|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
اېنگ قدیمگی ملي قهرمانلریمیز توران تاریخی نینگ طلسملری کۉپ. تورکستان تاریخیده حلی اۉز یېچیمینی کوتیب یاتگن سِر-صناعتلر تلهیگینه. حاضرگچه اۉزبېکستان نینگ اېنگ قدیمگی دورلردن تا بوگونگی کونگچه بۉلگن مکمل تاریخی یره تیلگن اېمس. اۉزبېکستان و اۉزبېک خلقی تاریخیده کۉپلب الپ سیمالر اۉتگن. اولر نینگ برچه سینی، عینِ پیتده، خلقیمیز توگول، حتا تاریخچی متخصصلر هم حلی یخشی بیلیشمه یدی. تاریخ قتیدن، عصرلر و مینگ ییللر قعریدن بویوک بیر سیما بوگونگی کونده برکمال اۉزبېک نسلیگه پېشواز چیقماقده… بو – «اېنگ قدیمگی ملي قهرمانلریمیزدن بۉلمیش الپ اېر تۉنگه (افراسياب)» (اسلام کریماو). توران، تورک و تور(ک)لر ساوېت دوری تاریخ فنیده هم تورک(اِی) خلقلر نینگ ایلک وطنی – آلتای، تورکلر عیناً شو اۉلکهده پیدا بۉلیب، سۉنگره باشقه یورتلرگه ترقهلگن، دېگن تصور شکللنگن. بو تصور نینگ پیدا بۉلیشیده تورک اېتنانیمی آستیده آلتای حدودیده ایلک اۉرته عصرلرده خاقانلیک نینگ دستلب ترکیب تاپگنلیگی کتّه رۉل اۉینهگن.[1] اکادمیک احمدعلی اسقراو نینگ یازیشیچه، XVIII-XIXعصرلر دوامیده آلتای منطقهسیده آلیب باریلگن اېتنالینگویستیک تدقیقاتلر هم بوندهی علمي فرض نینگ اساسلی اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. شوندهی قیلیب، آلتای تورکي خلقلر نینگ ایلک وطنی صفتیده تیلگه آلینیب، جهان تاریخي تیلشناسلیگیده آلتای تیللر عایلهسی دېگن اتَمه پیدا بۉلهدی. بو توشونچه نینگ علمي اساسلنیشیده اېتناگراف و تیلشناسلر نینگ بو ساحهده آلیب بارگن ایزلنیشلری و تورکلر نینگ کېلیب چیقیشی حقیده تۉپلنگن تورلی اثر و روایتلر هم خدمت قیلدی.[2] اۉزبېکستان جمهوریتی نینگ مستقللیککه اېریشگنلیگی تاریخچی و اېتناگراف عالِملر آلدیگه اۉزبېک خلقی نینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی مسألهسینی جدّي اۉرگنیش وظیفهسینی قۉیدی. عیناً استقلال طفیلی تاریخي حقیقت رۉیابگه چیقه باشلهدی. مستقللیک ییللریده قدیمگی ختای یازمه منبعلری نینگ اۉبژېکتیو تحلیلی نتیجهسیده برونز دوریدن باشلب اوره ل (اۉرال) تاغ تیزمهلریدن شرقي و جَنوبي حدودلر تامان چۉزیلگن کتّه منطقه روس پادشاهلیگی تامانیدن باسیب آلینگونگه قدَر بو زمین تورک(اِی) اېتناسگه تېگیشلی اېکنلیگی اثباتلندی. بو حدودده قدیمدن یشه گن اندراناوا مدنیتی صاحبلری، یعنی بویوک تورک چۉلی نینگ چاروادارلری بۉلگن تورکي قبیلهلر تورکي تیلده سۉزلشگنلر. بو منطقهلردن تاپیلگن ارکیولوگیک و انتروپولوگیک کومپلېکسلر همده اولر نینگ قدیمگی ختای یازمه منبعلری بیلن قیاسي تحلیلی اوره ل و جَنوبي سیبیر اهالیسی قدیمگی و ایلک اۉرته عصرلر دوریده هم تورکي تیلده سۉزلشگنلر، دېگن فکرنی ددیل اۉرتهگه تشلشگه امکان بېرماقده. پروفیسور ه.خۉجه یېو اۉز تدقیقاتلریده سۉنگگی ییللرده ختای و جاپانلیک عالِملری همکارلیکده قدیمگی ختای نینگ 24 جلدلیک تاریخی («24 تاریخ») اوستیده جدّي تدقیقاتلر آلیب باریب، علمي ایزلنیشلر جریانیده تورک اتَمهسی ختای منبعلریگه بوندن کمیده 4000-ییل اوّل کیریب کېلگنینی انیقلهگنلیکلرینی تاکیدلهیدی. خلص، قدیمگی ختای یازمه منبعلریگه کۉره، شمالي ختای کیچیک پادشاهلیکلری نینگ شمالي، شِمالی-شرقي و شِمالی-غربي چېگرهلریده مِیل.او. III-II مینگ ییللیکلر دوامیده خو، دی، خونن ناملری آستیده چاروادار قبیلهلر جماعهلری یشه گن. ارکیولوگیک تدقیقاتلر نتیجهلری عیناً منه شو حدودلرده برونز دوریده اندراناوا مدنیتی صاحبلری یشه گنلیگینی تصدیقلهیدی. دېمک، قدیمگی ختای یازمه منبعلریده تیلگه آلینگن خو، دی، توفهنگ، گویفانگ، تېلې، چېلې، رونگ، خونن و باشقه صحراییلر قدیمگی تورکيده سۉزلشووچی اندراناوا مدنیتی صاحبلری اېدی.[5] اولر پراتاتورکلر، یعنی کهنه تورکلر بۉلگن. «اوېستا» نینگ «ویدېودات» کتابیده عاريلر یورتی حقیدهگی معلوماتلرنی تنیقلی سغديشناس عالِم میرصادیق ایسحاقاو اۉزبېک تیلیگه قوییدهگیچه ترجمه قیلگن: 2.«(دنیادهگی) برچه یېرلرنی اونده یهشاوچی بندهلریم نظریده (اۉزگه یېرلردن) یخشیراق قیلیب مېن یرهتگنمن. هر بیر یېرنی اوندهگی خلقلر اوچون معقول قیلیب یرهتمسهم اېدی، برچه یېرلردن آدملر یېرلر نینگ اېنگ بېجهت – جنت مثالِ اېتیب یرهتگنیم اریهنهم-واېجۉ (ایرنوېج)گه قرهب آقیب کېلهوېرگن بۉلهر اېدی…»[7] خلص، اریهنهم-واېجۉ اېزگولیک عالمینی یرهتووچی الهه اخوره مزده یرهتگن 16 سرزهمین نینگ اېنگ بیرلمچیسی و گۉزلیدیر. بونگه قرشی اۉلهراق، یاووزلیک خداسی اهریمن اجدرها، قیش و دېونی یرهتهدی. مِیل.او. II مینگ ییللیک نینگ اۉرتهلریده یېوراسيا چۉللری نینگ عاريلری، یعنی توران پستتېکیسلیگی نینگ چاروادار اهالیسی اۉز چاروالریگه ینگی ییلاولر قیدیریب، جَنوبگه تامان، نهفقط اۉرته آسیا نینگ ایچکی ریانلریگه، حتا اېران نینگ ادیرلیک زونالریگه هم کیریب بارهدیلر. خلص، چاروادار تورکي عاريلر نینگ توران منطقهسی نینگ شمالي قِسمیدن کېلیب اېران ادیرلریده اۉرنهشیب قالگن جایلر «اوېستا»ده اریهنه نامینی آلگن. اصلیده، قدیمگی تاریخده بو اتَمه قدیمگی اېراني تیللر ترقهلگن جیوگرافیک کېنگلیک معناسیده هم توشونیلگن. شو اۉرینده تورلر (تورکلر) قومیگه هم آیدینلیک کیریتیب اۉتیش لازم. احتمال، تورک سۉزی نینگ اۉزهگی تورگه باریب تقهلر. تور اېتنانیمیدن کېینچهلیک توران، تورکیستان اتَمهلری وجودگه کېلگن. تۉره سۉزی نینگ اۉزهگی هم بلکه تورگه باریب تقهلر. باشقه بیر تلقینگه کۉره، تور قدیمگی اېرانيلر نینگ پېشداديلر سلالهسیدن بۉلگن شاهی فریدون (تراېتانه) نینگ اۉغلی. اتاقلی فارس-تاجیک شاعری ابولقاسیم فردوسي (تخمیناً 934-1030) قلمیگه منسوب «شاهنامه» داستانیگه کۉره، تور تورکي خلقلر نینگ باباکلانی، اکهسی سَلم (سیلم، سېلم) اېسه سامي خلقلر باباکلانی حسابلنگن. دنیا نینگ تقسیملنیشی حقیدهگی فارس عنعنهلریگه کۉره، فریدون اۉز سلطنتینی اۉغیللری تور، سَلم و اېراج اۉرتهسیده تقسیملهگن. کتّه اۉغیل سَلم – بایلیک، اۉرتنچهسی تور – حربي شان-شوکت، کیچیک اۉغلی اېراج – قانون و دیننی سۉرهگن. اولر نینگ التماسلریگه کۉره، پادشاه آتهلری سَلمگه روم یېرلرینی، تورگه تورکستان و چۉلو بیاباننی، کېنجه اۉغلی اېراجگه اېسه اېران تختینی و اکهلری اوستیدن عالي حاکمیتنی تاپشیرگن.[12] اۉز نوبتیده تورکي خلقلر تاریخی و ادبیاتیده هم تور(ک) نامیگه نسبت بېریلگن تورلی نقللر و روایتلر موجود. شو اۉرینده یافس و اونینگ اۉغلی تورک خصوصیده قیسقهچه معلومات بېریب اۉتسهک، فایدهدن خالی بۉلمهیدی. ابولغآزي بهادیرخان نینگ «شجره یی تورک» اثریده کېلتیریلیشیچه، نوح پیغمبر «هام آتلی اۉغلینی هندوستان یورتیغه یوباردی. سام آتلی اۉغلینی اېرانی زمینگه یوباردی. و یافس آتلی اۉغلینی قطبی شمالي طرفیغه یوباردی… یافهسنی بعضیلر پیغمبر اېردی، تېب تورورلر و بعضیلر پیغمبر اېرمس، دېب تورورلر. یافس آتهسی نینگ حکمی بیرلن جودی تاغیدن کېتیب، اتیل (ایتیل) و یاییق سووی نینگ یاقاسیغه باردی. ایکّی یوز اېلّیک ییل انده توردی. تقی وفات تابدی. سکّیز اۉغلی بار اېدی. اولادی بسیار کۉب بۉلور اېردی. اۉغلانلری نینگ آتلری مونلار تورور: تورک، خزر، سقلب، روس، مینگ، چین، کمری، تاریخ. یافس اۉلرینده اولوغ اۉغلی تورکنی اۉرنیده اۉلتورتوب، اۉزگه اۉغلانلریگه ایتدیکیم، تورکنی اۉزلرینگیزگه پادشاه بیلیب، ا نینگ سۉزیدن چیقمنگ. تورککه یافس اۉغلانی تېب لقب قۉیدیلر. بسیار ادبلیک و عاقل کیشی اېردی. آتهسیندین سۉنگ یېرلرنی یوروب کۉردی. تکی بیر یېرنی خوشلب، انده اۉلتوردی. بو کون اول یېرلرنی ایسسیغکۉل دېرلر».[15] تورک ابن یافس، یافس اۉغلان، تورکخان ناملری بیلن مشهور بۉلگن تورک قدیمگی دیني عقیدهلرگه کۉره، یافس نینگ تۉنغیچ اۉغلی حسابلنگن. او آتهسی وفاتیدن سۉنگ تورکي اۉلکهلرنی باشقهرگن اولوغ خاندیر. تورکنی کۉپراق اۉز خلقی یافس اۉغلان، دېب اتهگن. میرزا اولوغبېک نینگ یازیشیچه، تورکخان کیومرس نینگ زمانداشی بۉلگن. کیومرس شرقي اېران نینگ بیرینچی حکمداری بۉلگنیدېک، تورک «مشرق دیاری خاقانلری نینگ بیرینچی قاانی» بۉلگن. میرزا اولوغبېک نینگ «تۉرت اولوس تاریخی» کتابیده «تورک ابن یافس ابن نوح علیهالسلام سلطانلیگی ذکری» دېب ناملنگن مخصوص فصل موجود.[17] توران تورکي خلقلر یشهیدیگن اولکن حدودنی انگلهتووچی تاریخي اتَمه، اجتماعي-سیاسي و مدني توشونچه بۉلیب، او بوندن تخمیناً 3000-ییل مقّدم دستلب تور(ک)لر یهشاوچی یورت – تور یاکه تورکستان شکلیده قۉللنیله باشلهگن. «اوېستا»ده هم او شوندهی معناده ایشلهتیلگن. توران منطقهسی جغرافي جهتدن تینچ اقیانوسیدن اۉرته یېر دېنگیزیگچه، شمالي موز اقیانوسیدن طبېت و همالهی تاغلریگچه، انه تاليهدن شمالي هندیستانگچه بۉلگن اولکن حدودنی اۉز ایچیگه آلهدی. اۉز فکرلریمیزنی تورکلر (تورکيلر) حقیدهگی اَیریم ملاحظهلر بیلن دوام اېتتیرهمیز همده تورک اېتناسی و اېتنانیمی نینگ اۉرته عصرلردهگی تاریخی همده اونینگ بعضی جهتلرینی کۉرسهتیشگه حرکت قیلهمیز. بیر نېچه مینگ ییللیکلر دوامیده تورکي قبیلهلر کۉپ مرته بیرلشگن و پرچهلنگنلیگی طفیلی اولرنیگ قبیلهوي ترکیبی هم اۉزگریب تورگن.[19] میلادي VIعصر اۉرتهلریده تورکلرده بۉلگن اشینه اولادی کوچهییب، بویوک تورک خاقانلیگینی برپا اېتگن. ختای منبعلریگه کۉره، خاقانلیک توگهتیلگندن کېین تیلگه آلینهدیگن تورکي قبیلهلر 58 ته نام بیلن اجرهتیلگن. شولردن 22 تهسی اېسه اویغورلر (اتفاقچیلر)، دېب ناملنگن. اویغور خاقانلیگی IXعصر اۉرتهلریده توگهتیلگندن سۉنگ تورکلر نینگ کتّه بیر قِسمی آلتای و شرقي تورکستان حدودیدن ماوراولنهرگه کۉچیب اۉتگن. تورکيه عالِملری اثرلریده تورک قبیلهسی کۉکتورک، دېب هم اتلهدی. تدقیقاتلرگه کۉره، کۉکتورک سۉزی تنگریگه، یعنی آسمانگه (کۉککه) ایشانگن تورکلر، بلندلیک تورکلری، کۉک بۉری تاتېمی بۉلگن تورکلر کبی معنالهرنی انگلهتگن. تورکستان منطقهسی حدودیده تورک نامی تاپانیم، اېتنانیم، گیدرانیم صفتیده کۉپلب اوچرهیدی. بوندن تشقری، یېر یوزیده اۉزهگی تور و تورک بۉلگن جوده کۉپلب شهرلر، ولایتلر، دریالر، تاغلر، اوروغلر، خلقلر همده حیوان، شعر، موسیقه، کوی، دارو، حربي اصول ناملری موجود. تورک اېتنانیمی تار معناده اۉزبېکلر (اۉزبېک خلقی) ترکیبیدهگی اېتنیک گروهلردن بیرینی انگلهتهدی. او 92 باولی اۉزبېک قوم (اوروغ)لریدن بیری نینگ نامی. تورکلر تۉرت ییریک قبیله (تورک، موسابازاری، کلتهتای و برلاس)دن عبارت بۉلگن. اولر VI-XVIعصرلرده مینگ ییلدن آرتیق وقت دوامیده حاضرگی اۉزبېکستان حدودیگه کېلیب جایلشگن. قدیمگی و اۉرته عصرلردهگی تورکي قبیلهلر نینگ قالدیقلریدن تورک اېتنیک گروهی ترکیب تاپگن. تورکلر ترکیبیگه تورکلشگن مۉغول قبیلهلری نینگ اَیریم گروهلری هم کیرگن. اولر، اساسهن، چارواچیلیک و قسماً دهقانچیلیک بیلن شغللنگن. تورکلر نینگ کۉپچیلیگی XXعصر باشلریده تاغلردن واحهلرگه کۉچیب توشگنلر. اولر بو پیتده بوخارا امیرلیگی حدودی، فرغآنه واديسی، سمرقند ولایتی و تاشکېنت واحهسیده یشهگنلر. الپ اېر تۉنگه – تورکي خلقلر باباکلانی الپ اېر تۉنگه تنیقلی حربي سرکرده و مشهور دولت اربابی بۉلیب، او تورکي خلقلر باباکلانی حسابلنهدی. تورکي منبعلرده او الپ اېر تۉنگه و تۉنگه الپ اېر، فارسي منبعلرده افراسياب نامی بیلن تیلگه آلینگن. دېمک، الپ اېر تۉنگه و افراسياب، اصلیده، بیرته شخص نینگ تورکي و فارسي ناملری بۉلیب، او توران دولتی نینگ اساسچیسیدیر. تۉنگه (تانگه) سۉزی اېسه دېوانده قوییدهگیچه ایضاحلنهدی: «تانه – یۉلبرس جنسیدن بۉلگن بیر خیل حیوان. او فیل نینگ کشندهسیدیر. بو سۉز نینگ اساسي معناسی شُدیر. لېکن بو سۉز تورکلرده معناسی اۉزگرگن حالده قۉللنهدی. بو سۉز، کۉپینچه، آدملرگه لقب اۉرنیده ایشلهتیلهدی. چنانچی، تانهخان، تانه تېگین و شو نینگ کبیلر. تورکلر نینگ اولوغ خانی افراسيابنی تانه الپ اېر، دېب اتر اېدیلر. یۉلبرس کبی کوچلی بهادیر آدم، دېمکدیر».[21] الپ اېر تۉنگه نینگ فارسي منبعلرده اۉز نامی بیلن تیلگه آلینمهی، بلکه افراسياب، دېب اتهلیشیگه نیمه سبب بۉلگن؟ افراسياب ایکّی سۉز: افرا و سياب سۉزلریدن تشکیل تاپگن. «افراس» سۉزی عربچه بۉلیب، آت معناسینی بیلدیرهدی. اېران افسانهلری و یازمه ادبیاتیدهگی قهرمانلر نامیگه ازلدن آت (اسپ) سۉزی قۉشیب ایشلهتیلگن. مثلاً، «شاهنامه»ده گوشتاسپ، ارجاسپ، لوراسپ کبی کۉپلب ناملر اوچرهیدی. سياب اېسه سیاه آب، یعنی قاره سوو، دېمکدیر. خلص، افراسياب فارسچهده قاره آت، قاره آتلیق معنالهرینی بېرهدی. قاره سۉزی فقط رنگ (صفت) معناسیده قۉللنمهی، بو توشونچه نینگ تورکي خلقلرده کوچلی، بهادیر کبی معنالهری هم موجودلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. (بو اۉرینده کېینچهلیک تشکیل تاپگن تورکي سلاله – قارهخانيلر دولتی نینگ ناملنیشی بېواسطه شو سۉز نینگ کېینگی معناسیدن آلینگنلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. حتا تورکستان تاریخیده قارهخیتایلر دولتی بۉلگنلیگی هم معلوم.) بیراق فارسلر افراسيابنی یاووزلیک و دهشت نینگ تمثالیگه ایلنتیرگنلر. تاجیک قاموسلریده اېسه افراسياب سۉزی قۉرقینچ و دهشت سالووچی معناسیده ایضاحلنهدی. قاموسي عالِم و بویوک متفکر ابو ریحان بېروني (973-1048) اۉزی نینگ مشهور «قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر» (1000-ییلده یازیلگن) اثریده قوییدهگیچه تاکیدلهیدی: «افراسياب ابن بومنج ابن اِینات ابن ریشمن ابن تورک ابن زباناسپ ابن ارشاسپ ابن توج. نهایت، منوچېهر افراسيابدن پادشاهلیکنی (تارتیب) آلیب، اونی (اېراندن) هَیدهدی. کېین ایکّاوی مشهور بیر آتیشمه طفیلی یرهشدیلر».[22] تورکي شاعر و دولت اربابی یوسوف خاص حاجیب «قوتهدغاو بیلیگ» داستانیده محمود کاشغاریی کبی تۉنگه الپ اېر فعالیتیگه یوقاری بها بېرهدی. «تورکي شاهنامه» نامی بیلن شهرت قازانگن بو اثرده الپ اېر تۉنگه فعالیتی قوییدهگیچه مدح اېتیلهدی و تعریفلنهدی: «نظر سالیب قرهسنگ، تورک بېکلری، تورک بېکلری نینگ اېنگ یخشیلری، اولر آرهسیده اېنگ نامی مشهوری و بختی کولیب باققنی تۉنگه الپ اېر ناملی بېک اېدی. مشاهدهسی کېنگ، صنعت – هنرلری بېحساب کۉپ، بیلیملی، ذکاوتلی سره آدم اۉشه اېدی. تاجیکلر اونی افراسياب دېب اتهیدیلر، او تلهی اېللرنی اۉز تصرفیگه آلگن اېدی. خلص، بو اۉرینده یوسوف خاص حاجیب تامانیدن الپ اېر تۉنگه فقط زۉر جنگچی همده سرکرده و قوماندان صفتیده اولوغلنمسدن، بلکه بویوک دولت اربابی، مملکت و دولت باشقرووی نینگ کتّه تشکیلاتچیسی صفتیده نمایان بۉلهدی. بویوک اۉزبېک شاعری و متفکری علیشېر نوایي (1441-1501) اېسه بېرونيدن 500-ییل کېین اۉزی نینگ «تاریخی مولوکی عجم» اثریده الپ اېر تۉنگهگه سَل باشقهچه راق بها بېرهدی: «افراسياب. آنی بعضی دېبدورلرکیم، پوشهنگ بیننی تور بیننی فریدون اۉغلیدور. و بعضی ا نینگ نسبتی کیومرسغه یېتکوروبدورلر. اما بورونغی درستراقدور. چون نوعدرنی (منوچېهر نینگ اۉغلی بۉلگن اېران شاهی – ق.ر.) اۉلتوردی، اېران ملکینی انداق بوزدیکی، آز یېرده مامورلوق قالدی… افراسياب پادشاهلیگی اۉن ایکّی ییل اېردی».[25] و.و.برتالد نینگ یازیشیچه، «قارهخانيلر اېران تاثری آستیده قالگنلری اوچون اۉزلرینی افسانهوي توران پادشاهیگه نسبت بېریب، آتینی افراسياب، دېب یوریتهدیلر. حالبوکه، بو تېرمین تماماً تورکچه اېمسدیر». تاریخدن معلومکی، روس شرقشناسلری اۉز فعالیتلری بیلن راسسيه امپراطورلیکسی نینگ باسقینچیلیک و مستملکهچیلیک سیاستینی عملگه آشیریشده اۉز حکومتلریگه معین درجهده خدمت قیلیشگن.شرقشناس عالِم اشرف احمېداو نینگ یازیشیچه، «برتالد اۉرته آسیا خلقلری تاریخی، اېتناگرهفيهسی و پسیکولوژيسینی چوقور اۉرگنگن عالِم بۉلسه-ده، تورکستان خلقی مدنیتینی اۉبژېکتیو و حقّاني بهالهی آلمهدی، معلوم درجهده اونی کمسیتدی… چونکه برتالد چار راسسيهسی مستملکهچیلیگی نینگ ایدیولوگی اېدی، او اروپالیکلر نینگ آسیالیکلردن اوستونلیگی غایهسینی آلغه سوردی و شو اوستونلیکنی علمي و مفکوروي جهتدن اساسلشگه خدمت قیلدی».[26] عیناً و.و.برتالد و باشقه راسسيه شرقشناسلری تاثریده ساوېت تاریخی فنیده XXعصرگه کېلیب الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص مقامیدن محروم قیلیندی. کمونیستیک مفکوره بو نینگ اوچون برچه واسطهلرنی ایشگه سالدی. توران دولتی و افراسياب حقیدهگی فکرلر اېسه سفسطهگه چیقریلدی. افسوسکی، بو مفکوره نینگ بوندهی آغیر تاثریدن بوگونگی کونده هم کۉپلب مشهور اۉزبېک عالِملری (اولر صفیده حتا اکادمیکلر هم بار) قوتیله آلیشمهیپتی. بو اۉرینده تاجیکستانلیک عالِملر تۉغریسیده حتا گپیریب اۉتیریش نینگ هم حاجتی یۉق. بیراق بوندن 53 ییل مقّدم نشر اېتیلگن محمود کاشغاریی نینگ «دېوان و لغآت ا لتورک» اثری 1-جلدیگه علاوه قیلینگن ایضاحلرده ایکّی بېتلیک ایخچم «افراسياب» مقالهسی موجود. مقاله مؤلفی مشهور تیلشناس عالِم، اۉزبېکستانده خدمت کۉرسهتگن فن اربابی صالح مطلیباو (1900-1979) تاریخي اثرلرده افراسياب تۉغریسیدهگی فکرلر بېنیهایه کۉپلیگینی تاکیدلب، دېواندهگی معلوماتلر افراسياب نینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی تصدیقلهیدی، دېگن تۉغری و ددیل خلاصهگه کېلهدی. او «افراسياب – افسانهوي شخص» دېب حکم چیقرگن روس شرقشناسلری و.و.گریگاریېو و اکادمیک و.و.برتالد فکرلرینی اۉز ایضاحیده کېسکین تنقید قیلهدی. اوشبو اۉرینده جسور تیلشناس عالِمیمیز س.مطلیباو نینگ بو مقالهده کۉرسهتیب اۉتگن افراسياب حقیدهگی اَیریم فکرلرینی کېلتیریب اۉتمیز: محمود کاشغاریی دېوانیده افراسيابنی الپ اېرتۉنگه دېب کۉرسهتسه، «قوتهدغاو بیلیگ» اوتاری یوسوف خاص حاجیب افراسياب دېب کۉرسهتهدی… «روضهتوس صفا»، «تاریخی مولوکی عجم»ده افراسياب تۉغریسیده جوده کۉپ معلوماتلر بار. بولرده او غایت ظالم پادشاه صفتیده تصویرلنهدی. «شاهنامه»ده اونینگ ذال و رستملر بیلن کورهشی انچهگینه جاینی اشغال قیلهدی. نوایي افراسياب تۉغریسیده ایکّی بَیت یازیش بیلن چېکلنهدی… دېواندهگی معلوماتلر افراسياب نینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. افراسياب افریدون یاکه فریدون نینگ تور اسملی اۉغلی نینگ نبیرهسی اېشهنگ یاکه خوشهنگ نینگ اۉغلیدیر. منوچېهر یېنگیلگهچ، منوچېهر اۉغلی نوزر ددهسی نینگ اۉچینی آلیش مقصدیده افراسيابگه قرشی جنگ قیلیب، یېنگیلهدی. افراسياب نوزرگه قرشی مخصوص حاضرلیک بیلن جنگ باشلهیدی. نوزرنی هلاک قیلهدی و بوتون اېراننی قۉلده توتهدی، قتّيق ظلم آستیده حکم یورگیزهدی. افراسياب نینگ مرکزي شهری کاشغر اېدی. هواسی یخشی بۉلگنی اوچون او دایم شو یېرده یشر اېدی. بوختونناسر اۉغلی باتزه ننی شو قیزی بیلن یشیرین علاقهده بۉلگنی اوچون جروق دېگن شهرگه قهمهگن اېدی. بو اۉرینده س.مطلیباو دېوان ماتریاللری اساسیده افراسيابنی تاریخي شخص صفتیده کۉرسهتهدی و بهالهیدی. عالِم نینگ ساوېت دوریده ایتگن بو فکرلریگه دېوان نینگ بیرینچی جلدی چیققندن کېین اَیریم اعتراضلر بۉلگنلیگی اوچون او محمود کاشغاریی کتابی نینگ ایکّینچی جلدی آخریده مخصوص کېلتیریلگن «تات» ناملی ایضاحده ینه الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص اېکنلیگینی اۉته حلیملیک، بیراق قطعیات بیلن قوییدهگیچه کۉرسهتهدی: لېکن اَیریم عالِملر هنوز افراسياب حقیده شبههلنهدیلر. حتا بعضیلر اونی مخصوص جای نامی دېگن ملاحظهلر یوریتهدیلر. شو نینگ اوچون بیز اۉز ملاحظهمیزنی قوّتلب، بو حقده ینه کیچیک ایضاحنی موافق تاپدیک. بو تورک بېکلری نینگ آتی بېلگولوک، افراسيابنی ینگلیش توشونیش بیر خلق تاریخیگه دایر واقعهلرنی ایکّینچی بیر خلققه نسبت بېریشگه اېلتووچی قۉپال خطادیر». الپ اېر تۉنگه – توران دولتی نینگ اساسچیسی الپ اېر تۉنگه میلاددن اوّلگی VIIIعصر نینگ آخریده توران حدودیده سک-ایکسیتلر یاکه سکیفلر (تورکي قوملر) نینگ دستلبکی دولتینی تشکیل قیلهدی. بو دولت اروپا تدقیقاتچیلری تامانیدن کېینچهلیک پراتاتورک (کهنه تورکلر) دولتی دېب ناملنگن. اصلینی آلگنده، الپ اېر تۉنگه توران دولتیگه اساس سالگن مشهور تورکي خاقان حسابلنهدی. او توران دشتلریده (آسیا و اروپا قطعه لریده) یشهگن اۉنلب تورکي اوروغ و قبیلهلرنی یگانه دولت آستیگه بیرلشتیردی و مذکور دولتنی 28 ییل دوامیده باشقهرگن. الپ اېر تۉنگه توران پستتېکیسلیگیده یشهگن برچه تورکي قوملرنی بیرلشتیریش اوچون تینیمسیز کوره شگن. او شرقده اویغورلرگه قرشی جنگ قیلگن، ایرتیش دریاسی بۉیلریگه قۉشین تارتیب باریب، بسمیل قومینی بۉیسوندیرگن، توراندهگی برچه تورکي خلقلرنی بیر دولت قیلیب بیرلشتیرگن. منبع:Латофат Абдримова فیسبوکیدن.
[ یکشنبه دوم تیر ۱۳۹۸ ] [ 5:53 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||