|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
علیشیر نوایی (بدایع اولبدایه) 1470-ییللرنینگ آخرلریده علیشېر نوایي اۉزینینگ اۉزبېک تیلیده یازگن شعرلریدن عبارت ایلک دېوانی — «بدایع اولبدایه» («بدیعيلیک ابتداسی»)نی توزدی. مذکور دېوانده 777 غزل، 85 رباعي، 52 معما، 46 قطعه، 53 فرد، 10 تویوق، 10 لُغَز، 3 مستزاد، 5 مخمس، 3 ترجېع بند، 2 مسدس بۉلیب، بوندهی مکمل دېواننی توزیش نوايیگهچه کمدن-کم اۉزبېک شاعریگه نصیب بۉلگن. [ شنبه بیست و سوم فروردین ۱۳۹۹ ] [ 5:13 ] [ داکترفاریابی ]
10 اپرېل — اۉزبیک رمانچیلیگینینگ اساسچیسی عبدلله قادري تولد تاپگن کون عبدلله قادري (1894-1938) عبدلله قادري 1894 ییل 10 اپرېلده تاشکېنت شهریده توغیلگن. 20 عصر ینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ اولکن نمایندهسی، اۉزبېک رامانچیلیگینینگ اساسچیسی. 20-ییللردهگی مهم اجتماعي-مدني جریانلرنینگ فعال اشتراکچیسی. مسلمان مکتبیده (1904—06)، روس-توزېم مکتبیده (1908-12)، ابولقاسیم شیخ مدرشسیده (1916—17) تعلیم آلگن; ماسکوادهگی ادبیات کورسیده (1925—26) اۉقیگن. اېسکی شهر آذوقه کمیتهسینینگ سرکاتبی (1918)، «آذیق ایشلری» گزېته سینینگ محرری (1919)، کسبه لر شۉراسینینگ سرکاتبی (1920)، «موشتوم» ژونالی تشکیلاتچیلریدن و تحریر هیاتی اعضاسی (1923—26). «تۉی»، «احوالیمیز»، «ملتیمگه»، «فکر ایٔلهگیل» کبی شعرلری، «بختسیز کویو» درَمه سی، «جُوانباز» حکایهسی یازووچینینگ دستلبکی اثرلریدیر (1914-15). «اولاقده» حکایهسی (1916)، «کلوَک مخزومنینگ خاطره دفتریدن»، «تاشپۉلت تجنگ نیمه دېیٔدیر؟» (1920) کبی سهتیریک حکایهلر مولفی. «اۉتگن کونلر» (1924-26)، «محرابدن چَیان» (1929) رامانلری، «عابد کېتمان» (1934) قصهسی یازووچینینگ اولکن مهارتینی اۉزیده مجسم اېتگن. عبدلله شوناسينینگ «فِزیکه» (1928)، ن. و. گاگالنینگ «اویلهنیش» (1935)، ه. پ. چېخاونینگ «آلچهزار» (1936) اثرلرینی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلگن. عبدلله قادري 1926 ییلده «موشتوم»ده باسیلگن «ییغیندی گپلر» مقالهسی طفیلی قیسقه مدت قملگن. 1937 ییلنینگ 31 دېکَبریده اېسه «خلق دشمنی» صفتیده ایکّینچی بار قماققه آلینیب، 1938 ییل 4 آکتیٔهبرده تاشکېنت شهریده آتیب تشلهنگن. اونینگ اثرلری 1956 ییلدن باشلب آقلنگن. علیشېر نوايی نامیدهگی رېسپوبلیکه دولت مکافاتی لاوریاتی (1991)، «مستقللیک» آردېنی بیلهی مکافاتلنگن (1994). تۉی قیلدی بو وقت بیزده جَولان تۉی، آقچهسی یۉقنی اېتدی حیران تۉی. بیر-بیریدن آشوردیلر تۉینی، تاپدی رونق، حیرتیله بایان تۉی. بېش کون تۉینی سۉنگیدین کېتیبان ملکلر باعث فغان تۉی. بایان تۉییغه یېرلیلر قره ب اېتدی صرف تاکه تندهگی جان تۉی. اې غنییلریمیز، اې فقیرلریمیز، امر اېتوبدورمی بیزغه قرآن تۉی. مونده یین ایشلر شرعیمیزده یۉق کاری مجعوس، کاری شیطان تۉی. ایشلهمس شوندهی اهللیک کیشی، یؤلمس اصلا اهلی وجدان تۉی. اۉتسه تۉی بیرله یازو قیشیمیز، ایلهگهیٔ بیزنی یېرغه یکسان تۉی. کېلینگیز دۉستلر، دین قرینداشلر، تشلهسون بۉلسه گر مسلمان تۉی. غنییٔ-بای. معجوس-نثراني. عبدلله قادري، “صدایی تورکیستان” 1915 ییل، 64-سان، 20 مارچ، 2-بېت احوالیمیز کۉر بیزنینگ احوالیمیز، غفلتده قندهی یاتهمیز، جایی کېلگن چاغیده وجداننی پولغه ساتهمیز. اۉغلیمیزغه نه ادب، نه فن، نه یخشی سۉیلهمک، نه خدانی بویروغی بولگن اولوم اۉرگاتهمیز. کاریمیز شوندن عبارت بۉلدی اوشبو وقتده، اۉنته دین بېدانه باقیب یازو قیش سَیراتهمیز. همده هر کون تکیهلرده نشه کۉکناری چېکیب، بچّهغه کاکل سالیب، آه-واح ایله اۉیناتهمیز. قریمیز، بایانیمیز، بلکه بو وقت آقواندهمیز، ناگهان کۉرسک اگر بیر بېساقالنی قاتهمیز. اۉرتهدن چیقسه اگر ملتنی یخشی سویگوچی، بیز انی دهري سنب، تؤفنگچه بیرله آتهمیز. کېلینگیز یاشلر، ضیالیلر بو کون غیرت قیلینگ، اوخله گنلرنی اگر قادر اېسک اویغآتهمیز. اولوم-علملر. 1915 ییل ملتیمگه بیر قرار کېل اې ملت، بیر کون بیر مصلحت بیلن قرار اۉلسون، بو کوندین اۉتگن ایشلرگه پُشیمان بیرله عار اۉلسون. قیلهیلیک بول کونی حیرت همه بیردن قیلیب هِمت، جهالت چۉل صحراسیده منبعد سبزه وار اۉلسون. بو نادانلیک بیزه قیلمیش اېدی تۉرت فصلنی قیشدېک، جهاننی زمستانی دۉنوب فصلی بهار اۉلسون. ایشمهیٔ کوموش-آلتوننی همّه بایانلر اصلا، سالیب دارالفنونلر هم مکاتیبلر هزار اۉلسون. اۉقوشسون ملت اولادی بیزنی دایم دعا ایلب، قیلیب تحصیل اولوملرنی فونونه یخشی یار اۉلسون. آچهیلوک جمعیتلر، کۉب ییغهیلیک هم عنایتلر، کی تاکه یتیم و بېچاره بېکسغه مدار اۉلسون. نېچه چاغلر بۉلوبدورکیم، قاچیبمیز بیز ترققيدین، بو کون بیر التیفات بیرلن بو یۉلغه بیر گوزار اۉلسون. جهالت سَسسیغی بیزنی همیشه بېحضور اېتدی، بو کون علمنینگ بۉیی بیرلن دماغلر مُشکیبار اۉلسون. بیزنینگ جاهللیگیمیزنی کۉریب اول شاد بۉلگنلر، کۉریب مشغوليتیمیزنی علمغه شرمسار اۉلسون. کیمیکیم جرات ایلب، بول کلاملرغه عمل قیلسه، جهانده اسمی انی پهلوان نامدار اۉلسون. بو کون مېن سۉزلهدیم آز نطق سیزه تا قادر اۉلگونچه، الهی ایلهسون تاثر شو سۉز سیزگه بکار اۉلسون. فکر ایله غیل عاقلا فکر ایلهغیل، کی نه ایشلهیور اهلی وطن، قیسی فاسق، قیسی جاهل، قیسیسی بۉلدی چپن؟ قیلدیلر بیر-بیریغه دشمنلیکنی هر وقت بېعبا، بیر-بیرینی عیبین آچماقغه کیریشدیلر بجن. یېر ساترلر اېلده نېچه تۉی بجا اېتمک اوچون، چونکی بدعتین یۉلیده هم فدادور جانو تن. پولنی کۉب اصراف اېترمیز، بیزغه تۉغری کېلمهغهیٔ، تۉلیبان تاشتی بو وقت اول اقچهلردین رېستۉران. زنلری صاحبجمالو هم ستنگ دېب اۉیلهمه، یېب-ایچیب جير بیتمهگن انداق سیگیری بېلهبان. قیزلرین بۉینیده کۉروب زېبِگردان هم تومار، اۉیلهمنگیز عالِمه دېب جملهسی نفعسیز، زیان. توشسه پول قۉلیغه گر، ساعتچه تؤختب تورمهگهیٔ، چونکی ناداننی قۉلیده مشت توپراقدور سومن. قادري نه زدینگیزه آز حسرتیدین سۉیلهدی، عیب اېتوب قیلمنگ حقارت، محترم اهلی وطن. تاشکند، عبدلله قادري جنابلرینگیزدور. “آینه” ژونالی، 1915 ییل، 12-سان 10 اپرېل — اۉزبیک رمانچیلیگینینگ اساسچیسی عبدلله قادري تولد تاپگن کون قادرينینگ سۉنگّی صوره تی (1970) بونچه الم، بونچه محبت... قارهچیغده یانر حسرتی. سېن نیمهنی تیلهیسن مېندن، قادرينینگ سۉنگّی صوره تی. یاکه سۉیلب بېرماقچیمیسن کوموشبیبی، آتهبېک دردین، یا اۉز دردینگ سۉیلهماقچیسن، قادرينینگ سۉنگّی صوره تی. تونلر جمجیت، اوزوندیر گرچند، توگهمهیدی دللر صحبتی. شعر اۉقیسهم تینگلهیسن اۉیچن، قادرينینگ سۉنگّی صوره تی. یۉللریمده اوچرهسه خطا، قېنب قۉیسه اېلیم حسرتی، کېلیب سېندن تیلهیمن پناه، قادرينینگ سۉنگّی صوره تی. قادرينینگ سۉنگّی صوره تی خورشید دوران (1970 ییلده یازیلگن) Xurshid Davron منبع: صیأاؤز حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . [ شنبه بیست و سوم فروردین ۱۳۹۹ ] [ 5:8 ] [ داکترفاریابی ]
امیرتیمور بابا میز 684 تولدییلیگلری قوتلوغ بؤلسین ! 7 ) تېموريلر حربي صنعتی (684 ییللیگی) (تولد 1336-ییل، 9-اپرېل — وفات 1405-ییل، 18-فبروری) - 684 - تولد ییللیگی - 615 - وفات ییللیگی تېموريلر حربي صنعتی — جهان حربي صنعتی رواجیگه امیر تېمور و اونینگ اولادلری، خصوصاً، بابور قۉشگن سلماقلی حصه. بو متخصصلر، سرکردهلر تامانیدن حقلی روشده اعتراف اېتیلگن. بویوک لشکرباشی و ناوه تار حربي تشکیلاتچی حسابلنمیش صاحبقران انتظاملی اوردو توزیشگه، جنگ پیتیده قوشین قِسملرینی عاقلانه باشقهریشگه، جنگ تقدیرینی حل قیلهدیگن جایلرگه حربي کوچلرنی تېزکارلیک بیلن یۉللشگه، موجود تۉسیق و غاولرنی تدبیرکارلیک بیلن برطرف اېتیشگه، قۉشیندهگی جنگاور روحنی یوکسک درجهده اوشلب توریشگه اېریشگن. امیر تېمور و تېموريلر اوردوسی چاروادارلر قطاری کاسبچیلیک، هنر مندچیلیک، دهقانچیلیک بیلن مشغول اۉتراق اهالیدن هم عسکر تۉپلهگن. قۉشینده حربي کوچلر نینگ اساسینی تشکیل قیلگن آشلیق عسکرلر بیلن بیر قطارده پیادهلر هم خدمت قیلگن. صاحبقران شرقده بیرینچیلردن بۉلیب اوردوگه اۉت ساچر قورال — تۉپ(رعد)نی آلیب کیرگن. تېموريلر دوریده بو قورال نینگ باشقه تورلری (ضربزن، فرنگی، قازان و ه.ک.) کېنگ یاییلدی. تاغلی حدودلرده جنگ حرکتلری آلیب بارووچی مخصوص حربي قِسم و بۉلینمهلر تشکیل قیلینگن. امیر تېمور جهان حربي ایش تاریخیده 1بۉلیب قۉشیننی جنگ میدانیده عنعنوي 5 بۉلهکدن فرقلی روشده 7 قۉلگه بۉلیب جایلشتیریش ترتیبینی جاري اېتگن. بو ینگیلیک کېینچهلیک تؤختهمیش، شَیبانيخان سینگری سرکردهلر تامانیدن اۉزلشتیریلگن. ابن عربشاه نینگ گوواخلیک بېریشیچه، صاحبقران قۉشینیده عیاللردن عبارت بۉلینمهلر بۉلیب، اولر اېرککلر بیلن بیر صفده تورگن، قهرمانلیک و متانت نمونهلرینی کۉرسهتگن. تېموريلر اوردوسی سان جهتدن انیق تشکیل اېتیلگن، اونینگ جنگاور ترتیبی تکامللشیب بارگن، اوز وقتی نینگ ایلغار قورال و تخنیکسی بیلن تامینلنگن، قِسملر بیر-بیریدن کییمباش، بیراق و توغلری بیلن فرقلنگن. بوندهی فرکلنیش جنگده قۉشیننی باشقهریشده قۉل کېلگن. دشمن مدافعهسینی تورلی اصوللر بیلن برباد اېتیش، رقیب نینگ ییریک شهرلریگه قۉقّیسدن ضربه بېریش، قلعه، قۉرغان و حصارلر نینگ اوزاق مدت محاصره قیلیش، یاو کوچلرینی علاجی باریچه کېنگ کۉلمده قورشب آلیب، قیشلاق، شهر، تومن، ولایتلرنی بیرینکېتین ضبط اېتیش، دشمننی تماماً یکسان اېتگونگچه تعقیب قیلیش، تسلیم بۉلگن مملکتلرنی باشقهریشگه ایشانچلی کیشیلرنی تعیینلش سینگری عملیاتلر امیر تېمور و تېموريلرگه کۉپلب ظفرلر آلیب کېلگن. تاکیتیک جهتدن امیر تېمور اوردوسی اۉزیگه خاص خصوصیتلرگه اېگه بۉلگن. رزوېد که اعلا درجهده یۉلگه قۉییلگن، قِسملر نینگ جنگگاهده یاکه جنگاور صفده طلب درجهسیده حرکت قیلیشی اوچون ضرور تدبیر و چارهلر ایشلب چیقیلگن، اولرنی جنگ پیتیده تېزکارلیک بیلن باشقهریشگه علیحده دقّت قرهتیلگن. اۉنلیک، یوزلیک، مینگلیک و تومن قوماندانلرینی تنلش مسألهسیگه عالي باش قوماندان مسول حسابلنگن. صاحبقران نینگ حربي صنعت رواجیگه قۉشگن اولکن خدمتلریدن ینه بیری — جنگ وقتیده قۉشین قناتلرینی دشمن هجومیدن محافظه قیلیش و، اۉز نوبتیده، غنیم کوچلرینی یان تاماندن ایلنیب اۉتیب، اونگه آرتدن ضربه بېریش مقصدیده توزیلگن آتلیق قِسم — قونبول نینگ جاري اېتیلیشی بۉلگن. بوندهی ینگی حربي قِسم الېکسندر، گننیبهل، چینگیزخان، لیوداویک XIV، بویوک فریدریخ کبی اتاقلی سرکردهلر قۉشینیده بۉلمهگن. شَیبانيخان اوردوسیده بوندهی کيېم موجود اېدی و او تۉلیومه اتَمهسی بیلن ناملنگن. قۉشین تؤپلش حقیده مخصوص بویروق (تونقال) اېلان قیلینگهچ، حکمدار تامانیدن توزیلگن رۉیخطگه بناءً جنگچیلر آتولاوی، قورالیراغی، آزیق-طعامی، یېمخهشهگی بیلن تۉپلنیش یېریگه یېتیب کېلگن. هر بیر عسکرگه بیرته یای، 30 ته اۉق، بیر سداق، بیرته قلقان، بیرته قۉشیمچه آت، یریم من آغیرلیگیده ارقان، بیر دانه پیشیک، تېری خلته و بیتگه قازان اجرهتیلگن. هر 10 جنگچی بیر چادر، 2 بېلکوره ک، بیر کېرکی، بیرته اۉراق، بیر ارّه، بیر تېشه، بیرته بالته و 100 دانه نینه آلیب یوریشی شرط حسابلنگن. سره جنگچیلر نینگ هر 5 تهسی بیرته چادرگه جایلشگن. اۉنبېگی نینگ علیحده چادری و 5 ته قۉشیمچه آتی بۉلگن. یوزبېگیگه هم علیحده چادر و 10 ته قۉشیمچه آت بېریلگن. مینگبېگی چادردن تشقری سایبان بیلن هم تاʼمینلنگن. صاحبقران اوردوسی نینگ تورلی بۉلینمه و قِسملریگه 313 بېک باشچیلیک قیلگن. اولردن دستلبکی 100 تهسی اۉنبېگیلیک، ایکّینچی 100 تهسی یوزبېگیلیک، اوچینچی 100 تهسی مینگبېگیلیک لوازملرینی اېگهللهگن. دیویزیه — تومنلرگه امیر تېمور نینگ فرزندلری، نبیرهلری و نامدار لشکرباشیلر رهبرلیک قیلگن. یېترلی مقدارده قۉشین تۉپلنگهچ، او کۉریکدن اۉتکزیلگن. تېموريلر دوریده یوریش یاکه جنگدن آلدین لشکرنی کۉریکدن اۉتکزیب، اونینگ جنگاور روحی و حالتینی انیکلش ایزچیللیککه ایلنگن. قوشین نینگ جنگاور حالتینی نظردن اۉتکزیش امتحان قیلیش اصولی صفتیده اېʼتیراف اېتیلگن آوگرته (آو اویوشتیریش)دن اونوملی فایدهلنیلگن. تېموريلر حربي یوریشلرگه کۉپراق کوکلهم، یاز و کوز موسملریده آتلنیشنی مهʼقول بیلگنلر. سفر قاعدهسیگه کۉره، هر بیر سرکرده اۉز درجهسی و لوازمیگه قره ب قِسم و بۉلینمهلری بیلن یسال — جنگاور ترتیبده حرکت قیلگن. یسالنی بوزگن شخص قتّيق جزالنگن. قۉشین جنگگاهگه توشگنده لشکرگاه اطرافی ارابهلر بیلن تۉسیلگن، خندقدر بیلن احاطه قیلینگن، ساقچی بۉلینمهلر تامانیدن قۉریکلب توریلگن. یوریش یاکه جنگ پیتیده باشباشداقلیک، پراکندهلیکنی آلدینی آلیش مقصدیده هر بیر بۉلینمه، گروه، کیسم نینگ اۉز پرول (رمز)ی — اۉران بېلگیلنگن. اوردو سفر چاغیده قوییدهگی جنگاور ترتیبده حرکت قیلگن: باش کوچلردن انچه آلدینده قراوول (اونپوست)، اوندن کېین منغلهی (خوراوول)(اوانگرد)، برا نغر، جووانغر، قۉل(مرکز)، چغداوول (اریېرگرد) یورگن. قۉشین کېتیدن اۉغروق (آباز) پېشمهپېش کېلگن. عالي باش قوماندان جنگ میدانینی تنلشگه علیحده دقّت قرهتگن. جنگگاه نینگ تېکیس، کېنگ و قۉشین قِسملرینی جایلشتیریشگه قولهی بۉلیشی طلب قیلینگن. جنگ میدانی نینگ سووگه یقین بۉلیشی همده جنگ وهکتیده کویاش نوری نینگ عسکرلر کۉزیگه توشمسلیگی مقصدگه مالک حسابلنگن. ییریک محاربهلر پیتیده دستهسی اوچیگه یریم آی شکلی قدهلگن جنگاور بیراق و توغلر بیلن بېزهتیلگن عالي قوماندان بارگاهی بلندلیککه اۉرنهتیلگن. او یېردن جنگ نینگ باریشی کوزهتیلیب توریلگن. تاریخي منبعلرده قید اېتیلیشیچه، امیر تېمور نینگ 12 مینگ کیشیلیک قۉشینی جنگگه منه بوندهی ترتیبده کیرگن. دشمن بیلن دستلبکی تۉقنهشوونی اَیغاقچیلیک بیلن مشغول بۉلگن قرهوول باشلب بېرگن. شوندن سۉنگ اۉنگ و چپ قنات ایلغار قِسملری — برهنغر خیرهوولی و جووهنغر هیرهوولی مددیده اساسي ایلغار قِسم — منغلهی جنگگه کیرگن. منغلهی آرتیدن برهنغر همده جووهنغر نینگ قالگن 2 بۉلهگی — چپهوول و شهغهوول کېتمه-کېت حرکتگه کېلگن. اوشبو کوچلر دشمننی مغلی6 اېتیشگه کفایه قیلمسه، باش قوماندان (امیر الامرا) باشچیلیگیدهگی مرکز (قۉل)(غۉل) حل قیلووچی هجومگه تشلنگن: ودراوول، قراوول، منگلهی (خوراوول). صاحبکیران اوردوسی قتنهشگن اولکن جنگلر نینگ تاکتیک باریش منظرهسی قوییدهگیچه بۉلگن: قۉشین مرکزی 40 بۉلوک — پولککه تقسیملنگن و عالي باش قوماندانگه اطاعت قیلگن. اوشبو بۉلوکلر نینگ سره جنگچیلردن تشکیل تاپگن 12 بۉلوکی صف نینگ 1قطاریده، قالگن 28 بۉلوکی 2 و 3قهتارلرده جایلشگن. قیرق بۉلوک نینگ اۉنگ طرفی آلدیده امیرزادهلر قِسملری، سۉل طرفی آلدیده قرینداشلر و ایتشفاقچیلر قِسملری صف تارتگن. 2قطار نینگ برهنغاریده 6 بۉلوک اۉز ایلغاری — خوراوول بیلن اۉرین اېگهللهگن. عینِ شو میقدردهگی بۉلوک وخوراوولگه جووانغر هم اېگه بۉلگن. 2-قطار برانغاری و جووانغاری آلدیده یوقاریدهگی ترتیبده 1قطار قِسملری جایلشگن. اونینگ آلدیده باش ایلغار — منغلهی (یاکه خوراوولی بوزورگ) حرکتده بۉلگن. یېنگیل سووارییلردن عبارت 2 بۉلوک اوردونی قۉقّیسدن بۉلهدیگن حملهدن محافظه قیلیش، دشمن کوچلری حرکتینی کوزهتیش بیلن بند بۉلگن. بابور قۉشینی دستلب عنعنوي 5 قِسمدن تشکیل اېتیلگن حالده حرکت قیلگن. کېینچهلیک بو جنگاور ترتیبگه جدّي ف اۉزگرتیریشلر کیریتیلگن، مرکز (غۉل) کوچهیتیریل3 گن. مرکز اۉنگ قۉل برایغیر چپاوول و سۉل قۉلگه تقسیملنگن همده اۉنگ یان و سۉل یاندن عبارت خاصّه تابین آلدیده قطار وظیفهسیده حرکت قیلگن. خاصّه تابین اۉنگ و سۉلدن ترکیب تاپ گن، 3قهتار وظیفهسینی اۉتهگن شخصي گواردیه بۉی آلدیدن جای آلگن. سرهلنگن عسکرلردن توزیلگن خاصّه تابین مرکز (غۉل)دن کوچسیزراق، بۉیدن اېسه کوچلیراق حسابلنگن. تېموريلرگه کۉپلب ظفرلر کېلتیرگن بو حربي ترتیب کېینگی دورلرده شَیبانيلر، اشترخانيلر و اۉرته آسیا خانلیکلری (بوخارا، خیوه، قۉقان) دوریده انچه اۉزگریشلرگه لوچ کېلگن. آق اۉرده بیلن جنگ تېمور نینگ آلتین اۉردهگه قرشی 1391 ییلدهگی یوریشی امیر تېمور ماوراوالنهرنی مۉغوللر حکمرانلیگیدن آزاد اېتیب، بو قد. مملکتده مستقل دولت برپا اېتگن بۉلسهده، حلی مملکتده برقرار تینچلیک اۉرنهتیلگن اېمس اېدی. بیر تاماندن اَیریم ولایت حاکملری امیر تېمور حکیميهتینی تن آلیشدن باش تارتیب تورگن بۉلسهلر، ایکّینچی تاماندن مملکت نینگ شرقي و شیم. حدودلری ناتینچ اېدی. مۉغولستان بیلن آق اۉرده حکمدارلری فرغآنه واديسی نینگ شرقی، اۉترار، یسّی (تورکستان) و سَیرهم ش.لریگه خوف سالیب، بو حدودلرگه تېز-تېز هجوم قیلر و اهالینی تالانتراج قیلردی. شو نینگ اوچون هم امیر تېمور دستلبکی ییللرده مملکت سرحدلری خوفسیزلیگینی تهʼمینلشگه کتّه اهمیت بېردی. عصیانچی امیرلرگه قرشی شفقتسیز کورهش آلیب باردی. 1370 ی. کوزی و 1371 ی. بهاریده امیر زینده چشمگه ضربه بېریب، شیبیرغآن ولایتی بۉایسوندیریلدی. بلخ و تاشکېنت ولایتلری هم امیر تېمور حاکمیتینی تن آلدیلر. اما خوارزم آق اۉرده حکمدارلریگه سویهنیب، هنوز بۉیسونیشدن باش تارتیب کېلردی. خارزمنی امیر تېمور چیغتای اولوسی نینگ اجرهلمس قِسمی دېب حسابلب، اونی اۉز دولتیگه کۉشیب آلیش سیاستینی توتدی. اما بو مسأله اېلچیلر واسطهسیده تینچ یۉل بیلن حل اېتیلمهگهچ، امیر تېمور خارزم حدودیگه بېش مراتهبه یوریش قیلدی. بیرینچی یوریشی 1371 ی. یاز (جولای)ایده کات ش.نی اېگهللش بیلن یکونلندی. امیر تېمور نینگ 1373 ی. بهاری و 1375 ی. یازیده خوارزم تامانگه قیلگن ایکّی یوریشی نتیجهسیز توگهدی. بو اثناده آلتین اۉرده خانی تېمور نینگ آلتین اۉردهگه قرشی 1395 ییلدهگی یوریشی2 توختهمیش بیلن اتفاق توزیب آلگن خوارزم حکمداری یوسوف صوفی، اونینگ یاردمیده امیر تېمور دولتی حدودلریگه بیر نېچه بار یوریش قیلیب، قاره کۉل ولایتی و بوخارا تومنلرینی تالان-تاراج اېتدی. بوندهی وضعیت شبههسیز، 1379 ی.ده امیر تېمورنی تۉرتینچی مراتهبه خوارزمگه قۉشین تارتیشگه مجبور اېتدی. لېکن، بو یوریش هم اوّلگیلری کبی صلح توزیش بیلن توگهدی. بیراق شونگه قرهمهی، یوسوف صوفی ایلگری خوارزم نینگ چیغتای اولوسیگه تېگیشلی بۉلگن جنوب -شرقي (قیات و خیوه ش.لری بیرگه) قِسمینی ینه قیتهدن باسیب آلدی. امیر تېمور دولتیگه نسبتاً یوسوف صوفی نینگ توتگن بوندهی تجاوزکارانه سیاستی خوارزم اوستیگه امیر تېمور نینگ بېشینچی مرته یوریش قیلیشیگه سبب بۉلدی. 1388 ی.ده خوارزم نینگ پایتختی ویران اېتیلیب، اونینگ حدودلری امیر تېمور دولتیگه بۉیسوندیریلدی. مغولستانگه یوریشی بو آرهده امیر تېمور مۉغولستان حاکمی قمرالدین بیلن هم تۉقنهشیب قالدی، چونکه بو دورده اونینگ ماوراوالنهرگه بۉلگن تالانچیلیک خروجلری کوچهییب کېتگندی. 1370 — 71 ی.لرده او تاشکېنت و اندیجان اوستیگه بیر نېچه بار باسقین قیلیب، طلب قَیتگندی. 1376 ی.ده اېسه قمرالدین حتا فرغآنه واديسی نینگ تلهیگینه قِسمینی باسیب آلدی. امیر تېمور مملکت نینگ شیم.-شرقي حدودلریگه نسبتاً بۉلهیاتگن متصل تخدیدنی برطرف قیلیش اوچون قمریددینگه جدّي ضربه بېریشگه کیریشهدی. ییگیرمه ییل (1371 — 90) مابینیده صاحبقران مۉغولستانگه یېتّی مرته یوریش قیلیب، مۉغول حکمدارلری عنقاتۉره و کمریددین اوستیدن غلبه قازاندی. شو ذیلده امیر تېمور ماوراوالنهر و خوارزمده ایچکی ترقاقلیک، اۉزارا نزاعلر، شونینگدېک مۉغولستان تامانیدن بۉلیب تورگن تضییققه چېک قۉییب، اوشبو حدودده یهشاوچی اېلو اېلت و خلقلرنی یگانه دولتگه بیرلشتیردی. بو شبههسیز، ماوراوالنهر اهالیسی تقدیریده ایجابي اهمیت کسب اېتدی. اېران و قپقازگه یوریشی اما، امیر تېمور بو بیلن قناعتلنمهدی. تېز آرهده او قۉشنی دولتلر و خلقلر اوستیگه یوریش قیلیب، اولرنی اۉزیگه بۉیسوندیریش و مرکزلشگن بویوک سلطنت برپا اېتیشنی اۉز آلدیگه مقصد قیلیب قۉیدی. بو دورده آلتین اۉرده، خوراسان و اېراندهگی اجتماعي-سیاسي وضعیت اونینگ اوچون جوده قۉل کېلدی. امیر تېمور حربي یوریشنی خوراساندن باشلهدی. 1381 ی. او هراتنی اېگهللهدی. سره خس، جام و قوسيه ش.لری جنگسیز تسلیم بۉلدی. خوراسان، خصوصاً اونینگ پایتختی هرات ستره تېگیک جهتدن مهم اهمیتگه اېگه بۉلیب، اېران، عراق، شام و ب. مملکتلرگه اۉتیشده کۉپریک وظیفهسینی اۉتردی. 1381 — 84 ی.لر دوامیده امیر تېمور اېران نینگ کتّه قِسمینی اېگهللهدی. اوّل (1381) کَلات، تورشیز و سبزه وار، کېین (1383) سېستان نینگ زیرېه، زاوه، فرَح و بوست قلعه لری، 1384 ی.ده اېسه استراباد ولایتی و آذربایجان نینگ آمول، ساری، سلطانيه و تبریز ش.لری بۉیسوندیریلدی.
[ شنبه بیست و سوم فروردین ۱۳۹۹ ] [ 5:6 ] [ داکترفاریابی ]
1918 ییل باشلریده اېسکی شهر آزیق کمیته ی بایلر قۉلیدن آلینیب، کمیته نینگ رئیسلیغیگه اۉرتاق سلطانخۉجه قاسیمخۉجه یېو تعیین قیلینغآن اېدی و مېن مذکور کمیته نینگ اۉزبېکچه سرکاتبلیگیگه کیردیم. 1919 ییل نینگ اوّللریده آزیق کمیته ی نینگ اسمیدن چیقریلماقچی بۉلغآن «آزیق ایشلری» گزېته سیگه محرر بۉلیب تعیینلندیم...شو کونگچه شۉرا اداره لریده قیلغآن خدمتلریمنی بیرمه-بیر سنه ب اۉلتیریشیم اوزاققه چۉزیله دورغآن بۉلغآنلیکدین موندن کېین مؤسسه اسملرینیگینه اتش بیلن کفایه لنه من: «رۉستا» دېواري گزېته سیگه مخبر بۉلیب، «اشتراکيون» و «قیزیل بیراق» گزېته لریده ساترودنیک... «موشتوم» ژونالی نینگ تحریريه اعضاسی بۉلیب، تا 1924 ییلگچه محنتکشلر منفعتیگه خالص ایشلب کېلدیم. شو اۉتگن یېتّی ییل آره سیده شۉرالر حکومتی و فرقه دن بیر اۉغیز تنبیه آلمه دیم. خلاصه —باشقه لر نینگ خدمتی دفتر بیلن ثابت بۉلسه، مېنیم خدمتلریم مطبوعات بیلن روشندیر... ایشچی-دهقانلر یازغآن اثرلریمنی سویونیب اۉقيدیلر و مېنی یازووچیلر قطاریگه کیرگزدیلر و مېنی همان اۉقیرلر و اونوتمسلر...» بۉلگوسی ادیب نینگ ایلک ایجادی 1913—1914 ییللرده باشلنگن بۉلیب، دستلب او شاعر صفتیده قلم تېبره تدی. اونینگ «احوالیمیز»، «ملتیمگه»، «تۉی» (1914-1915) کبی شعرلری «آینه» جریده سیده باسیلیب چیققن اېدی. او اۉز ملتینی معرفتگه چقیره دی، معرفتپرور شاعر و ادیب صفتیده میدانگه چیقه دی. «بختسیز کویاو» (1915) ناملی فاجېعهسی، «جُوانباز» (1915)، «اولاقده» (1916) کبی حکایه لریده هم اۉز خلقینی سوادلی، بیلیملی، مدنیتلی و آزاد کۉریش ایستهگی سېزیلیب تورهدی. 1924 ییلی عبدالله قادري ماسکوه گه باریب، ژورنالیستلر انستیتوتیده تحصیل آلدی.ماسکوه دن قَیتیب «موشتوم» ژونالیده شتاتسیز مخبر بۉلیب ایشله ی باشله دی. اونینگ «تاشپۉلت تجنگ نیمه دېیدی؟» و «کلوَک محزوم نینگ خاطره دفتریدن» تورکومیده گی سه تیریک حکایه لری انه شو ژونالده ایلک بار باسیلیب باردی. عبدالله قادري 1917-1918 ییللردن باشلب «اۉتگن کونلر» رومانی اوچون ماتریال ییغیشگه کیریشدی. 1922 ییلده بیرینچی اۉزبېک رومانی نینگ دستلبکی بابلری «انقلاب» ژونالیده چاپ اېتیله باشلندی. 1925-1926 ییللرده «اۉتگن کونلر» اوچ بۉلیم حالیده کتاب» بۉلیب نشر اېتیلدی. 1928 ییل یازووچی نینگ ایکّینچی تاریخي رومانی «محرابدن چَیان» نشردن چیقدی. 1934 ییلگه کېلیب عبدالله قادري قیشلاق خۉجهلیگی موضوعیگه بغایشلنگن «عابد کېتمان» قصه سینی یره تدی. اوندن تشقری او گاگال نینگ «اویلنیش»، چېکاو نینگ «آلچه زار» و باشقه غرب یازووچیلری نینگ سه تیریک حکایه لرینی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلدی. عبدالله قادري 1934 ییلده بۉلیب اۉتگن ماسکوه ده گی بوتون اتفاق یازووچیلری نینگ بیرینچی قورولتاییده قتنه شه دی.او «امیر عمرخان نینگ کنیزی»، «نماز اۉغری»، «دهشت» کبی رومانلر یره تیش آرزوسیده بۉلگنی هم معلوم. اما بېوقت اۉلیم آرزولری رۉیابگه چیقیشیگه امکان بېرمه دی. عبدالله قادري 1937 ییل نینگ 31 دیکابریده قماققه آلیندی. «مېنگه قۉییلگن عیبلرنی باشدن آیاق رد اېته من. حقیقت یۉلیده هېچ قنده ی جزادن، قییناقدن قۉرقمه یمن. اگر آتماقچی بۉلسه لر، کۉکره گیمنی کېریب توره من...» عبدالله قادري 1938 ییل 4 آکتیبرده تاشکېنتده آتیلدی. اونینگ اثرلری XXسیېزددن سۉنگ، 1956 ییلدن باشلب ینگیدن نشر اېتیله باردی. 1990 ییلده جمهوریت پرزیدنتی فرمانی بیلن ه.قادري نامیده گی جمهوریت دولت مکافاتی تأسیس اېتیلدی. 1991 ییلده اېسه ه. قادريگه علیشېر نوايی نامیدهگی دولت مکافاتی بېریلدی.حاضرگی کونده اېسه بیر قطار کۉچه لر، باغلر، مکتبلر، کتبخانه، محله و عالي بیلیمگاهلر اونینگ تبرک نامی بیلن یوریتیله دی. اونینگ نامیده گی تاشکېنت دولت مدنیت عالي بیلیمگاهیده اېنگ بیلیمدان طلبهلرگه عبدالله قادري نامیده گی نفقه بېریله دی. [ شنبه بیست و سوم فروردین ۱۳۹۹ ] [ 2:11 ] [ داکترفاریابی ]
5 - «بویوک امیر» صفتیده سیلنیشی ! 1370 ییل نینگ 11 اپرېلیده چیغتای اولوسی نینگ برچه بېکلری، امیرلری، ولایت و تومنلر نینگ داروغهلری همده تېرمیز نینگ سعیدلری (خداوندزاده لری)، شونینگدېک امیر تېمور نینگ یاشلیکدن بیرگه بۉلگن قورالداش دۉستلری و پیری سعید برکه نینگ اشتراکیده اۉتکزیلگن قورولتایده عنعنهگه کۉره چینگیزيلردن سویورغتمیشخان مملکت حکمداری دېب علان قیلینگن بۉلسهده، عملده مرکزي حاکمیتنی امیر تېمور اۉزی باشقهردی، ولایتلردهگی حاکمیتنی اۉغیللری، نبیرهلری و یقین امیرلری آرقهلی اداره قیلدی. سمرقند امیر تېمور دولتی نینگ پایتختیگه ایلنتیریلیب، اۉشه ییل نینگ یازیده شهر دېواری و قلعه سی تیکلندی، سرای و قصرلر بنا قیلیندی. *** 6 ) - تېمور دولتی و اونگه قره م یېرلر نینگ مستحکملنیشی! (684 ییللیگی) (تولد 1336-ییل، 9-اپرېل — وفات 1405-ییل، 18-فبروری) - 684 - تولد ییللیگی - 615 - وفات ییللیگی مملکت نینگ سیاسي و اقتصادي موقعینی مستحکملب، کۉپدن دوام اېتیب کېلهیاتگن ایچکی ترقاقلیککه برهم بېریش، تینچلیک و آسایشتهلیکنی قرار تاپتیریش مقصدیده امیر تېمور (1370 ی. جونیده) سمرقندده کتّه قورولتای چقیردی. اونده مرکزي دولت تیزیمینی شکللنتیریش و قۉشین توزیش مسألهلری محاکمه اېتیلدی. اېل-یورتنی باشقهریشده حربي کوچ نینگ اهمیتینی یخشی توشونگن امیر تېمور قۉشین نینگ توزیلیشیگه کتّه اهمیت بېردی. او «امیر» و «امیر لامرا» کبی یوقاری درجهلی حربي عنوانلر جاري قیلدی. قۉشیننی حربي جهتدن اصلاح قیلر اېکن، او اینیقسه لشکرباشیلرنی تنلش و اولرنی تربیهلش، حربي قِسملر و اولر نینگ جایلشیش ترتیبی، نوکر و سربازلر نینگ قوراللنیشی همده انتظام مسألهلریگه نهایتده اعتبار بېره دی امیر تېمور حاکمیت تېپهسیگه کېلگهچ، دستلبکی وقتلرده یاق مملکتده رۉی بېرگن آغیر اقتصادي تنگلیکنی برطرف قیلیش اوچون اېنگ اوّلا سالیق تیزیمینی ترتیبگه سالدی. دولت سالیقلرینی ییغیشده امینلر، کلانترلر و سالیق ییغاووچیلرنی رییتگه نسبتاً انصاف و عدالتلی بۉلیشگه، قانونگه خلاف ایش توتمسلیککه چقیردی، چونکه سلطنت نینگ برقرارلیگی کۉپ جهتدن ریییت نینگ حال-احوالی، اونینگ دولت و دولت باشلیغیگه بۉلگن صداقتیگه باغلیق. رییتنی حمایه قیلیش قانون بیلن مستحکملنگن، قانون برچهگه برابر بۉلگن. امیر تېمور نه فقط اۉز خلقینی، بلکه ضبط اېتیلگن مملکتلر نینگ اهالیسینی هم امکانی باریچه قانون حمایهسیگه آلگن. اولرنی اسیرلیک و تالان-تاراجلردن سقلهگن.
[ یکشنبه دهم فروردین ۱۳۹۹ ] [ 5:24 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||