|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
قؤتلوغ بؤلسین 14 -فیبروی ظهیرالدین محمد بابر توغیلگن کؤنی  ظهیرالدین محمد بابر 1483 - 1530  ظهیرالدین محمد بابر اؤرته عصر شرق مدنیتی ، ادبیاتی و شعریتی ده اؤزیگه خاص اؤرین ایگنلگن ادیب ،شاعر ،عالم بؤلیش بیلن بیرگه یریک دولت اربابی و سرکرده هم دیر . بابر دنیا قره شی و مکمل عقل-ذکاوتی بیلن هندوستانده بابریلر سلاله سیگه اساس سالیب ، بو مملکت تاریخیده دولت اربابی صفتیده نامی قالگن بؤلسه ،سیرجلا اؤزبیک تیلیده یازیلگن "بابر نامه "اثری بیلن جهان نینگ مشهور تاریخ نویس عالم لری قطاریدن هم جای آلدی . اونینگ نفیس غزل و رباعی لری تورکی شعریتی نینگ اینگ نادر دردانه لری بؤلیب ،"مبین "،"خط بابری "،"حرب ایشی "،عروض حقیده گی رساله لری اسلام قانون شناس لیگی ،شعریت وتیل نظریه سی ساحه لریگه مناسب حصه بؤلیب قؤشیلدی . ظهیرالدین محمد بابر 1483 ایلنینگ 14 فبرلیده اندیجان ده ،فرغانه اولوسی نینگ حاکمی عمر شیخ میرزا عایله سیده دنیاگه کیلدی . بو دورده مرکزی آسیا و خراسانده تورلی حاکملر ،اکه-اوکه لر ،تاغه - جیین لر ،امکبچه لر اؤرته سیده حاکمیت -اولوغ بابالری امیر تیمور توزگن یریک دولتگه یگه لیک قیلیش اوچون کوره ش نهایت کیسکینلشگن یدی. ادبیات ،نفیس صنعت،طبیعت گؤزه لیگیگه یاشلیگیدن مهر قؤیگن ظهیرالدین ، برچه تیموری شاهزاده لر کبی بو علملرنینگ اساسینی آته سی سراییده ، یتوک اوستاذ لر رهبرلیگیده یگه لدی . بیراق اونینگ سیر تشویش یاشلیگی اوزاققه چؤزیلمدی .1494 ایلی آته دن یتیم قالدی . 12 یاشیده آته سی اؤرنیگه فرغانه اولوسی نینگ حاکمی یتیب کؤتریلگن بابر قلم نی قلیچگه المشتیریب ، اندیجان تختی اوچون اوکه سی جهانگیر میرزا ، امکی سی سلطان احمد میرزا ، تاغه سی سلطان محمد خان و باشقه رقیب لرگه قرشی کوره ششگه مجبور بؤلدی .بابر اوکه سی جهانگیر میرزا بیلن مراصه گه کیلیش اوچون اونگه یان بیریشگه فرغانه اولوسی نی ایککیگه تقسیم لب ،یرمی نی اوکه سیگه تاپشیریشگه قرارقیلدی و اؤزی سمرقند اوچون آلیب باریلیاتگن کوره شگه کیریشیب کیتدی.بیرنیچه ایل دوام یتگن بو کوره ش قیرغین-براتدن باشقه بیرار نتیجه بیرمدی:اونده کتته حربی کوچ بیلن قتنشگن شیبانی خان نینگ قؤلی بلند کیلدی و بابر سمرقندنی تشلب کیتیشگه مجبور بؤلدی . 1504 ایللی شیبانی خان اندیجان نی هم قؤلگه کیریتگندن سؤنگ ، بابر جنوبگه قره ب یؤل آلدی و کابل اولوسیده اؤز حاکمیتی نی اؤرنتدی .1505 - 1515 ایللرده او مرکزی آسیاگه قیتیشگه بیر نیچه بار اورینیب کؤردی . اما بو اؤرینیشدن هیچ قندیه ی نتیجه چیقمدی. سؤنگ اؤز موقعینی ینه ده مستحکملش مقصدیده ،1519 - 1525 ایللر دوامیده هندوستاننی قؤلگه کیریتیش اوچون بیرنیچه بار جنگ لر آلیب باردی .1526 ایل اپریل آییده پینیپت ده هندوستان سلطاننی ابراهیم لؤدی بیلن و 1527 ایللی مارچ آییده چیتاره حاکمی رنا سنگا بیلن بؤلگن جنگ لرده بابر نینگ قؤلی بلند کیلدی .تاریخی معلوماتلرنینگ بیان قیلیشیچه ،بابر نینگ هندوستانگه یوریشیده دهلی حاکمداری ابراهیم سلطان سیاستیدن ناراضی بؤلگن پنجاب حاکم لری هم بابر نی قؤله گنلر و سیکری جنگیده گی بو غلبه بابرگه هندوستان ده اؤز حکمرانلیگینی اوزیل-کسیل اؤرنتیش و بابری لر سلاله سینی برپا یتیش امکانیتینی بیردی . اروپا تاریخ چیلیگیده "بیوک مغوللر "نامی بیلن "غلطی مشهور"بؤلگن ،اصلیده "بابریلر سلاله سی"هندوستانده 300 ایلدن آرتیق حاکم لیک قیلدی . بابر بو غلبه دن کیین اوزاق یشه مدی -1530 ایل دکابر آییده اگره شهریده وفات یتدی و کیین راق اونینگ وصیتیگه کؤره فرزندلری اونینگ خاکینی کابل گه آلیب کیلیب دفن یتدیلر .بیراق قیسقه بیر وقت ایچیده بابر هندوستانده سیاسی محیط نی برقرارلشتیریش ،هندوستان یرلرینی بیرلشتیریش ، شهرلرنی پاکلشتیریش ،سودا-ساتیق مسلله لرینی تؤغری یؤلگه قؤیش ،باغ-راغلر یره تیش ایشلریگه حامیلیک قیلدی. هندوستاننی آبادانلشتیریش ،اونده حاضرگچه مشهوربؤلگن معماری یادگارلیکلر ، باغلر ، کتابخانه لر ، کاروان سرای لر قوریش ،اینقسه ،اونینگ اؤغیللری و اولادلری دوریده کینگ مقیاسگه یایلدی . هندوستان صنعت ، و معمارچیلیگیگه مرکزی آسیا اسلوبی نینگ کیریب کیلیشی سیزه له باشلدی . بابر و اونینگ حکمدار اولادلری حضوریده اؤشه دورنینگ ایلغار و ذهنی اؤتکیر عالملری ، شاعرلری ، موسیقی شناسلری و دولت اربابلری نی مجسم یتگن مکمل بیر معنوی - روحی محیط وجودگه کیلدی .بابری لر دولتیده گی مدنی محیط نینگ هندوستان اوچون اهمیتی حقیده جواهر لعل نهرو شونده ی یازگن ایدی :"بابر هندوستانگه کیلگندن کیین کتته سیلجیش لر یوز بیردی و ینگی رغبتلنتیریشلر حیاتگه ،صنعتگه ،ارخیتیکتوره گه تازه هوا بخش یتدی ، مدنیت نینگ باشقه ساحه لری یسه بیر-بیرلریگه توته شیب کیتدی". بابر هندوستانده کتته حجمده گی دولت ایشلری بیلن بیرقطارده اؤزینینگ ادبی-بدیعی فعالیتی نی هم دوام یتیردی و یوقاریده ذکر یتیلگن اثرلرنی یره تدی. بابرنی بوتون جهان عامه سیگه مشهور بؤلگن شاه اثری "بابر نامه "دیر .معلوم کی ،اونده بابر یشه گن دور آره لیغیده ماوارالنهر ،خراسان ،ایران و هندوستان خلقلری تاریخی یاریتیلگن .اثر اساسن اوچ قسم دن عبارت بؤلیب ،اونینگ بیرینچی قسمی -15 عصرنینگ ایککینچی یریمیده مرکزی آسیاده رؤی بیرگن واقعه لرنی ، ایککینچی قسمی -15 عصر نینگ آخری و 16 عصر نینگ بیرینچی یرمیده کابل اولوسی ،یعنی اوغانستانده رؤی بیرگن واقعه لرنی ، اوچینچی قسمی -16 عصر نینگ بیرینچی چارگیده گی شمالی هندوستان خلقلری تاریخگه بغیشلنگن ."بابرنامه "ده اؤشه دورنینگ سیاسی واقعه لری مکمل بیان قیلینر ایکن ،اؤز یورتی فرغانه ولایت نینگ سیاسی - اقتصادی احوالی ،اونینگ پایتختی اندیجان شهری ،مرکزی آسیانینگ یریک شهرلری :سمرقند ،بخارا ، قرشی ، شهرسبز ، اؤش ،اورگنچ ،اؤراتیپه ،تیرمیز و باشقه شهرلر حقیده نهایتده نادر معلوماتلر کیلتیریلگن .اونده کابل اولوسی نینگ یریک شهرلری کابل ، غزنی و اولر اختیاریده گی کؤپدن -کؤپ تومنلر ،ولایتلر ،شمالی هندوستان حقیده معلوماتلرنی اوچره تیش ممکن. "بابرنامه "نی ورقلرکنمیز ،کؤز آلدیمیزدن مرکزی آسیا ، اوغانستان و هندوستان خلقلریگه خاص بؤلگن فضیلت و نقصان لر ،اولرنینگ تفککور عالمی نی کینگلیگی و مرکبلیگی بیلن بیرگه ،اؤشه دورده گی حیات معامله لری ،بابر دولتیده گی سیاسی و اجتماعی حیات نینگ تؤلیق منظره سی نمایش بؤله دی . "بابر نامه"ده کیلتیریلگن بو طرزده گی معلوماتلر بابر دوریده یازیلگن باشقه تاریخی منبعلر : میر خاند،خاند میر ،محمد صالح ،بینایی ،محمدحیدر ،فریشته ،عبدالفضل علامی و باشقه تاریخچی لرنینگ اثرلریده بو درجه ده انیق و مکمل یاریتیلگن یمس .مؤلف "بابرنامه "ده علی شیر نوایی ،عبدالرحمان جامی ،بهزاد ،میرزا اولوغ بیگ و باشقه عالملر حقیده اؤزی نینگ ینگ یوقاری فککر و ملاحظه لرینی بیلدیره دی . "بابر نامه " ماورالنهر ، خراسان ري،هندوستان ،ایران خلقلرینینگ 15 عصر آخری-16 عصرنینگ بیرینچی یریمکیده گی تاریخینی اؤزیده عکس یترگن بؤلسه هم ، شو بیلن بیرگه جوده کؤپ دالضرب اقتصادی ، اجتماعی مسله لری ، یوقاریده ناملری کیلتیریلگن ولایتلرنینگ اؤزارا سیاسی - اقتصادی و سودا مناسبتلری ،جغرافی موقعی ،اقلیمی ،اؤسیملیک و حیوانات دنیاسی ، تاغلری ،دریالری ، خلقلری ،قبیله ایلتلری و اولرنینگ یشش شرایط لری ،عرف - عادتلری ،مهم تاریخی انشاتلری هندولر و مسلمانلرنینگ عبادتخانه لری ، تؤی و دفن مراسملری حقیده نهایتده نادر معلوماتلرنی اؤزیده قمره ب آلگن شاه اثردیر .شو باعث "بابرنامه"تاریخی و ادبی میراث صفتیده دنیا عالملرینی حیرتده قالدیریب کیلماقده . اوزاق ایللر دوامیده غرب و شرق نینگ مشهور شرق شناس عالملری "بابر نامه " مضمونینی جهان جماعتچیلیگیگه یتکزیش باره سیده کتته فعالیت کؤرستدیلر .مثال ،هالندلیک عالم نیتسین ،انگلیس لیک عالم ج.لیدین،یرسکین ،ر.کالدیکوت،ا.بیویریج ،ت.البات،جرمنی لیک یو .کلاینریت و ا.کیزیر ، فرانسه لیک پاو دی کورتیل ،هندوستانلیک میرزا نصرالدین حیدر ،تورکیه لیک ر.ر.ارت و ن . ی. بایور و بیز نینگ دوریمیز ده گی فرانسه لیک عالم بککی گرامان ،افغانستانلیک عالم عبدالحی حبیبی ،پاکستانلیک عالملر رشید اختر ،نادوی و شاه عالم مونیات شولر جمله سیدندیر ."بابر نامه "نی اؤرگنیش ساحه سیده جهان نینگ مشهور شرقشناسلری قطاریدن جاپان لیک عالملر هم جای آلماقده لر. معلومکی ،بابرنینگ تاریخی ،علمی و ادبی میراثینی اؤرگنیش و عامه لشتیریشده اؤزبیکستان ، تاجیکستان روسیه عالملری نینگ فعالیتلری هم دقتگه سزاواردیر . 19 - 20 عصرلر دوامیده جورج کیر ،ن. ایمینسکی ،آ.سینکوفسکی،م.سلی ،فارسا شمسیف ،صادق میزه یف ،و. زاهدوف ،ی. غلاموف ،ر.نبیوف،س.اعظیم جانوف ،ا.قیوموف کبی عالملرنینگ سعی حرکتلری بیلن "بابر نامه" بیر نیچه بار روس و اؤزبیک تیللریده چاپ یتیلد ی،اولرگه سؤزباشی یازیلدی و کینگ کتابخانهلر عامه سینینگ معنوی ملکیگه ایلنتیریلدی ،اونینگ شعر لری هم بیر نیچه بار نشر یتیلدی . بابر اؤزبیک ادبیاتیده اؤزین نینک نازک لیریک اثرلری بیلن هم مشهور دیر . اونینگ حیاتی و ادبی فعالیتی ماورالنهرده سیاسی حیات نهایت مرکبلشگن فیودال گروه لرنینگ باشباشداقلیک حره کتلری اوجیده چیققن و تیموریلر دولتینینگ انقراضی دوام یته یاتگن بیر دورگه تؤغری کیلگن یدی . بونده ی مرکبلیکلر اینیقسه "بابر نامه "ده کؤرگن بؤلسک ، شاعر روحیتیده قنده ی عکس یتگنی یسه ، اونینگ شعرلریده نمایان بؤلدی . ماورالنهرنی بیرلشتیریشگه اورینیشلری نتیجه بیرمهگچ ،بابر روحی قینلگن ، عملدارلرنینگ خیانتلری تاثریده امیدسیزلیک توشگن کیزلرده گی کیفیتی شعرلریده عکس یتگن .کیینچه لیک اؤز یورتینی ترک یتیب ،افغانستان و هندوستان گه یوز توتگنده بابر شعریتیده وطن تویغوسی ، وطن ساغینچی ،اونگه قیتیش امیدی موج اوره باشله دی . طالع یؤق کی جانیمغه بلالیغ بؤلدی ، هر ایشنی کیم ،ایله دیم خطالیغ بؤلدی اؤز یرین قؤیب هند ساری یوزلندیم ، یارب ، نیتین ، نی یوز قرالیغ بؤلدی شو بیلن بیرگه بابر لیریکه سیده شعریت نینگ سیاسی مضمونی بؤلگن انسانی فضیلتلر ، یار وصلی ،اونینگ گؤزه للیگی ،اونگه چیکسیز محبت ،هجران عذابی ،ایریلیغ الملری و وصال قوانچلری نهایت گؤزه ل و ماهرانه افاده یتیلگن . خزان یپراغی ینگلیغ گل یوزینگ هجریده سرغردیم ،کؤروب رحم ایله گیل ،ای لاله رو،بو چهرۀ زردیم . سین ای گل ، قؤیمه دینگ سرکشلیگینگنی سرودیک هرگز، ایاغینگه توشوب برگی خزاندیک مونچه یالواردیم. بابر اؤز لیریک شعرلریده هر دایم آدملرنی یخشیلیککه ،عدالت ،انسان پرورلیککه ، یوکسک انسانی تویغولرنی قرلشگه چقیردی : هرکیم کی وفا قیلسه ،وفا تاپقوسیدور ، هرکیم کی جفا قیلسه ،جفا تاپقوسیدور . یخشی کیشی کؤرمگی یامانلیغ هرگز، هرکیم کی یامان بؤلسه ،جزا تاپقوسیدور. بابر لیریک شعرلری و تاریخی "بابر نامه " سیدن تشقری ،اسلام قانونشناسلیگی و باشقه ساحه لرده هم اثرلر یره تگن .1522 ایلده اؤغلی همایون گه اتب یازگن "مبین " ناملی اثریده اؤشه زمان سالیق تیزیمینی ،سالیق یغیشینینگ قانون - قاعده لرینی ،شرایط بؤیچه کیمدن قنچه سالیق آلینیشی و باشقه مسله لرنی نظم ده ایضا ح لب بیرگن ."خطی بابری "دیب اتلگن رساله سیده عرب الیفا سینی تورکی تیللر ،خصوصن اؤزبیک تیلی نقطۀ نظریدن بیرمونچه ساده لشتیریب بیریشگه حره کت قیلگن .او تجربه صفتیده "خطی بابری "الیفاسیده قرآن نی کریم نی کؤچیرگن . بابرنینگ عروض وزنی و قافیه مسله لریگه بغیلگن "مفصل"ناملی اثری هم بؤلگنلیگی معلوم ،بیراق بو اثر بیزگچه یتیب کیلمگن. بابر اؤزینینگ معلوم و مشهور اثرلری بیلن تاریخ نویس ادیب ،لیریک شاعر و اجتماعی مسله لر یچیمیگه اؤز حصه سینی قؤشگن عالم صفتیده خلقیمیز معنوی مدنیتی تاریخ ده مناسب یگه لیدی. اکادیمیک س.اعظیموه،ت.ف.ن.د.ولی یوه، "معنویت یولدوزلری "کتابیدن
[ پنجشنبه بیست و هشتم بهمن ۱۳۸۹ ] [ 9:42 ] [ داکترفاریابی ]
اولوغ حضرت نوایی بابا نینگ
توغیلگن کونلری مبارک
علی شیر نوایی 1441 - 1501 15 عصر جهان معنویتینینگ بیوک سیماسی نظام الدین میر علی شیر نوایی هجری 844 ایل رمضان آیینینگ 17 - کونی 1441 ایل 9 - فبرل ده هرات ده توغیلگن . هرات شهری 15 عصر بیرینچی یریمیده صاحبقران امیر تیمور اساس سالگن اولوغ سلطنت نینگ ایککینچی پایتختی ، تیمورنینگ کینجه اؤغلی شاهرخ میرزانینگ قؤل آستیده گی آباد منزللریدن بیری یدی. علی شیر نوایی توغیلگن خاندان تیموریلر سراییگه ازلدن یقین و یورتده معین نفوذ صاحبی یدی. بؤلغوسی شاعرنینگ آته سی غیاث الدین محمد اؤغلینینگ تربیه سیگه جدی اعتبار بیردی .علی شیر نینگ شعریتده گی ایلک استاذی تاغه سی میر سعید کابلی و محمد علی غریبیلردیر .نوایی "مجالس النفایس" اثریده کابلی حقیده :"یخشی طبعی بار یردی ،تورکچه ده میلی کؤپراق یردی..."دیسه ،غریبی حقیده :"خوش محاوره و خوش خلق و دردمند ایگیت یردی.کؤپراق سازلرنی یخشی چلریردی.اونی و اصولی خؤب یردی .موسیقی علمیدین هم خبردار یردی ..." -دیدی. 1447 ایلده شاهرخ وفات یتگچ ، تیموری شاهزاده لر اؤرته سیده تاج-تخت دردی خروج قیلیب ،یورتده تلاتؤپ باشلندی و غیاث الدین محمد خاندانی هم کؤپ قطاری وطنی ترک یتدی. یاش علی شیر اوچون تقدیر سیناولری باشلندی . شاهرخ نینگ نبیره سی عبدالقاسم بابر 1452 ایلده هرات تختیگه اؤتیرگچ ،علی شیر نینگ آته سینی سبزه وارگه حاکم یتیب تعینلدی. لیکن آره دن کؤپ اؤتمی غیاث الدین کیچکینه دنیادن کؤز یومدی.بو پیتده علی شیر یندیگینه 12 یاشگه قدم قؤیگن یدی.عبدالقاسم بابر علی شیر و اونینگ مکتب داش دؤستی حسینی اؤز تربیه سیگه آلدی،1456 ایلی یسه اؤزی بیلن مشهدگه آلیب کیتدی .کیینچه لیک حسین بایقرا سپاهیلیک یؤلینی تنلدی،علی شیر یسه زمانه نینگ "ملک الکمال"ی مولانا لطفی تحسینی و حیرتیگه سزاوار بؤلگن استعداد یگه سی بؤلیب یتیشدی ."فقیرنینگ نظم لری خراسانده شهرت توتیب یردی"،دیب یازه دی نوایی 1455 - 1458 ایللر حقیده . تقدیر علی شیر نوایی نی زمانه نینگ اولوغ و شرفلی کیشیلریگه یقین قیلدی ،اوستاذ -مربعلیک یتوچی ذاتلر بیلن آشنا یتدی.1466 - 1468 ایللر علی شیر نینگ عمری اساسن سمرقنده کیچدی .سلطان حسین بایقرا هرات نی یگنلگنده ،علی شیر نوایی 28 یاشلی مکمل بیلیملر یگه سی ،یورتگه تنیلگن شاعر و تجربه لی دولت اربابی درجه سیگه یتیشگن یدی. 1469 ایلی سلطان حسین التماسیگه کؤره علی شیر نوایی سمرقندن هراتگه قیته دی و رمضان هیتی مناسبتی بیلن دؤستی شرفیگه بیتیلگن "حلالیه " قصیده سینی اونگه تقدیم یته دی .حسین بایقرا علی شیر نی مهردار قیلیب تعین لیدی و شو پیتدن شاعرنینگ ایل خذمتیده گی فعال جدوجدی باشلندی .کؤپ اؤتمی نوایی مهردارلیکنی اؤزینینگ یقین دؤستی و فکرداشی ،شاعر امیر شیخ سهیلی گه تاپشیره دی ."بو نازک طبع و ذوکا امیر 20 ایلدن آرتیق بایقراگه ملازیم بؤلدی ".لیکن بایقرا دؤستینینگ ناراضیلیگیگه هم قره می ،1472 ایل فبرل ده اونی وزیر لوازیمیگه تعینلیدی و "امیری کبیر "یعنی اولوغ امیر عنوانینی بیره دی .بو لوازیمده نوایی ایل - اولوس منفعتی ،شهر و مملکت آبادانچیلیگی ،مدنیت رونقی ،عدالت طنطنه سی اوچون فایده نلدیکی ، بولرنینگ برچه سی سلطان حسین دولتی نینگ برقرارلیگی و نفوذی نی تامینلیدی. هرات بو دورده نهایتده کؤرکملشدی ، خلق تورموشی یخشیلندی ،شعریت ،نفیس صناعتلری رواج آلدی .طلبه لر اوچون "اخلاصیه"مدرسه سی ،درویش لر اوچون "خلاصیه "خانقاهی ،بیمارلر اوچون "شفاهیه" یعنی شفاخانه سی،مسجد جامع یانیگه قاریخانه "دارلحافظ" قوریلدی.اولوغ امیرنینگ کتابخانه سیده 70 دن آرتیق خطاط و مصور لر قؤلیازمه لرنی آقه کؤچیریش ،اولرنی بدیع بیزه ش بیلن بند یدیلر .هرات ینه "نظامیه " ،مرو ده "خسرویه " و باشقه مدرسه لر بینا یتیلدی. نوایی مدرسه ،شفاخانه لر قوردیریب قؤیه قالمسدن ، اولرنی کیره کلی درجه ده جهازلش ،اؤز-اؤزینی تامینلش اوچون وقف یرلر اجره تیب بیریش ،مدرسه لر ،طبیب لر و باشقه خادملر بیلن تامینلش ،اولرگه آیلیک معاش ،آذوقه ،کییم-باش بیلگیلشگچه ،طلبه لرنفقه سی و کتابلریگچه ،برچه - برچه سینی مکمل باشقریب ،تشکیل یتیب بیرر یدی و اؤزی دایما خبر آلیب ،نظارت قیلیب توریش نی هم اونوتمسدی.بینالر قوریلیشی طرحی بیلن بیواسطه شغوللنر،اوسته و شاگرد لر محنتیدن باخبر بؤلیب تورردی .شاعر اؤز حضوریگه تیز - تیز شعر ،علم و صنعت اهلینی چارلب،معرفی صحبتلر اویوشتیریب تورر ،یاش استعدادلرنی تربیت قیلیب ، اولرگه شرایط یره تردی.خاندمیر ،بهزاد،واصفی و اؤنلب اوشبو تربیتگه نایل بؤلگن استعداد یگه لری شولر جمله سیدندیر . شو دور ایچیده علی شیر نوایی اؤز قؤلی بیلن بیرینچی دیوانی "بدیع البدایه"نی توزدی .بو دیوانگه اونینگ یاشلیک و ایگیتلیک پیتلریده یازگن 800 دن آرتیق شعرلری جملنگن بؤلیب ، شاعر ایجادی کمالاتینینگ بیرینچی باسقیچینی عکس یتره دی . علی شیر نوایی گه بغیشلنگن تاریخی و علمی اثرلرده بتفصیل توصیف قیلینیشیچه ،1469-1481 ایللر علی شیر نوایی نینگ اجتماعی حیات و آبادان چیلیک باره سیده گی ینگ فعال خذمت کؤرستگن ایللری بؤلگن. شاعر 1481 ایللی "وقفیه " اثرینی یازیب ، اؤز -اؤزیگه حساب بیرگن. نوایی دهقانچیلیک ایشلرینی یؤلگه قؤیب ،جوده یخشی نتیچه لرگه یریشگن .تاریخچیلرنینگ یازیشیچه ،نوایی نینگ بیر کونلیک درآمدی 18 مینگ شاهرخی دینار مقداریده یدی. اولوغ امیر بو درآمد نینگ کؤپ قسمینی خیرلی ایشلرگه صرف قیلگن .تاریخچی خاندمیر نوایی قورگن 52 رباط ، 20 حوض ، 16 کؤپریک،بیر قنچه تؤغان،اریق ،حمام ،مسجد - مدرسه لرنی یسلیدی .نوایی تورلی ساحه عالملریگه حامیلیک قیلیب ،اؤنلب علمی رساله لر بیتیلیشیگه بیواسطه سببچی بؤلگن. 1483 ایلده علی شیر نوایی اؤزینینگ بیوک "خمسه " اثرینی یازیشگه کیریشدی و اونی اوچ ایلگه توگللدی.بیش داستاننی اؤز ایچیگه آلگن بو اولگن بدیعی قاموس 50 مینگ مصرع دن آشیق بؤلیب ،نوایی نینگ برچه شعری میراثینی دیه رلی یرمینی تشکیل قیله دی ."خمسه "- علی شیر نوایی ایجادینینگ قلبیدیر. فارس تیلیده بیرینچی "خمسه "بیوک شاعر نظامی گنجوی 1141 - 1209 تامانیدن یره تیلدی .شاعر هیچ بیر اؤرینده اؤزینینگ "خمسه " یازگنلیگینی قید یتمیدی .نظامی وفاتیدن 100 ایل اؤتیب ،هندوستانده توغیلیب اؤسگن فارسی زبان تورک اؤغلانی خسرو دهلوی نظامی "خمسه " سیگه بیرینچی بؤلیب تتبع یازه دی و "خمسه چیلیک " عنعنه سینی باشلب بیره دی . دهلوی "خمسه"سی نظامیگه عجایب شرحه و اونده گی مضمونلرنینگ ینگیچه تلقینی صفتیده اؤزینینگ هم ،شرفینینگ هم شهرتینی عالمگه یایدی .کیینگی 14-15 عصر لر منطقه معنویتی "خمسه"عنعنه سی تاثریده رواج آلدی ،شاعرنینگ صلاحیتی و اقتداری هیچ بؤلمگنیده "خمسه" نینگ بیر داستانیگه مناسب جواب یازه بیلیش بیلن اؤلچه ندیگن بؤلدی .بو جهان معنویتی تاریخده قطب وحیدر خوارزمیلر باشلب بیرگن "خمسه چیلیک" عنعنه سی اؤزینینگ کمالینی علی شیر نوایی ایجادیده تاپدی . اسلام عقیده لریگه کؤره بیرکیچه -کوندوزده اؤقیلدیگن بیش وقت نماز "الخمسه"دیه لدی ،دینیمیز نینگ بیش اوستونی هم توحید ،نماز ،روزه ،ذکات ،حج-اؤزیگه خاص "خمسه " یعنی بیشلیک نی تشکیل یته دی .دیمک ، نظامی داستانلری نینگ "خمسه "تورکومی صفتیده تلقین یتیلیشی ،اونگه امیر خسرو و نوایی جنابلری بیجز یمس .علی شیر نوایی "سد اسکندری "داستانینینگ مقدمه قسمیده بومسله گه مخصوص تؤختلیب ،"خمسه "نینگ هر بیر داستانی یازیلیشینی کون نینگ معلوم وقتلریده اؤقیله دیگن سحر ، پیشین ،عصر ، شام و خفتن نمازلری بیلن قیاس یته دی همده "خمسه "نی بیوک تاغ چؤقیسیگه کؤتریلیش مابینیده بیش اؤرنیده تؤختب ، نفس نی راستلش اوچون بینا یتیلگن آرامگاهگه اؤخشته دی . نوایی اؤز "خمسه"سینی یره تیشگه 1483 ایلده کیریشگن بؤلسه ،اونینگ بیرینچی داستانی "حیرت ا لابرار"نی اؤشه ایللی یازیب توگتدی . 1484 ایلده "فرهاد و شیرین "،"لیلی و مجنون "،"سبعه سیار "، 1485 ایلده "سد اسکندری داستاننی پایانیگه یتکزدی .شاعر اؤز "خمسه " سیگه کیریتیلگن داستانلرده اؤشه دور اوچون مهم بؤلگن معمالرنی قؤیدی ،متفککر صفتیده ایلغار قره شلرنی ایلگری سوردی ، اؤزبیک تیلینینگ قدرتینی عالم گه نمایش یتدی. نوایی نینگ تورکچه "خمسه" سینینگ یره تیلیشی 15 عصر ده خراسان ایلی اوچون فوق العاده شادمانلیک و سعادت صفتیده قبول قیلیندی .دورنینگ ایککی قطبی -معنویت پیری جامی و بیوک سلطان حسین بایقرا نینگ حیرتی و یوکسک اعترافی اوشبو حقیقتگه دلیلدیر. نوایی شو ایللری آراسیده ایککینچی دیوانی -"نوادر ا لنهایه "نی توزیشگه کیریشدی . متفککر ادیب تاریخی حقیقتگه هم معین ایزچیلیکده اؤز مناسبتنی بیلدیریب اؤتیشنی انصاف یوزه سیدن لازیم تاپدی و "ضبط التواریخ" اثرینی یازیب توگتدی. 1487 ایلی قیشده نوایی استرآباد حاکمی یتیب تعینلندی . باشقه بیک و امیرلر اوچون شرفلی حسابلنیشی جایز بؤلگن بو مرتبه امیر علی شیر نینگ نازک طبیعتی اوچون معین درجه ده آزارلی بؤلدی .اما شاه حکمی واجب ، امیری کبیر اؤلکه نینگ حساس بیر حدودینی محافظه و آباد قیلیش نیتیده جؤنب کیتدی . استرآباد ده نوایی نینگ ایککی ایل چمه سی حاکملیگی بو شهر اهلی اوچون سعادتلی ،بایقرا سلطنتی اوچون خیرلی بؤلدی . بو آره ده بیرین-کیتین نوایی نینگ اینگ یقین اوستاذ و مصاحبلری حیاتدن کؤز یومدیلر .1492 ایلی عبدالرحمن جامی ،1488 ایلی پهلوان محمد وفات یتدی .نوایی اوستاذلری خاطره سیگه "حالات سید حسن اردشیر"،"حالات پهلوان محمد " ،"خمسه المتحیرین" اثرلرینی شو ایللر ایچیده یازیب توگللدی .بو اثریده اؤشه دور واقعلیگیگه عاید قیمتلی معلوماتلر بیلن بیرگه نوایی یره تگن ینگی بدیع عالم نینگ نظری اساسلریگه عاید بیرقطار دلیل و ملاحظه لر هم بیان یتیلگن .شو ایلده ینه نوایی دور شوراسی خصوصیده "مجلس النفایس " و اسلام معنویتنینگ بیوک سیمالری ،خصوصن ،تورک ،فارس ،هند مشاعرلری تاریخیگه عاید "محبت شباده سی " رساله لرینی یازه دی . بو اثرلر نهایتده مهم منبع بؤلیب ،اؤشه دور معنویت نینگ جانلی سیمالریدن مینگه یقین کیشی حقیده قیمتلی معلوماتلرنی اؤزیده جمع یتگن .بوندن تشقری نفقط تصور عرفانی و ادبیاتی ،بلکی اسلام دوری معنویتی نینگ باشقه مهم جهتلری حقیده هم کؤپلب نظری ملاحظه لر اوشبو اثرلر قتیدن جای آلگن بؤلیب ،اولرنی مفصل تدقیق یتیش مللی معنویتی میزنی خالص بینذیر منبع و اساس بؤلیب خذمت یتدی . 1492 ایلده عروض علمیگه بغیشلنگن "وزن لر اؤلچاوی" رساله سی یازیلدی و شاعر اؤز لیریک ایجادینی قیته تقسیملب ،ینگی دیوانلر مجموعی "معنا لر خزینه سی "نی یره تیش ایشگه استایدیل کیریشدی ."چهار دیوان "نامی بیلن شهرت قازانگن بو بیوک مجموعه 45 مینگ مصرع گه یقین تورلی ژنرلرده گی کیچیک و اؤرته حجملی شعرلرنی اؤزیده جمعلگن بؤلیب ،"باله لیک عجایباتلری "،"ایگیتلیک دوری نادرلیکلری "،"اؤرته یاش کشفیاتلری "،"کیکسه لیکده گی فایده لی ملاحظه لر" ناملری بیلن اتله دی .بو تؤرت جلدده 16 ژنرگه عاید 3000 دن آرتیق شعر بؤلیب ،اولرده 2600 غزل ، 210 قظعه ،133 رباعی ،86 فرد ،52 معما و باشقه لر موجود ."خزاین المعانی"گه آلدینگی ایککی علیحده دیوانده گی شعرلرنینگ دیرلی برچه سی کیرگن بؤلیب ، کیین یره تیلگن 1400 گه یقین ینگی اثرلر قؤشیلگن . بو تورکی تیلده یازیلگن اثرلری ،داستانلری ،شعرلریدن تشقری نوایی فارس تیلیده هم 12 مینگ مصرع دن آشیق شعر ،معما ژنری حقیده "مفرداد"رساله سی ،سته ضروریه"،فصولاربعه"تورکوم قسملرینی یازدی ،"فانی "تخلصی بیلن علیحده دیوان توزدی .اوشبو اثرلر خاقانی ،جامی کبی فارس ادبیاتی نینگ ممتاز نماینده لری بیلن ایجادی بحثده توغیلگن بؤلیب ،هم بدیعی افاده ،هم مضمونی تیرنلیکده سلفلربیلن تینگ قدرت نمایش یتدی. نوایی 1498 اییده "لسان الطیر"،1499ایللده "محبت الغاتین"1500 ایللی "محبوب القلوب"اثرلرینی یازدی.بو اوچ اثر بیوک شاعری و متفککری ایجادینینگ اوج نقطه لری یدی . ادیب "محاکم الغاتین "ده اؤزینینگ بوتون ایجادی یؤلینی سرحساب قیلیب ،تورکی تیلده گی شعریت نینگ قدرتی نی تاکید لگن . اونده، جمله دن ،قویده گی معلومات بار:"چون "لسان الطیر "الهامی بیله تره نوم توزوپمین ،صورتیده کؤرگوزوپمین". علی شیر نوایی گؤدکلیک چاغلریدن متصوف شعریتی نینگ اوستادی فریدالدین عطار یره تگن "منطق الطیر " اثریگه مهر قؤیگنی بیزگه معلوم .عمری نینگ آخریده اوشبو اثرگه تتبع -جواب یازر ایکن ، اؤزینینگ شونگچه یازگن برچه اثرلریگه فلسفی یکون یسیدی .عطار اثری بالیق نینگ یگانه متهیتی حقیده ،حق اسراری و انسان اوچون اونی انگلب یتیش امکان درجه سی حقیده یدی ."لسان طیر " مضمونی منطق الطیر "گه ضد یاکی ینگی تاریخی -منبعی باسقیچده گی شرح ،تلقینیدیر. عطار نینگ قوشلر تیلیدن یازیلگن داستانیده عرفانی اعتراض نهایتده جؤشقین دیر .نوایی یسه باسیق واقع بند تصویرگه اورغو بیره دی ،قوشلر سر گذشتیده و ایچکی حکایه لرده حیاتیلیک نی کوچیتیره دی .بو بیجز یمس .آخرگی خلاصه ده نوایی سلفیگه قره گنده آلغه کیته دی ،مسله ماهیتی نی تیرنراق حس قیله دی و بدیعی تصویرنی هم شونگه مناسب یره ته دی . نهایت نوایی آخرگی اثری "گونگل لرنی سیوگنی " رساله سیده برچه سواللرگه ینه اؤزی جواب بیرگن .بو اثر تام معناده اجتماعی -فلسفی و اخلاقی غایه لرگه تؤلیق بؤلیب ،15 عصرده موجود بؤلگن برچه اجتماعی طایفه لر ماهیتی مفصل آچیب بیریلگن ، اجتماعی و اخلاقی حادثه لرنینگ اؤزارا باغلیقلیگی ،یخلیتلیگی ایشانرلی تاکید لنگن .بو اثر تورلی افاریزم ،مقال و متللرگه بای بؤلیب ،خلق آره سیده جوده کینگ ترقلگن . علی شیر نوایی اؤزی و سلفلری -نظامی ،دهلوی ،حافظ ،عراقی و باشقه لر یره تگن مستقل بدیعی تفککور طرزینی "مجاز طریقی "دیب ناملدی و اونده حق اسرار ی "مجاز صورتینده"دیب عکس یتیش نی تاکیدلگن .بو بارلیق نی اؤزیگه خاص ادراک یتیش طرزی نقشبندیه نینگ :دل به یارو دست به کار "،قاعده سیگه موافق بؤلیب ،اونده عبرت ،علم ،عرفان و عمل بیر نقطه ده بیرلشر و ینگی دنیاگه کؤز آچردی. توحید تعلیماتی و اعتقادینی ادراک یتیشنینگ ینگ یوقاری باسقیچی بؤلگن بو دنیاقره ش تیزیمی "خمسه " و "لسان الطیر " اثرلریده ،شاعر لیریکه سیده بدیعی انعکاس نی تاپگن . 1500 ایللرده کیلیب شاعرنینگ حیات شعریتی قیینلشیب ، ساغلیگی ضعیفلشیب قالسه ده ،ایجاددن تؤخته میدی .1501 ایلنینگ باشیده نوایی کسل لیکدن وفات یته دی .بوتون هرات خلقی اؤزینینگ بیوک شاعری بیلن خیرلشیشگه چیقدی و 7 کون دوامیده ماتم توتدی. نوایی اؤز ایجادی بیلن اؤزبیک ادبیاتی نینگ سؤنگگی رواجینی بیلگیلب گینه قالمی ، ماورالنهر و خراسان نینگ بوتون معنوی مدنیتی ترقیاتیگه جوده کتته تاثر کؤرستدی . اونینگ اثرلری ،شعریتی قیته-قیته کرچیریلیب ،خلق آره سیده کینگ ترقلیب ، شاعر اوچون مکتب وظیفه سینی اؤته دی ،مدرسه لرده کینگ اؤرگنیلدی . علی شیر نوایی ایجادی نی اؤرگنیش ،اونینگ علمی تحلیلی بؤیچه سؤنگگی ایللرده قطار تنیقلی تدقیقاتچیلر ایش آلیب باردیلر و بوگونگی کونده هم نوایی نینگ میراثی کؤپگینه عالملری میز نی الهاملنتیریب کیلدی .حاضرده مکتب لر ، خیابانلر ،کؤچه لر بیوک شاعریمیز نامی بیلن یوریتیله دی .اونینگ نامیده اؤزبیکستان دولت مکافاتی تاسیس یتیلگن. معنویت یولدوزلری کتابیدن 
[ سه شنبه بیست و ششم بهمن ۱۳۸۹ ] [ 9:45 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
