|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
قؤتلوغ بؤلسین 14 -فیبروی ظهیرالدین محمد بابر توغیلگن کؤنی  ظهیرالدین محمد بابر 1483 - 1530  ظهیرالدین محمد بابر اؤرته عصر شرق مدنیتی ، ادبیاتی و شعریتی ده اؤزیگه خاص اؤرین ایگنلگن ادیب ،شاعر ،عالم بؤلیش بیلن بیرگه یریک دولت اربابی و سرکرده هم دیر . بابر دنیا قره شی و مکمل عقل-ذکاوتی بیلن هندوستانده بابریلر سلاله سیگه اساس سالیب ، بو مملکت تاریخیده دولت اربابی صفتیده نامی قالگن بؤلسه ،سیرجلا اؤزبیک تیلیده یازیلگن "بابر نامه "اثری بیلن جهان نینگ مشهور تاریخ نویس عالم لری قطاریدن هم جای آلدی . اونینگ نفیس غزل و رباعی لری تورکی شعریتی نینگ اینگ نادر دردانه لری بؤلیب ،"مبین "،"خط بابری "،"حرب ایشی "،عروض حقیده گی رساله لری اسلام قانون شناس لیگی ،شعریت وتیل نظریه سی ساحه لریگه مناسب حصه بؤلیب قؤشیلدی . ظهیرالدین محمد بابر 1483 ایلنینگ 14 فبرلیده اندیجان ده ،فرغانه اولوسی نینگ حاکمی عمر شیخ میرزا عایله سیده دنیاگه کیلدی . بو دورده مرکزی آسیا و خراسانده تورلی حاکملر ،اکه-اوکه لر ،تاغه - جیین لر ،امکبچه لر اؤرته سیده حاکمیت -اولوغ بابالری امیر تیمور توزگن یریک دولتگه یگه لیک قیلیش اوچون کوره ش نهایت کیسکینلشگن یدی. ادبیات ،نفیس صنعت،طبیعت گؤزه لیگیگه یاشلیگیدن مهر قؤیگن ظهیرالدین ، برچه تیموری شاهزاده لر کبی بو علملرنینگ اساسینی آته سی سراییده ، یتوک اوستاذ لر رهبرلیگیده یگه لدی . بیراق اونینگ سیر تشویش یاشلیگی اوزاققه چؤزیلمدی .1494 ایلی آته دن یتیم قالدی . 12 یاشیده آته سی اؤرنیگه فرغانه اولوسی نینگ حاکمی یتیب کؤتریلگن بابر قلم نی قلیچگه المشتیریب ، اندیجان تختی اوچون اوکه سی جهانگیر میرزا ، امکی سی سلطان احمد میرزا ، تاغه سی سلطان محمد خان و باشقه رقیب لرگه قرشی کوره ششگه مجبور بؤلدی .بابر اوکه سی جهانگیر میرزا بیلن مراصه گه کیلیش اوچون اونگه یان بیریشگه فرغانه اولوسی نی ایککیگه تقسیم لب ،یرمی نی اوکه سیگه تاپشیریشگه قرارقیلدی و اؤزی سمرقند اوچون آلیب باریلیاتگن کوره شگه کیریشیب کیتدی.بیرنیچه ایل دوام یتگن بو کوره ش قیرغین-براتدن باشقه بیرار نتیجه بیرمدی:اونده کتته حربی کوچ بیلن قتنشگن شیبانی خان نینگ قؤلی بلند کیلدی و بابر سمرقندنی تشلب کیتیشگه مجبور بؤلدی . 1504 ایللی شیبانی خان اندیجان نی هم قؤلگه کیریتگندن سؤنگ ، بابر جنوبگه قره ب یؤل آلدی و کابل اولوسیده اؤز حاکمیتی نی اؤرنتدی .1505 - 1515 ایللرده او مرکزی آسیاگه قیتیشگه بیر نیچه بار اورینیب کؤردی . اما بو اؤرینیشدن هیچ قندیه ی نتیجه چیقمدی. سؤنگ اؤز موقعینی ینه ده مستحکملش مقصدیده ،1519 - 1525 ایللر دوامیده هندوستاننی قؤلگه کیریتیش اوچون بیرنیچه بار جنگ لر آلیب باردی .1526 ایل اپریل آییده پینیپت ده هندوستان سلطاننی ابراهیم لؤدی بیلن و 1527 ایللی مارچ آییده چیتاره حاکمی رنا سنگا بیلن بؤلگن جنگ لرده بابر نینگ قؤلی بلند کیلدی .تاریخی معلوماتلرنینگ بیان قیلیشیچه ،بابر نینگ هندوستانگه یوریشیده دهلی حاکمداری ابراهیم سلطان سیاستیدن ناراضی بؤلگن پنجاب حاکم لری هم بابر نی قؤله گنلر و سیکری جنگیده گی بو غلبه بابرگه هندوستان ده اؤز حکمرانلیگینی اوزیل-کسیل اؤرنتیش و بابری لر سلاله سینی برپا یتیش امکانیتینی بیردی . اروپا تاریخ چیلیگیده "بیوک مغوللر "نامی بیلن "غلطی مشهور"بؤلگن ،اصلیده "بابریلر سلاله سی"هندوستانده 300 ایلدن آرتیق حاکم لیک قیلدی . بابر بو غلبه دن کیین اوزاق یشه مدی -1530 ایل دکابر آییده اگره شهریده وفات یتدی و کیین راق اونینگ وصیتیگه کؤره فرزندلری اونینگ خاکینی کابل گه آلیب کیلیب دفن یتدیلر .بیراق قیسقه بیر وقت ایچیده بابر هندوستانده سیاسی محیط نی برقرارلشتیریش ،هندوستان یرلرینی بیرلشتیریش ، شهرلرنی پاکلشتیریش ،سودا-ساتیق مسلله لرینی تؤغری یؤلگه قؤیش ،باغ-راغلر یره تیش ایشلریگه حامیلیک قیلدی. هندوستاننی آبادانلشتیریش ،اونده حاضرگچه مشهوربؤلگن معماری یادگارلیکلر ، باغلر ، کتابخانه لر ، کاروان سرای لر قوریش ،اینقسه ،اونینگ اؤغیللری و اولادلری دوریده کینگ مقیاسگه یایلدی . هندوستان صنعت ، و معمارچیلیگیگه مرکزی آسیا اسلوبی نینگ کیریب کیلیشی سیزه له باشلدی . بابر و اونینگ حکمدار اولادلری حضوریده اؤشه دورنینگ ایلغار و ذهنی اؤتکیر عالملری ، شاعرلری ، موسیقی شناسلری و دولت اربابلری نی مجسم یتگن مکمل بیر معنوی - روحی محیط وجودگه کیلدی .بابری لر دولتیده گی مدنی محیط نینگ هندوستان اوچون اهمیتی حقیده جواهر لعل نهرو شونده ی یازگن ایدی :"بابر هندوستانگه کیلگندن کیین کتته سیلجیش لر یوز بیردی و ینگی رغبتلنتیریشلر حیاتگه ،صنعتگه ،ارخیتیکتوره گه تازه هوا بخش یتدی ، مدنیت نینگ باشقه ساحه لری یسه بیر-بیرلریگه توته شیب کیتدی". بابر هندوستانده کتته حجمده گی دولت ایشلری بیلن بیرقطارده اؤزینینگ ادبی-بدیعی فعالیتی نی هم دوام یتیردی و یوقاریده ذکر یتیلگن اثرلرنی یره تدی. بابرنی بوتون جهان عامه سیگه مشهور بؤلگن شاه اثری "بابر نامه "دیر .معلوم کی ،اونده بابر یشه گن دور آره لیغیده ماوارالنهر ،خراسان ،ایران و هندوستان خلقلری تاریخی یاریتیلگن .اثر اساسن اوچ قسم دن عبارت بؤلیب ،اونینگ بیرینچی قسمی -15 عصرنینگ ایککینچی یریمیده مرکزی آسیاده رؤی بیرگن واقعه لرنی ، ایککینچی قسمی -15 عصر نینگ آخری و 16 عصر نینگ بیرینچی یرمیده کابل اولوسی ،یعنی اوغانستانده رؤی بیرگن واقعه لرنی ، اوچینچی قسمی -16 عصر نینگ بیرینچی چارگیده گی شمالی هندوستان خلقلری تاریخگه بغیشلنگن ."بابرنامه "ده اؤشه دورنینگ سیاسی واقعه لری مکمل بیان قیلینر ایکن ،اؤز یورتی فرغانه ولایت نینگ سیاسی - اقتصادی احوالی ،اونینگ پایتختی اندیجان شهری ،مرکزی آسیانینگ یریک شهرلری :سمرقند ،بخارا ، قرشی ، شهرسبز ، اؤش ،اورگنچ ،اؤراتیپه ،تیرمیز و باشقه شهرلر حقیده نهایتده نادر معلوماتلر کیلتیریلگن .اونده کابل اولوسی نینگ یریک شهرلری کابل ، غزنی و اولر اختیاریده گی کؤپدن -کؤپ تومنلر ،ولایتلر ،شمالی هندوستان حقیده معلوماتلرنی اوچره تیش ممکن. "بابرنامه "نی ورقلرکنمیز ،کؤز آلدیمیزدن مرکزی آسیا ، اوغانستان و هندوستان خلقلریگه خاص بؤلگن فضیلت و نقصان لر ،اولرنینگ تفککور عالمی نی کینگلیگی و مرکبلیگی بیلن بیرگه ،اؤشه دورده گی حیات معامله لری ،بابر دولتیده گی سیاسی و اجتماعی حیات نینگ تؤلیق منظره سی نمایش بؤله دی . "بابر نامه"ده کیلتیریلگن بو طرزده گی معلوماتلر بابر دوریده یازیلگن باشقه تاریخی منبعلر : میر خاند،خاند میر ،محمد صالح ،بینایی ،محمدحیدر ،فریشته ،عبدالفضل علامی و باشقه تاریخچی لرنینگ اثرلریده بو درجه ده انیق و مکمل یاریتیلگن یمس .مؤلف "بابرنامه "ده علی شیر نوایی ،عبدالرحمان جامی ،بهزاد ،میرزا اولوغ بیگ و باشقه عالملر حقیده اؤزی نینگ ینگ یوقاری فککر و ملاحظه لرینی بیلدیره دی . "بابر نامه " ماورالنهر ، خراسان ري،هندوستان ،ایران خلقلرینینگ 15 عصر آخری-16 عصرنینگ بیرینچی یریمکیده گی تاریخینی اؤزیده عکس یترگن بؤلسه هم ، شو بیلن بیرگه جوده کؤپ دالضرب اقتصادی ، اجتماعی مسله لری ، یوقاریده ناملری کیلتیریلگن ولایتلرنینگ اؤزارا سیاسی - اقتصادی و سودا مناسبتلری ،جغرافی موقعی ،اقلیمی ،اؤسیملیک و حیوانات دنیاسی ، تاغلری ،دریالری ، خلقلری ،قبیله ایلتلری و اولرنینگ یشش شرایط لری ،عرف - عادتلری ،مهم تاریخی انشاتلری هندولر و مسلمانلرنینگ عبادتخانه لری ، تؤی و دفن مراسملری حقیده نهایتده نادر معلوماتلرنی اؤزیده قمره ب آلگن شاه اثردیر .شو باعث "بابرنامه"تاریخی و ادبی میراث صفتیده دنیا عالملرینی حیرتده قالدیریب کیلماقده . اوزاق ایللر دوامیده غرب و شرق نینگ مشهور شرق شناس عالملری "بابر نامه " مضمونینی جهان جماعتچیلیگیگه یتکزیش باره سیده کتته فعالیت کؤرستدیلر .مثال ،هالندلیک عالم نیتسین ،انگلیس لیک عالم ج.لیدین،یرسکین ،ر.کالدیکوت،ا.بیویریج ،ت.البات،جرمنی لیک یو .کلاینریت و ا.کیزیر ، فرانسه لیک پاو دی کورتیل ،هندوستانلیک میرزا نصرالدین حیدر ،تورکیه لیک ر.ر.ارت و ن . ی. بایور و بیز نینگ دوریمیز ده گی فرانسه لیک عالم بککی گرامان ،افغانستانلیک عالم عبدالحی حبیبی ،پاکستانلیک عالملر رشید اختر ،نادوی و شاه عالم مونیات شولر جمله سیدندیر ."بابر نامه "نی اؤرگنیش ساحه سیده جهان نینگ مشهور شرقشناسلری قطاریدن جاپان لیک عالملر هم جای آلماقده لر. معلومکی ،بابرنینگ تاریخی ،علمی و ادبی میراثینی اؤرگنیش و عامه لشتیریشده اؤزبیکستان ، تاجیکستان روسیه عالملری نینگ فعالیتلری هم دقتگه سزاواردیر . 19 - 20 عصرلر دوامیده جورج کیر ،ن. ایمینسکی ،آ.سینکوفسکی،م.سلی ،فارسا شمسیف ،صادق میزه یف ،و. زاهدوف ،ی. غلاموف ،ر.نبیوف،س.اعظیم جانوف ،ا.قیوموف کبی عالملرنینگ سعی حرکتلری بیلن "بابر نامه" بیر نیچه بار روس و اؤزبیک تیللریده چاپ یتیلد ی،اولرگه سؤزباشی یازیلدی و کینگ کتابخانهلر عامه سینینگ معنوی ملکیگه ایلنتیریلدی ،اونینگ شعر لری هم بیر نیچه بار نشر یتیلدی . بابر اؤزبیک ادبیاتیده اؤزین نینک نازک لیریک اثرلری بیلن هم مشهور دیر . اونینگ حیاتی و ادبی فعالیتی ماورالنهرده سیاسی حیات نهایت مرکبلشگن فیودال گروه لرنینگ باشباشداقلیک حره کتلری اوجیده چیققن و تیموریلر دولتینینگ انقراضی دوام یته یاتگن بیر دورگه تؤغری کیلگن یدی . بونده ی مرکبلیکلر اینیقسه "بابر نامه "ده کؤرگن بؤلسک ، شاعر روحیتیده قنده ی عکس یتگنی یسه ، اونینگ شعرلریده نمایان بؤلدی . ماورالنهرنی بیرلشتیریشگه اورینیشلری نتیجه بیرمهگچ ،بابر روحی قینلگن ، عملدارلرنینگ خیانتلری تاثریده امیدسیزلیک توشگن کیزلرده گی کیفیتی شعرلریده عکس یتگن .کیینچه لیک اؤز یورتینی ترک یتیب ،افغانستان و هندوستان گه یوز توتگنده بابر شعریتیده وطن تویغوسی ، وطن ساغینچی ،اونگه قیتیش امیدی موج اوره باشله دی . طالع یؤق کی جانیمغه بلالیغ بؤلدی ، هر ایشنی کیم ،ایله دیم خطالیغ بؤلدی اؤز یرین قؤیب هند ساری یوزلندیم ، یارب ، نیتین ، نی یوز قرالیغ بؤلدی شو بیلن بیرگه بابر لیریکه سیده شعریت نینگ سیاسی مضمونی بؤلگن انسانی فضیلتلر ، یار وصلی ،اونینگ گؤزه للیگی ،اونگه چیکسیز محبت ،هجران عذابی ،ایریلیغ الملری و وصال قوانچلری نهایت گؤزه ل و ماهرانه افاده یتیلگن . خزان یپراغی ینگلیغ گل یوزینگ هجریده سرغردیم ،کؤروب رحم ایله گیل ،ای لاله رو،بو چهرۀ زردیم . سین ای گل ، قؤیمه دینگ سرکشلیگینگنی سرودیک هرگز، ایاغینگه توشوب برگی خزاندیک مونچه یالواردیم. بابر اؤز لیریک شعرلریده هر دایم آدملرنی یخشیلیککه ،عدالت ،انسان پرورلیککه ، یوکسک انسانی تویغولرنی قرلشگه چقیردی : هرکیم کی وفا قیلسه ،وفا تاپقوسیدور ، هرکیم کی جفا قیلسه ،جفا تاپقوسیدور . یخشی کیشی کؤرمگی یامانلیغ هرگز، هرکیم کی یامان بؤلسه ،جزا تاپقوسیدور. بابر لیریک شعرلری و تاریخی "بابر نامه " سیدن تشقری ،اسلام قانونشناسلیگی و باشقه ساحه لرده هم اثرلر یره تگن .1522 ایلده اؤغلی همایون گه اتب یازگن "مبین " ناملی اثریده اؤشه زمان سالیق تیزیمینی ،سالیق یغیشینینگ قانون - قاعده لرینی ،شرایط بؤیچه کیمدن قنچه سالیق آلینیشی و باشقه مسله لرنی نظم ده ایضا ح لب بیرگن ."خطی بابری "دیب اتلگن رساله سیده عرب الیفا سینی تورکی تیللر ،خصوصن اؤزبیک تیلی نقطۀ نظریدن بیرمونچه ساده لشتیریب بیریشگه حره کت قیلگن .او تجربه صفتیده "خطی بابری "الیفاسیده قرآن نی کریم نی کؤچیرگن . بابرنینگ عروض وزنی و قافیه مسله لریگه بغیلگن "مفصل"ناملی اثری هم بؤلگنلیگی معلوم ،بیراق بو اثر بیزگچه یتیب کیلمگن. بابر اؤزینینگ معلوم و مشهور اثرلری بیلن تاریخ نویس ادیب ،لیریک شاعر و اجتماعی مسله لر یچیمیگه اؤز حصه سینی قؤشگن عالم صفتیده خلقیمیز معنوی مدنیتی تاریخ ده مناسب یگه لیدی. اکادیمیک س.اعظیموه،ت.ف.ن.د.ولی یوه، "معنویت یولدوزلری "کتابیدن
[ پنجشنبه بیست و هشتم بهمن ۱۳۸۹ ] [ 9:42 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
