نشر ایتیلیشی مهم واقعه بؤلدی . رساله تیمور شخصیگه بیریاقلمه لی قره شلرگه قرشی یازیلگن علمی اثر صفتیده گی دستلبکی اورینیش ایدی . لیکین بو قدم مسکواده گی یوقاری اداره لر و مطبوعات ارگانلری تمانیدن قاره لندی و اثر مؤلفی بی نهایه ازیتلر چیکدی . اؤزبیکستان نینگ مستقیللیککه ایریشووی ،ایسکی مفکوره سیقیویدن قوتیلیش ،تاریخیمیزده تؤغری مناسبتده بؤلیش امکانینی یره تدی .سؤنگگی إیللرده امیر تیمور و اونینگ دورینی اؤرگنیشگه بغیشلنگن قطار منبعلر ،کتابلر ،جمله دن ،بؤری بای احمدوف نینگ امیرتیمور حقیده گی کتته رومان -خرونیکه سی نشر ایتیلدی .اؤزبیکستان ریس جمهوری نینگ فرمانی بیلن 1996 إیل -امیر تیمور إیللی دیب اعلان ایتیلیشی و بو سنه جهان مقیاسیده نشانلنیشی امیر تیمور نامی آقلنیب ،اؤزبیک خلقیگه بوتونلی قیتگنیگه یارقین دلیلدیر. "معنویت یولدوزلری "کتابیدن آلیندی . امیر تیمور حقیده کتابلر (اؤزبیک تیلیده ) عبدالاحد محمد جانوف .امیر تیمور و تیموریلر سلطنتی بؤری بای احمدوف .امیر تیمور اؤغیتلری. حمیدالله ده ده بایوف .امیر تیمورنینگ حربی مهارتی ابراهیم مؤمینوف .امیر تیمورنینگ اؤرته آسیا تاریخیده توتگن اؤرنی و رولی نذرالله احمدوف .امیر تیمور :روایت و حقیقت آزاد مؤمین .امیرتیمورنینگ یاقوتی ("شرق یولدوزی")،10-سان،1991 پایان روشن.جمه قربان.امیر تیمور توغیلگن جای یاکی زنجیر سرای قیه سی صلاح الدین تاشکندی.تیمورنامه تورغون فیض یوف.تیموری ملکه لر تورغون فیض یوف .تیموریلر شجره سی یویگینی بیریزوفسکی .بیوک تیمور (رومان) عزیز فاریابی ----------- آنه تورکستان أیغلر بویوک اؤتمیشینی ایسلب ، آنه تورکستان أیغلر ، ایزیلیب جسم و جانی ، جگر- بغری قان أیغلر. رنگی سریق ، حالی خراب ، تالان- تاراج بؤلگن مالی ، بو حال و زارینی کؤرگن ، زمین و آسمان أیغلر تاریخینی اؤقیب کؤرگن ،گدا- شاه بؤلر مغرور ، بوگوننی یازر بؤلسه ، قلم له دیوان أیغلر. غم وقیغو غباریده ، بوری - قشقیر شکاریده ، جلاد-اؤغریلر قولیده ، چاره سی یؤق توران أیغلر. چاپدی آتین قنچه ارباب، ماس قیلیبان اؤزین هرباب، بوساتقینلر برین کؤروب ،قشلاق وقورغان أیغلر یوغریلیب درد والمگه ، تاب وطاقت بؤلدی تاق ، تاشدی صبر و تین یوقالدی ، کویب عصروزمان أیغلر. قصر ویران ،جگربریان ، یؤللربؤم- بؤش ،یورمس کاروان ، بو احوالنی مزاریدن کؤریب صاحب قران أیغلر. نوایی دیک بیلیمداننی ، قبری ویران،روح - سرسان ، نه بؤلدی آنه یورتیم ، دیب نوایی هم چنان أیغلر. إیزگو دن أیل إیچره توزگن ،تینگ و تاتولیک حیات ، میرزا بابر بؤلیب حیران ،إیککی کؤزی گریان أیغلر. کؤنگلیل باغی خزان بؤلگن ،امید إیلدیزلری سؤلگن ، سؤنماق توشگیده قاتیب ، بو یرده باغبان أیغلر. کؤزلرینی قیلیب بولاق ، سؤزلری یؤق تیلی قشاق ، قیسی دردن آچه ین سؤز ، کوپلیگیدین زبان أیغلر. إیل بیلن یورت قاوریلیب ، یاندی و کویدی همچنان ، قازان إیچره جیجیق کبی ، ایت إِیچره استخوان أیغلر. بوکؤروم لیک کونلرنی ، نی کؤزبیرله کؤروب تورگن ، قویاش و آی و یولدوزلر ،گاه آچیق- گاه نهان أیغلر. داد أیغلر،داد أیغلر، داد دیب تورکستان أیغلر ، بیوک اؤتمیشینی ایسلب ، قئته دن تورکستان أیغلر حرمت و ادب بیلن عزیز فاریابی [ یکشنبه بیستم فروردین ۱۳۹۱ ] [ 11:0 ] [ داکترفاریابی ]
 امیر تیمور قبرینینگ آچیلیشی http://youtu.be/aGH99N8oDvg م.قیوموف نینگ خاطره لری و ایریم منبعلر اساسیده صاحبقران امیر تیمور قبرینینگ آچیش بیلن باغلیق معلوماتلر  قبرنی آچیشدن کؤزلنگن مقصد اؤشه دورده بیوک سرکرده قبری قه یرده جایلشگنی و عمومن امیر تیمور اؤزبیکستانده دفن ایتیلگنلیگی حقیده گی گپلرده سویت یعنی شوروی رهبریتی شبهه بیلن قره دی .1941 أیل 21 مارچ کونی ستالین گه مرکزی کمیته و مدنیت وزیرلیگی تمانیدن گوری امیر مقبره سیده ارخیالوژیک قزیشمه ایشلرینی آلیب باریش حقیده خط ایتیب کیلدی . ایکسیپیدیه نینگ مقصدی - امیر تیمور قبرینی انیقلش و اؤرته عصرلرده یه شب ، فعالیت یوروتگن تیموریلر سلاله سینی علمی اساسده تیکشیریب اؤرگنیش دیب کؤرستیلگندی. تیگیشلی حجتلر تیارلنگندن سؤنگ ستالین نینگ بؤیروغیگه کؤره ایشچی گروه توزیلدی .اونگه باشلیق قیلیب عالم و جماعت اربابی قاری نیازوف تعینلندی ،گروه گه تیلشناس عالم ا.سیمیانوف،انتراپالوژ عالم م. گیره سیموف ،تنیقلی یازوچی صدرالدین عینی لر کریتیلدی( اؤشه پیتلر امیر تیمور حقیده اثر یازیش صدرالدین عینی نینگ آرزو سی ایدی). ملک قیوموف ایسه ایش جریانینی تصویرگه آلوچی باش آپیره تور ایتیب تعینلندی . 1941 أیل 15 می کونی ایکپیدیدتسیه باشلنیشی بیلگیلنگن کوندن 5 کون آلدین ، ایشچی گروهی سمرقندگه ایتیب کیلدی و تیارگرلیک ایشلری کؤریب قؤیلدی .گؤری امیر مجموعه سیده گی قبرلرنینگ آچیلیشی حقیده خبر تاپگن محللی اهالی ناراضیلیک بیلدیریب ،إیغیلیشیب کیله باشلشدی.بیرینچی کونده ناق مینگلب آدملر کیلیشدی .إیغیلگنلرنینگ بعضیلری نی ایسه بو عالملر نیمه لر قیلماقچی ایکنلیگینی بیلیش قیزیقتیرر ایدی . ایشنینگ باشلنیشی 1941 أیل 2 جون بیرینچی ایش کونی دیب بیلگیلندی .هر احتمال گه قرشی محللی اوسته لر هم چقیریب قؤیلدی .شو کونی ایرته لب ساعت 8:00 ده مجموعه ده گی قبرلردن بیرینینگ اوستیده گی تاشنی کؤتریشدی .بو قبرنی اؤرگنیش اوچون اوچ کون صرفلندی .نیگه دیر اونده گی سویک قالدیقلری یخشی سقلنیب قالگن ایدی .گیره سیموف فقط باش چناغی و اومورتقه سویکلرینی آلیب ،اولرنی بیر قوطیگه سالدی.بو قبر امیر تیمور نینگ سویوکلی فرزندی شاهرخ میرزا گه تیگیشلی ایدی. ایککینچی قبرنینگ آچیلیشی نوبتده گی - ایککینچی قبر اوستیگه قؤیلگن تاش آغیرلیگی توفیلی اونی کؤتریش اوچون محللی اهالی هم یاردمگه چقیریلدی .اوسته لر زنجیرلرنی ریچگلربیلن تارتیب، قبر اوستیده گی تاشنی کؤتریب آلیشدی .بو قبر ایچیده گی کیشینینگ باش سویگی تنه سویکلرینینگ یانیده تورردی.باش چناغیده اؤتکیر تیغدن قالگن ایزلر هم بارایدی.گروه اعضالریده تیمورنینگ سیویملی نبیره سی میرزا اولوغ بیگ نینگ قبری آچیلگنلیگیگه شبهه قالمگندی .اولوغ بیگ قبری بیلن ایککی هفته شغللنیشدی.سویکلر ،کیییم قالدیقلری هم سقلنیب قالگن ایدی. اینگ قیین ایش کونی نوبت امیر تیمور قبریگه ایتیب کیلگنینی کؤپچیلیک سیزه یاتگن ایدی .عالملرنینگ اعتباری بیرینچی بؤلیب قبر اوستیده گی تاشگه اؤییب یازیلگن یازوولرگه توشدی .اونده " وقتی کیلیب همه میز بو دنیانی ترک ایته میز .بیزگچه هم بیوکلر بؤلگن و بوندن کیین هم بؤله دی .اگرده کیمده- کیم بو نرسه نی تن آلمسه ، قبرنی قؤزغب یاکی اؤتگنلر روحینی بیزاوته قیلسه ،اینگ دهشتلی بلاگه یؤلیقسین"دیگن مضمون عکس ایتردی .یازوونینگ آخرگی سؤزلری ایکسپیدتسیه اعضالرینی سیرگکلنتیریب ،قؤرقووگه سالدی.ایشنی تؤختتماقچی هم بؤلیشدی.اما "یوقارینینگ بویروغی "بؤییچه قیلینه یاتگن ایشنی هیچ بیر قؤرقوو تؤخته تاآلمه دی. 21 جون کونی ایرته لب ساعت 7:00 ده ایشچی گروه اعضالری أیغیلیشدی. لیکین ایش هه دیگنده یوریشه ویرمدی.ایش باشلنگنیدن یریم ساعت اؤتار- اؤتمس کؤتریش کرنی بوزیلیب قالدی .قبر اوستیده یاتقیزیلگن پلیته نی : سیکین - استه قؤلده سوره باشلشدی .اونینگ تگیده توپراقدن باشقه هیچ نرسه کؤرینمسدی .کونینگ یریمیگه کیلگنده پلیته نی آچیشگه موفق بؤلیشدی .عالملر قؤللری بیلن یرنی کاوله ی باشلشدی. ساعت 13:00 گچه اوچته مرمر پلیته نی آلیب تشلشگه اولگوریشدی .نهایت ،تابوت نینگ قاره قاپقاغی کؤریندی .کوتیلمگنده برچه یاریتیش یعنی چراغلر اوسکونه لری اؤچیب قالدی .هر خیل آوازلر ایشیتیلیب ، نفس آلیش قیینله شه باشلدی.تنفس اعلان قیلیندی. بشارتچی چال لر و عرب یازوویده گی کتاب تنفس پیتیده ملک قیوموف چای ایچماقچی بؤلیب حویلیگه چیقدی.اونینگ کؤزی قؤللریده بیر کتاب نی اوشلب اؤتیرگن اوچته چالگه توشدی .ملک قیوموف آته خانلر بیلن سلام-علیک قیلر ایکن، چاللر اوندن: "اؤغلیم ،سینینگ هم قزیشمه ایشلریگه علاقه نگ بارمی؟ "-دیب سؤره شدی. اپیره تور ازیله شیب : "مین اساسی آدم من ،مین سیز بولر ایشله ی آلمه ی دی" ، - دیب جواب بیردی . چاللر ایسه : "تیمورنینگ قبرینی آچیش ممکن ایمس ،اوروش باشلندی"،-دیب ایتیشدی. ملک قیوموف :"بونی سیزلر قیردن بیله سیزلر ؟"-دیب سؤره گنده ،اونینگ قؤلیگه قرییه لر عرب یازوویده گی کتته بیر کتابنی توتقزیشدی .عرب یازووینی اؤقی آله دیگن اپیره تور دققت بیلن صحیفه ده -گی جمله لرنی اؤقی باشله دی ،اونده : "بیوک لشکر باشی قبرینی قؤزغش ممکن ایمس .عکس حالده اوروش باشلندی"،-دییلگندی. ملک قیوموف تیزده قاری نیازوف ،صدرالدین عینی و ا. سیمیانوفلرنی چقیریب کیلدی .اولر هم کیکسه لر بیلن سلاملشیب ،کتابنی اؤقیشگه کیریشیب کیتیشدی . صدرالدین عینی چاللرنی کاییب ،اولرنی اعصاسی بیلن هه ی ده ی باشله دی.آته خانلر آرتیگه قیتیشدی. ملک قیوموف اؤیچن حالده انچه گچه چاللرنینگ آرقه سیدن کوزه تیب قالدی .قرییه لر مویولیشگه ایتر -ایتمس اؤز -اؤزیدن غایب بؤلیب قالیشدی . اپیره تور کؤزلریگه ایشانمدی و تیزده اؤزیگه کیلیب ، اولرنینگ کیتیدن یوگوردی .اما چاللر نی تاپه آلمدی. محللی اهالیدن سوریشتیرگنیده هم هیچ کیم او چاللرنی کؤرمگنلیگینی و فقط اولر حقیده تورلی گپ-سؤزلر ایشیتیشگننینی ایتیشدی.بلکی بو آته خانلر انسانیت نی آلدینده تورگن فاجعه دن آگاه لنتیریش اوچون آدم قیافه سیده کیلگن فرشته لرمیکن؟... قبردن خوش بوی هید تره لدی ساعت 15 :30 ده ایش جریانی ینه یاروغلیک بیلن تأمینلندی .انتراپالوژ عالم گیره سیموف تابوت اوستیده گی آخیرگی تخته لرنی آله یاتگنیده قنده ی دیر تصویرلب بؤلمس خوش بوی هید اطرافگه تره لدی .قبر ایچیده بیر باقووت بهادر آدم یاتگنلیگی سیزیلیب تورردی .گیره سیموف تیمور باش چناغینی قؤلیده توتیب ،اطرافده گیلر گه کؤرسه ته باشله دی.بیوک لشکر باشینینگ اؤنگ ایاغیدن یره لنگنلیگی ایزلری اونینگ سویک-لریده هم سقلنیب قالگن ایدی.تیمور قبرینینگ آچیلگنلیگیگه برچه نینگ ایشانچی کامل بؤلدی .عینی ایسه خرسندلیگیدن : " ایتگنیم تؤغری چیقدی،تیمورنینگ قبری سمرقند ده ایکن "،دیه قیچقیرردی.اؤشه کونی یاق تورلی گزیته و رادیو کاناللر "سویت عالملری نینگ تیمور قبرینی تاپیشگنلیگی "تؤغریسیده خبرلر ترقلدی. مشوم خبر یاکی ... قرغیش تیگدیمی ؟ 22 جون تانگیده اوروش باشلنگنلیگی تؤغریسیده گی خبر رادیو آرقلی اعلان قیلیندی .هیتلر چیلر سویت اؤلکه سیگه اوروش اعلان قیلگن ایدی . ایکسپیدتسیه گروهی بو مشوم خبرنی ایشیتیب ،اؤزلرینی یؤقاتیب قؤییشدی. بشارتچی چاللرنی قووب سالگن صدرالدین عینی ایسه بیر بورچکده مونغیب ،اؤتریب قالدی . ایکسپیدتسیه ایشینی تؤخته تیشیب ، اونینگ یوز توزیلیشینی ایشلش اوچون سویک قالدیقلرینی آلیب مسکوه گه یؤل آلدی. تن آلینگن افسانه یا کی ... " امیر تیمور سویک قالدیقلری سالینگن قوطی مسکوه آسمانیده ، قرونت (اوروش میدانی) اوستیده ایلنتیریب ، اؤز جاییگه قؤیلگندن سؤنگ اوروش آلاولری سؤنه باشلدی". نفقط خلق آغزیدن ،بلکی متخصص عالملر تامانیدن هلی-هنوز انیق بیر تؤختمگه کیلینگنی یؤق .روس پراواسلاو چیرکاوی هم یوقاریده قید ایتیلگن قوطی ایلنتیریلگن چیگره دن دوشمن عسکرلری عمومن اؤته آلمگن ، دیه تخمینی مشاهیده یوروتیشه دی . انچه سیرلی و هر خیل گپ-سؤزلر -گه سبب بؤلگن تیمور قبرینی اؤرگنیش بؤییچه ایشلر یکونیگه ایتگچ ، حسابات تیارلندی .اونینگ بیر نسخه سی "مرکز"گه جؤنتیلگن بؤلسه ،ینه بیری امیر تیمور قبرینی یاپیشه یاتگنده تابوتگه قؤشیب سالیندی .بو حسابات تؤرت تیلده -اؤزبیک،اوروس ،فارس و انگلیس تیللریده سمرقند قاغازیگه خیتای (چین)سیاهیده یازیلگن،دیه کؤرستمه بیره دی عالملر.ایککی کوندن کیین ستالین آستانه لریده غلبه قازانیلگنلیگی تؤغریسیده خوش خبرلر ایتیب کیلدی... اؤتگنلرنینگ روحلرینی باشقه بیزاوته قیلیشمدی بو واقعه لردن سؤنگ ا ستالین عمرینینگ آخیریگچه تیمور قبرینی بیزاوته قیلمدی .تیموریلر تاریخی بؤییچه ایرمیتاژ موزیمیده اؤتکزیلیشی کؤزده توتیلگن کؤرگزمه هم عملگه آشمدی.تیمور حقیده کتاب یازیشنی نیت قیلگن صدرالدین عینی هم بو باره ده هیچ نرسه یازه آلمدی.قؤلگه کیریتیلیاتگن غلبه لردن قوانگن "اورتاق استالین "1943 أیل یازیده سمرقند ده گی تیمور مقبره سیگه اعتبارینی قره تیب ،اونگه 3-ایکسپیدتسیه جؤنتدی.مقبره و اونده جایلشگن قبرلرنی تعمیرلش اوچون بیرمیلیون روبل (اؤشه پیتده بو پولگه تخمینن 500 گه یقین سؤنگگی رسومده گی مشینه"موتر"آلیش ممکن ایدی)مبلغ اجره تیلگنلیگی تؤغریسیده معلوماتلر بار. یازوچی : ر. حیدروف کریل الفباسیدن عزیز فاریابی اوزگرتیردی حاضرگی الفباده . ضیا ویب سایتدن آلیندی  [ سه شنبه هشتم فروردین ۱۳۹۱ ] [ 7:54 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||