|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
حبیب الله کارگر عبدالله اوغلی حبیب الله کارگر 1951ینچی میلادی ییلی فاریاب ولایتیگه قره شلی المار علاقه دارلیگی نینگآخوندبابا قیشلاغیده دنیاگه کیلدی.حبیب باشلنغیچ مکتبنی اؤزی توغیلیب اوسگن یورتده اوقیدی. اورته مکتبنی ولیسه نی ایسه(1963-1969)باریب کابلده میخانک انستیوتیدهدوام ایتیردی وموفقیتلی بیتیردی. حبیب کارگر1970ینچی ییلیمزارشریفده گی کود برق فابریکه سیده رسماً میخانیک صفتیده ایش باشله دی. او1970 ینچی ییلی دولت دشمنی صفتیده ایشدن بوشه تیلدی. قبیله چیلرظلم واستبدادیگه قرشی کوره شیش تویغولری حبیب کارگرده ایرته یاشلیگدن اویغنه باشله گن ایدی.مستبد رژیم حبیب کارگر واونینــــــگ صادق صفداشلریگه ملتچی،ایرمه چی، پانتورکیست نامینی بیریب،اولرنی شو نام آستیده قاره لب کیلردی. قورقمس وباتیرلیکده شهرت قازانگن حبیب کارگر ظاهر کله کیسرلریگه توتقیش بیرمی،چپ دستلیک ومهارت بیلن اولرنی داغده قالدیریب کیلدی.حبیب کارگراوز کوره شی دوامیده ،وطنی اوغانلر تامانیدن باسیب آلینگینی وهرکونی بومقدس یورت ناقـــللر،وزیرستـــانلیکلرآیاغی استیده تاپته له یاله یانگینینی آدملرگه توشونتیریب کیلدی.اوزبیک تیلی وهرخیل کتاب-قـــولیازمه لری قبیله چیلر تامانیدن نابودقیـــــلنه یاتنگیدن عذاب چیکیب یشه دی. اونینگ بیردن-بیرمقصدی : تورکی خلقلراوز یورتیده حوروایرکین یه شه سین،مکتب،معارف و مدنیتی،کتاب ونشریه لری بولسین دیگن غایه بولدی وشوداعیه نی ایلگریگه سوروب کوره شیب کیلدی.انچه کوره ش ومجادله دن سونگ 1977-1978ینچی ییللرآره سیده اوینه اوزمسلکی ایشینی دوام ایتتیریشگه موفق بولدی. حبیب کارگرشبرغان شهریگه باریب«گازاوزه تیش» اداره سیده انجنیر یاردمچیسی ،1979ینچی ییلی المارعلاقه دارلیگی نینگ علاقه داری صفتیده فعالیت آلیب باردی. او 1980-1986 ینچی ییللری جوزجان ولایتی نینگ شبرغان شهری شاروالی صفتیده وجوزجان ولایتی نینگ ولایت کیمته سیده معاون همده مالی ایشلر مسئولی اوله راق ایشله دی. کارگر 1987-1989 ینچی ییللری فاریاب ولایتی نینگ اداری مدیری همده محلی کینگشلرباشقرمه سی نینگ مسولی صفتیده ایشله دی. مجاهد گروهلردوریده گی آلغاو- دالغاو زمانلرده هم سیاسی کوره شدن قؤل تارتمه دی.او اوزبیک جماعه سی آلدیده اوچ مساله نی بَرلـله اورته گه قویدی. 1. اوزبیکلر کمونستلر دوریده هم هیچ قنده ی انسانی حقوقلریدن بهره مندبؤله آلمه دیلر. تورکی خلقلر قیزیللردوریده آیاق آستی بوله یاتگنینی آچیق ایته آلدی. 2.مجاهد گروهلرایچیده هم اوزبیکلر- تورکی قوملراوز رهبری، تشکیلاتیگه ایگه بؤله آلمه گنینی جرأت بیلن ایته آلدی.اوزبیکلرگه نسبتاً یشللرهم بی رحم بولگنی گه اورغو بیریب کیلدی. 3. اوزبیکلراوزارا دشمنلیک وضدیتلرگردابیگه غرق بولیب کیتگــــنینی ،اوزبیک رهبرلری، قوماندان وآقساقاللری بیر- بیری نینگ آیاغیگه تیشه اوروش بیلن بند بولیب قالگنینی هم چوچیمسدن گپیردی.اوزگرشلر،اونگله نیشلردوریده اوزبیک رهبروقوماندانـلرینی بیرلشتیریش یولیده حبیب کارگر کوپ جان فدالیکلرقیلدی. بولرآره سیده تون- کون ایلچی بولیب قتنب توردی. اما،بونده ی خیرخواهانه حرکتلر،ملتنی بیرلشتیریشدیک ایزگو اورنیشلرحبیب کارگرنینگ باشیگه بلا بولیب قیتدی. حبیب کارگر 16ینچی مارچ 1991 ینچی شبرغان شهریدن اوغیرله نیب کیتـیلدی وشوکونی مرحوم حبیب کارگرشبرغان- بلخ آره سیده جایلشگن بارگاه بولگه سیده قتل ایتیلدی. مرحوم حبیبدن اوج اؤغیل واوچ قیزقالدی.حبیب کارگرنینگ جسدی تاپیلمی کیلماقده. شونده ی بیرملی مبارز نینگ اولغوارخاطره سی ایسلنمی کیلماقده . یوزلب شهید کیتگن تورکستان نینگ صادق اوغلانلری خاطره سینی قلبیمیزده ابدی-منگو اسره یلیک. بو شعر برچه شهید کیتگن تورکستان نینگ صادق تورک اوغلانلر ی خاطره سی اوچون، جایلری جنت،روحلری شاد بولسین.
تورک اوغلان
تورک واوزبیک مین اوچون بیرجان دیدینگ ،
أیله نـَر منــگو تامـــــیرده قـــــــــان دیدینگ.
اوزبیگـــیم دیب کیچه - کوندوز تینمه دیدینگ،
جسم و تـــنده مینــــگه تورکســـتان دیــدینگ.
ایزگــــولیک،اؤزلیک یؤلـــــــینی تنله دیــنگ
کؤکســــــیمنی مین قیــــــــلی قلـــقان دیدینگ.
صرف ائلب خلق اوچــون عمرینگــنی سین،
تا تیریک من دلـــده بو آرمــــــان دیدینگ.
تورک لیگـــیمگه مین قیلر من افـــــتخار،
تورک اوچون باشیم مینی قربان دیدینگ.
قؤزغـــه لیب- ده،سین کوره ش میدانیده
ایرک وحــورلیک،اولکه تورکستان دیدینگ.
تؤکــــــسه- ده،قانــیمنی مللـــت یاولری
لاله آچـــگن طــــــرفه گلســـتان دیـدینگ.
بؤی چـؤزیب،تیک اؤسگن هربیر سرونی،
هیچ ایگیلمس آلپ،تورک اوغلان دیدینگ.
ملـلـــتیمنی ساتــــدی،قیـــلــدی دربدر
نیچه اربـــــــــابلرگه مین حیران دیدینگ؟
نیچه نامرد نیچه ناکس یول توسیب،
ایزیلیب بغریم مینینگ بریان دیدینگ.
بؤش قؤین،بؤش قؤل قچان إیش بیتکرار؟
برچه دردلرگه علم درمان دیـــــدینگ.
حرمت بیلن
عزیز فاریابی
[ جمعه بیست و یکم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 10:4 ] [ داکترفاریابی ]
«توران» اتَمه سی حقیده بیر نېچه سۉز تورکي خلقلر شرقي و حتا غربي اروپاده، کیچیک آسیا، مرکزي آسیا و غربي سیبیرده تورلی ناملر بیلن بیر نېچه مینگ ییلدن بویان یشب کېلهدی. اولر نینگ اېتنیک ترکیبی اساسن اۉزگرمهگن بۉلسه-ده، تورلی دورلرده تورلی تورکي خلقلر و قبیلهلر نینگ حکمران موقعگه اېریشووی نتیجهسیده عمومي ناملری اۉزگریب تورگن. شرقي اروپا و کیچیک آسیا تورکي خلقلری تاریخینی اۉرگنگن دنيه لیک عالِم پ.ف.سوم XIXعصرده یاق شو فکرگه کېلگن اېدی. او شوندهی دېب یازهدی: «تورکلر نینگ عمومي نامی بیر قبیله نینگ ایکّینچیسی اوستیدن غالب چیقیشیگه باغلیق روشده تېز-تېز اۉزگریب تورگن. سکیفلر، سرماتلر، النلر، خونلر، خزرلر، اوزلر یاکه کامانلر، تاتارلر – ماهیتاً بیر-بیری نینگ آرتیدن کېلگن عمومي ناملردیر». اروپا و روس تاریخچیلری مۉغوللر و تورکلرنی عمومي نام بیلن «تاتارلر» دېب اتهیدیلر. انگلیس تاریخچیسی و ترجمانی اویلیهم اېرسکین «بابور حکمرانلیگی دوریدهگی هندیستان تاریخی» (1854 ی.) اثریده بو اتَمنی شوندهی ایضاحلهیدی: «بیز تاتار دېب اتهگن قبیلهلر تاریخن اوچته کتّه عرققه بۉلینهدی و اولر بیر-بیریدن عرف-عادتلری، تیلی و تورموش طرزی بیلن فرقلنهدیلر: تونگوسلر یاکه منچجورلر. آسیا شرقیده، شمالي ختایده یشه گنلر. الپ اېر تۉنگه (افراسياب) نامی کۉپچیلیککه یخشی معلوم. او میلاددن اوّلگی VIIعصردن میلاد نینگ II عصریگچه اۉرته آسیادن قاره دېنگیزگچه بۉلگن حدودده حکم سورگن سک امپراطورلیکسی نینگ مشهور خاقانی اېدی. اېرانلیکلر بو امپراطورلیکنی توران دېب اتهگنلر. ابولقاسیم فردوسي نینگ «شاهنامه» اثریده «توران خاقانی افراسياب» حقیده بیر قطار روایتلر قلمگه آلینگن. کېینچهلیک بو دولتگه آمورغ، ملکه تومر (تومریس)، شو اسملی خانلر باشچیلیک قیلگنلر. اویغور تاریخچیسی تورغون الماس بو حقده شوندهی یازهدی: «سکلر اصلیده قدیمگی دورلرده غربي سیبیرده یشه گن. اولر میلاددن 10 عصر آلدین اۉزلری نینگ شرقده یشه یدیگن قرینداشلری — سرماتلر نینگ هجومیگه اوچرهیدی. شو سببلی سکلر جَنوبگه کۉچیب، قاره دېنگیز نینگ شِمالیگه یېرلشگن. سکلر نینگ بیر قِسمی اېران نسللی خلقلر تأثیریگه اوچره ب، فارس تیلی و مدنیتینی قبول قیلگن. اما تورکي عرققه خاص خصوصیتلرینی اساسن سه قلب قالگن. یاقوتلر حاضر هم اۉزلرینی «سک» دېب اتهیدیلر. سکلر نینگ دیني اعتقادی و عرف-عادتلری خونلر و تورکلرنیکی بیلن بیر خیلدیر. اولر شمانیزمگه و کۉک تنگریگه اعتقاد قیلیشگن. قویاش و آیگه سیغینیشگن. شو سببلی تورکلر اۉز اسملریگه کون، آی سۉزینی قۉشیب اتشنی یخشی کۉرگنلر». مشهور قزاق شاعری اۉلجس سولېیمېناو «از ای یه» اثری نینگ «شومېرنامه» بابیده تورک تیلی بیلن شومېر تیلینی قیاسلهیدی و کۉپگینه اۉخششلیکلرنی تاپهدی. معلومکی، شومېرلر عصرمیزدن مینگ ییل آلدین مېساپاته ميهده انسانیت تاریخیده ایلک بار دولتشهرلر قورگن. اولر نینگ تیلی تورک تیلی بیلن قرینداش اېکنلیگی حقیده بیر قطار جهان عالِملری فکر بیلدیریشگن. «از ای یه» کتابیده یازیلیشیچه، عصرمیزدن آلدینگی VII عصرده اششوري سالنامهلرده کسپي دېنگیزی شِمالیدهگی چۉللردن مېساپاته ميه گه کۉچمنچیلر باسقینی رۉی بېرگنلیگی، بو قبیلهلر نامی «ایشگوز»، یېتکچیلری اېسه ایسپه که اېکنلیگی قید اېتیلگن. مؤلف اولر اصلیده تورکي ایچ-اۉغاوز قبیلهلری اېکنلیگینی انیق دلیللر اساسیده اثباتلهگن. تورکي خلقلر حقیدهگی دستلبکی معلوماتلر یونان تاریخچیلری و ادیبلری گېکاتېی، گېسیاد، گېرادات، ستره بان، پلیني، پامپاني مېله، پتالېمېی، ارمن تاریخچیلری ماوسېس خارېنه تسی، انه ني شیره که تسی، عرب و فارس سالنامهچیلری ابن اله سیر، رشیدالدین، خارده دبېه، ابول-فیده، ابن خوکل و باشقهلر نینگ اثرلریده کېلتیریلگن. اما تورکي خلقلر تاریخی حقیدهگی ایلک علمي تدقیقاتلردن بیری سویسلیک افسری ف.ای. تاببېرت-ستره لېنبېرگ قلمیگه منسوب. او 1713-1722 ییللرده سیبیرده حربي خدمتده بۉلگن و بو یېردهگی قدیمي قۉرغانلرنی اۉرگنیب، تورکي خلقلر نینگ ایلک وطنی — آلتای دېگن فکرگه کېلگن. لېکن کېینچهلیک اکادمیک اې.ای.اې خوه لد تورکي قبیلهلر عصرمیزدن آلدین هم اروپاده یشه گن، دېگن قرهشنی ایلگری سوردی و بو فکرنی یونان تاریخچیلری اثرلریده کېلتیریلگن مثاللر بیلن اثباتلهدی. تورکي خلقلر قدیمدن یشه گن ینه بیر حدود امودریا و سِردریا بۉیلریدیر. تاریخدن معلومکی، اېنگ قدیمي مدنیتلر اولکن دریالر ساحللریده پیدا بۉلگن. مثلاً، شومېر، اککاد و بابیل مدنیتلری تیگر و یېوفرات دریالری حوز ه سیده شکللنگن. امودریا و سِردریا ساحللریده هم مینگ ییللر دوامیده اۉنلب دولتلر و مدنیتلر وجودگه کېلگن. طبيعيکی، بو حدود اۉزی نینگ طبيعي گۉزللیگی و بایلیکلری بیلن همیشه باسقینچیلر نینگ اشتهاسینی قۉزغهگن. شو سببلی اجدادلریمیز کۉپینچه قۉلده قورال بیلن اۉز اېرکینلیکلرینی حمایه قیلیشگه مجبور بۉلگنلر. بعضی دورلرده اېسه کوچلی دشمنلر اسارتی آستیده یشه گنلر. یونانلر، اېران اخامانيلری، عربلر اصطلاحلری بونگه مثال بۉله آلهدی. میلادي VIعصر نینگ 60-ییللریده نخشب شهری یقینیده تورک خاقانلیگی عسکرلری بیلن ېفتليلر نینگ قۉشینلری تۉقنهشهدی. بو جنگده ایسته می یابغو باشچیلیگیدهگی تورک عسکرلری غالب چیقهدیلر. سغد، خوارزم، اوسروشانه، فرغآنه و شاش واحهلری خاقانلیک ترکیبیگه کیرادی. 567 ییلده ایسته می یابغو ساسانيلرگه قرشی هجومنی دوام اېتتیریب، تاخرستاننی هم قۉلگه کیریتهدی. تورک خاقانلیگی نینگ بو یېردهگی حاکمیتی قریب VIIIعصر نینگ بیرینچی چارهگیگچه دوام اېتگن. تاریخي منبعلرده «توران» اتَمهسی ایکّی معناده قۉللنگن: کېنگ معناده — تورکي قبیلهلر یشه یدیگن حدودلر. تنیقلی فارس شاعری اسدی توسي نینگ قدیمگی افسانهلر اساسیده یازیلگن «گېرسهاسبنامه» داستانیده (میلادي 1066 ی.) شوندهی مصرع بار: همه ماورالنهر تا مرزی چین یعنی، ماورالنهر حدودیدن تا ختای یېرلریگچه او پیتده (قدیمگی دورلرده) تورانزمین دېب حسابلنردی. بیز مذکور کتابده اتَمنینگ خودّی شو معناسیگه اساسن مرکزي آسیا و اونگه توتش حدودلردهگی دولتلر حقیده حکایه قیلدیک. «دېوان ا لغآت تورک» اثری یازیلگنیدن بویان 1000 ییل وقت اۉتدی. اما تورکي خلقلر حاضر هم عیناً اوشبو اثرده قید اېتیلگن حدودلرده یشهماقدهلر (کتابگه علاوه قیلینگن صوره تلرگه قره نگ). اېندی اولر نینگ کۉپچیلیگی ناملری اۉزگرگن. قدیمگی ناملردن فقطگینه تاتار، باشقیرد، قیرغیز، اویغور و بولغار اتَمهلریگینه سهقلنیب قالگن. کۉپگینه قبیله و اوروغلر حاضرگی تورک، آذربایجان، اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، تورکمن، قارهقلپاق و باشقه تورکي خلقلر ترکیبیگه کیرگن. جملهدن، اۉزبېکلر دستلب 92 اوروغدن تشکیل تاپگن بۉلسه، کېینچهلیک اونگه ینه اۉنلب قبیله و اوروغلر قۉشیلگن. اوشبو کتابده 2،5 مینگ ییلدن آرتیقراق وقت مابینیده منطقهمیزده حکم سورگن قدیمگی دولتلر و حکمدار سلالهلر، تورکي قبیله و اوروغلر حقیده قیسقهچه توشونچه بېریشگه اینتیلدیک. دولتچیلیگیمیز تاریخی، مشهور حکمدارلر، تورکي خلقلر کېچمیشی نینگ نامعلوم صحیفهلری حقیدهگی معلوماتلر تاریخ اخلاصمندلرینی، اېنگ اوّلا، یاشلریمیزنی قیزیقتیریشی شبههسیز. طبيعيکی، معلوماتلر تورلی منبعلردن آلینگنی اوچون اسملرده و سنهلرده اَیریم خطالر بۉلیشی ممکن. بیلدیریلگن تکلیف و ملاحظهلر اساسیده اولر کېینگی نشرلرده البته توزه تیلهدی. http://shosh.uz/uz/turon-atamasi-haqida-bir-necha-so-z/ [ یکشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 21:5 ] [ داکترفاریابی ]
«توبه قیلمهگن گناهکار» جان بتیست مالیېر فرانسوز ملي تیاتری نینگ اساسچیسی، ییریک دراماتورگ-کامېدیاگراف و اکتور جان بتیست مالیېر 1622 ییل نینگ 15 جنورییده پریجده سوداگر عایلهسیده دنیاگه کېلدی. اونینگ حقیقي ایکّینچی آتسی پاکلېن بۉلیب، مالیېر اونینگ ادبي تخلصیدیر. اولر عایلهده 5 فرزند: اوچ اۉغیل و ایکّی قیز اېدی. مالیېر اۉن یاشده اېکنلیگیده آنهسی مريه کرېسې وفات اېتهدی، آتهسی جان پاکلېن ایکّینچی مراتهبه کَترینه فلورېتته بیلن تورموش قورهدی. اولردن اوچ قیز دنیاگه کېلهدی. اما فلک نینگ گردشی بیلن 1636 ییل کَترینه هم وفات اېتهدی. شوندن سۉنگ جان پاکلېن قَیته تورموش قورمهیدی، قالگن عمرینی بالهلری نینگ تربیهسی و اولر نینگ اۉقیشیگه بغایشلهیدی. مالیېر 1639 ییل کلېرمان کولیجینی تماملب، عارلېان یونیورسیتیی نینگ حقوقشناسلیک فاکولتهسیگه حجت تاپشیرهدی. بیراق اونی نه سود ایشی، نه سودا ایشی قیزیقتیرهدی. یاشلیگیدن تیاترنی یخشی کۉرگن مالیېر 1643 ییل اۉرتاقلری بیلن پریجده «یلتیراق تیاتر» تشکیل قیلهدی. اما بو تروپّه نینگ اۉز مستقل چیقیشی، مادّي بازهسی بۉلمهگنلیگی طفیلی بیر آزدن سۉنگ یاپیلیب کېتهدی. شوندن کېین مالیېر ولایت سیار تروپّهسیگه ایشگه کیرادی. بو وقتلرده او آغیر شرایطده یشه یدی، اما قیینچیلیکلر اونینگ روحیتیگه سیره تأثیر اۉتکزه آلمهیدی، عکسینچه، اونی ینهده چینیقتیرهدی. مالیېر بو ییللرده بای تجربه آرتتیرهدی، تورلی اجتماعي طبقه وکیللری نینگ تورموش شرایطلری بیلن یقیندن تنیشهدی، تروپّه نینگ آبرویینی آشیریش اوچون تیش-تیرناغی بیلن کورهشهدی. نمایشنامه لردهگی اساسي رۉللرنی اۉزی اجرا اېتهدی. 1650 ییلده مالیېر تروپّه نینگ باشلیغی بۉلهدی. مملکتدهگی فقرالر اوروشی، خلق نینگ آغیر احوالی مالیېر دنیاقرهشی نینگ دېموکراتیک روحده شکللنیشیگه کوچلی تأثیر کۉرسهتدی. 1653 ییلده لیان شهریده مالیېر ایجادی نینگ ایلک نمونهسی بۉلگن «تېلبه» پیېسهسی صحنه یوزینی کۉرهدی، بو اېسه تروپّه نینگ شهرتینی آشیریب یوبارهدی. استه-سېکین مالیېر پیېسهلرینی پایتختده کۉرسهتیشگه حرکت قیلهدی. 1658 ییلده پریجده قیرال سراییده اۉزی نینگ «عاشق دوکتور» نمایشنامه سینی نمایش اېتهدی، اونده هم باش رۉلنی مالیېر نینگ اۉزی اجرا اېتهدی. بو تروپّهگه قیرال قیزیقیش بیلدیریب، اونی پریجده قالدیریشگه رخصت بېرهدی. 1662 ییلده «عیاللر اوچون سبق» پیېسهسی صحنهگه قۉییلگندن سۉنگ اریستوکراسی و کلیسا رئاکسیون کوچلری یازووچی نینگ آبروییگه پوتور یېتکزیش مقصدیده اونگه قرشی یورهکدن کورهشه باشلهیدی، تورلی بهتانلر اویوشتیریب، مالیېرنی دهريلیکده عیبلب، اۉتده کویدیریشنی طلب قیلیشهدی. اما قیرال لیوداویک XIV یازووچینی اۉز حمایهسیگه آلهدی. یازووچی نامینی کۉپچیلیککه مشهور قیلگن «کولگیلی نازنینلر» کمیدیسی نینگ یرهتیلیشی کلیسا و فیودال اریستوکراتلر رئاکسیونسی نینگ کېسکینلشوویگه ینه بیر عامل بۉلدی. بو کوچلر ادیب ایجادیگه قنچهلیک تۉسقینلیک قیلسه، مالیېر اونگه متناسب روشده شونچه تنقیدي اثرلر یرهتهوېردی. «تۉسیق – بو کتّه کوچ، اوندن-ده کتّه کوچ اونی یېنگیب اۉتهدیگن غروردیر»، – دېیه تأکیدلهیدی مالیېر. درحقیقت، بو تأثیر کوچلری عصیانکار مالیېر نینگ ارادهسینی بوکالمهدی، بلکه حیات-ممات کورهشیده تابلهدی. ادیب مملکتده حکم سورهیاتگن ریاکارلیک، دیني جهالت، ابسالیوت مانرخیهگه تهیهنگن روحانيلر، فسقو فساد باتقاغیگه باتگن اریستوکراتلر حیاتینی کولگی آستیگه آلووچی «اېزمهلر»، «اېرلر اوچون سبق»، «ترتیوف»، «دان جوه ن»، «میزه نتراپ»، «خسیس» کبی کۉپلب سهتیریک کمیدیلرینی یرهتدی. ادیب حیاتی نینگ سۉنگگی ییللری قیزغین ایجاد بیلن کېچدی. بو جۉشقین ایجاد دوریده یازووچی اۉزی نینگ نوبتدهگی ییریک اثری «زۉره کی طبیب» کمیدیسینی یازدی. مملکتدهگی آغیر شرایط، رئاکسیون کوچلر و اولر نینگ تضییقی آستیده تینیمسیز ایشلش مالیېرگه آسان کېچمهدی، البته. اېندی او انچه چرچهب، ساغلیگی هم ضعیفلشیب قالگن اېدی. بیراق شونگه قرهمهسدن، 1673 ییل نینگ 17 فبرورییده مالیېر اۉزی نینگ «زۉره کی طبیب» کمیدیسیدهگی باش قهرمان رۉلینی اۉزی اجرا اېتهدی. نمایشنامه جریانیده صحنهده اۉزینی یامان حس اېته باشلهیدی. نمایشنامه نی بیر عمللب آخریگه یېتکزهدی. تماشا توگهگندن سۉنگ اوییگه قَیتیب کېلیب، جان بېرهدی. بونی قرهنگکی، پریج ارخییېپسکوپی بویوک ادیبنی «توبه قیلمهگن گناهکار» دېیه عیبلب، اونی دفن قیلیشگه رخصت بېرمهیدی. بیراق یقینلری اونی تونده قبرستان نینگ بیر بورچهگیگه یشیرینچه کۉمهدی. مالیېر فرانسوز خلق عنعنهلری همده ریم کمیدیلری نینگ اېنگ یخشی نمونهلرینی تنقیدي اۉزلشتیریش اساسیده فرانسوز کلاسیک کمیدیسینی یرهتدی. او تیاترنی «جمعیت نینگ آینهسی» دېب اتهیدی. مالیېر کمیدی حقیده سۉزلب، اونگه شوندهی توصیف بېرهدی: «کمیدی نینگ وظیفهسی کیشیلرنی کولدیریب توریب، اولردهگی نقصانلرنی توزهتیشدن عبارتدیر». ادیب درام نینگ دېیرلی برچه ژانرلریده ایجاد قیلگن. او اکثریت اثرلرینی اۉزی صحنهلشتیرر، خلققه منظور بۉلگن موضوعلرنی ایزلب تاپردی. مالیېر بوتون مِهرینی تیاترگه بغایشلهدی، حیاتی و بختینی تیاترده دېب بیلدی. بو حقیقي اکتورگه و حقیقي دراماتورگگه خاص جهتدیر. فرانسوز ملي درامسی نینگ اساسچیلریدن بیری بۉلگن مالیېر نینگ بای ادبي میراثی برچه خلقلر اوچون هم قیمتلیدیر. چونکه مالیېر اۉشه وقتده ادبیات نظرياتچیلری تامانیدن «توبن» دېب اتهلگن کمیدینی یوقاری درجهگه کۉتریب، خلق نینگ سېویملی ژانریگه ایلنتیردی. ادیب یرهتگن مشهور «ترتیوف»، «زۉره کی طبیب»، «خسیس» کبی کمیدیلر اۉزبېک تیلیگه هم اۉگیریلیب، تیاتر صحنهلریده بیر نېچه بار نمایش اېتیلگن، اۉزبېک تماشابینلری اعترافیگه و آلقیشیگه سزاوار بۉلگن. http://ziyouz.uz/ilm-va-fan/adabiyot/zebuniso-bekmurodova-tavba-qilmagan-gunohkor-jan-batist-moler/ [ یکشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 7:18 ] [ داکترفاریابی ]
تؤقسان ایککی (92)اؤزبیک اورغلری
ادبیاتلرده کېلتیریلیشیچه، اۉزبېک ملتینی تشکیل اېتووچی هر خیل اېتنیک گروهلرنی 3 ته کتّه قِسمگه بۉلیب
کۉرستیش ممکن:
1 — تورک اۉزبېکلر؛
2 — قیپچاق اۉزبېکلر؛
3 — اۉغیز اۉزبېکلر.
(خ. دانياراو، «اۉزبېک خلقی نینگ شجره و شېوه لری»، تاشکېنت، «فن» نشریاتی، 1968 ی.، 96-بېت)
تورک اۉزبېکلر حاضرگی اۉزبېکستان حدودیده اېنگ قدیمگی دورلردن بېری یشب کېلگن و اۉزلرینی XVI عصرگه قدَر تورکيلر دېب اتهگن اۉزبېکلردیر. اولر اساسن قرلوق، چیگیل، توقسی، یاغما، یابغاو، یاباقو، تنگوت، ارغاو کبی اوروغ و قبیلهلر نینگ بیرلشووی نتیجهسیده تشکیل تاپگنلر. اولر تیلیمیز نینگ قرلوق-چیگیل لهجهسیده سۉزلشگنلر.
قیپچاق اۉزبېکلر نینگ حاضرگی اۉزبېکستان یېرلریگه کېله باشلشلری هم جوده قدیم زمانلردن باشلنگن بۉلیب، XVIعصرده اولر تورک اۉزبېکلرگه کتّه ترکیب بۉلیب قۉشیلگنلر. تیلیمیز نینگ قیپچاق اۉزبېکلری مینگ، یوز، قیرق، قیپچاق، نَیمان، قانگلی، قییات، قۉنغیرات، منغیت، اویشین، کېنېگهس، جلاییر، مسیت، دۉرمان، قوتچی، بورقوت، بحرین کبی اوروغ و قبیلهلر آرهسیده تشکیل تاپگن.
اۉغیز اۉزبېکلر اېسه کۉپراق اۉزبېک اوروغلری نینگ تورکمنلر و آذربایجانلر بیلن ارهلشووی نتیجهسیده پیدا بۉلگن. تیلیمیز نینگ اۉغیز لهجهسی اولرگه خاصدیر.
یوقاریده سنب اۉتیلگن مثاللرگه قۉشیمچه طرزده شونی ایتیش کېرهککی، شو کونگه قدَر خلق آغزیدن یازیب آلینگن اوروغ و قبیلهلر، اولر نینگ هر خیل کتّه-کیچیک بۉلهکلرگه بۉلیشینیدن حاصل بۉلگن ناملر 300 دن آشیب کېتهدی. اگر بۉلینیشلر انیقلنسه، اولر نینگ حاضرگی حالتینی افادهلاوچی جدولنی، کېلیب چیقیشی و ترقیاتی، اۉزارا مناسبتی و قۉشیلیشینی افادهلاوچی دیاگرام جدولنی توزیب چیقیش ممکن بۉلهر اېدی. لېکن اولر حاضرگه قدَر دېیرلی اۉرگنیلمهگن. عالِملر، متخصصلر آلدیده قنچهلیک مسوولیتلی وظیفهلر تورگنی اۉز-اۉزیدن معلوم.
اصلی اوروغ پیدا بۉلیش شرطینی و.برتالد اۉرخون یازوولری و مسلمان منبعلریگه کۉره قوییدهگیچه افادهلهیدی: مستقل اوروغ بۉلیش اوچون اېرککلر سانی اېنگ کمیده 700 کیشیدن عبارت بۉلماغی کېرهک. (ت.سلطاناو، «کاچېونې پلېمېنه پریرهلیه v XV- XVII vv »، ایزد. «نهوکه»، ماسکوه، 1982 گ. ستر.22). شو اساسده تاریخي منبعلرگه نظر تشلهسک، اۉزبېک اوروغلری حقیدهگی فکریمیز بیرمونچه آیدینلشهدی. م. قاشغاریی «دېوان الغآتیت تورک» اثریده یازهدی: «تورکلر اصلیده 20 قبیلهدیر. هر بیر قبیله نینگ سناقسیز الّهقنچه اوروغلری بار». (م. قاشغاریی، «دېوان الغآتیت تورک»، 1-تام، تاشکېنت، اۉزفه نشریاتی، 1960 ی.، 64-بېت). شونگه اۉخشش فکرلر «جامع ا لتواریخ»، «روضوالصفا»، «ظفرنامه»، «بابورنامه»، «شجرهی تورک»، «شجرهی تراکیمه»، «تاریخی ابولخیرخان»، «شَیبانينامه»، «عبدالله نامه»، «تاریخی سلاطینی منغیتيه» کبی اثرلرده ینهده چوقورراق، دلیللر اساسیده اۉز عکسینی تاپگن. البته، اولر نینگ هر بیری حقیده باتفصیل فکر یوریتیش امکانیگه اېگه اېمسمیز. اما موضوعیمیزگه دایر معلوماتلرگه نظر سالهدیگن بۉلسک، اۉزبېک اوروغلری اولرده تورلیچه کۉرسهتیلگن. مثلاً، محمود قاشغارییده 22 ته، محمد صالح «شَیبانينامه»سیده 19 ته، رشیدالدین نینگ «جامع-التواریخی»ده (XIV عصر) 60 دن آرتیق. XIXعصردهگی تدقیقاتلرده هم بو سانلر تورلیچه:
ه. وامبېریده 32 ته، ن. خانیکاوده 97 ته، د.لاگافېتده 102 ته. شو موضوعنی اۉرگنگن و.برتالد، و. ردلاو، ن. اریستاو، ک.ناجیماو، ب. احمېداو، ک. شانيازاو، غازی عالِم و باشقهلرده هم تورلی رقملرنی اوچرهتهمیز. طبيعي، اولر نینگ قَیسی بیری تۉغری دېگن سوال توغیلهدی.
جوابنی اېسه اۉزبېک آغزهکی ایجادی و یازمه منبعلریدن تاپیش ممکن. خلق آغزهکی ایجادی نینگ اَیریم نمونهلریده 92 باولی (باغلی) اۉزبېک اوروغی حقیده روایتلر سهقلنگن. تاریخده اېسه عبداللهخان نینگ XVI عصرده هند پادشاهسی اکبرشاه بیلن یازیشمهلریده 92 اۉزبېک اوروغی تیلگه آلینیب اۉتیلهدی. (ای. نظام الدیناو. «XVI — XVII عصرلرده اۉرته آسیا-هندوستان مناسبتلری»، تاشکېنت، «فن»، 1966 ی.، 76-بېت). و. برتالد بیر قیزیق حادثهنی بیان اېتهدی: 1756 ییل بیرینچی منغیت خانی محمد رحیمخان نینگ بوخارا تختیگه چیقیشی مراسمیده 32 اۉزبېک اوروغی تیلگه آلینهدی. آرهدن سَل وقت اۉتیب، یعنی 1781 ییل اېسه بوخارا خانی روس اگېنتی بېکچورینگه 92 اۉزبېک اوروغی حقیده سۉزلهیدی. باشقه منبعلرده هم XVI عصردن باشلب اۉزبېک اوروغلری سانینی 92 ته دېییش و رۉیخطلر کېلتیریش کۉپ اوچرهیدی. بو حالنی قوییده اعلان قیلینهیاتگن جدولده هم کۉریش ممکن. هر بیر قۉلیازمهدهگی رۉیخطده اوروغلر اصل نسخهده تورلیچه ترتیبده بېریلگن. بیز ژونالخانلر قیاسلب کۉریشلری اوچون معقول کېلر دېگن نیتده الفاویت بۉییچه جایلشتیریب چیقدیک.
«مجموع-التواریخ» ( XVIعصر) :
**************
1:اوغآن -الچین - عرب - ارلات -اتمر- ارغون- بدهی- بیاووت- به تش -بوره ت - بورلن -بورقوت- دېرجت- دۉرمان -یابو- ژالاوت- جالجوت -جلاییر -جخد کېس -جيیت- جوبورگن- جویوت- جونالاکی -جوره ت- ایلاجی- یۉرغه- کېیت- کېره یت- کېردری- کیلېکېس- کیلېجی- کیمات- کیرای- مامسیت -منگوت- مېرکیت- مینگ- نَیمان- نوجون- آنگوت -رمهدان -سرای -ساختیان -سوره ن- تابین- تامې- تنگوت- ترغیل -تاتار- تیلاو -تاین- توبالی- تورک -تورکمن- تورماوت- تورغات -اوبره ت- اویشون -اویغور- فاخیر -خهفیز- ختای- چقماق -چیمبای -شیمیر-جیق- شیرین- جوجات- یوز -اۉغلان- اۉیشاوت- اۉیراجی- اۉریوز- اۉترچی- اۉغلان- قاباشې -قاوچین- قلماق- قنگلی -قری- قاخات- قیبچاق -قییات- قیرلیق -قیرق- قیرغیز- قیرغین،- قیشلیق- قوجهلیق -قوجی- قولاجی- قوره لش -92-قۉنغیرات .
1:avg‘on - alchin -arab - arlat - atmar - arg‘un - baday -bayavut -batash -burat -burlan -burqut -derjat -do‘rmon -yobu -jalaut-jaljut -jaloyir -jaxd kes -jiyit -juburgan -juyut -junolaki -jurat -ilaji -yo‘rg‘a -keit -kerait -kerdari -kilekes -kileji -kimat -kiray-mamasit -mangut -merkit -ming -nayman -nujun -ongut-ramadon -saroy -saxtion -suran -tabin -tame -tangut -targ‘il-tatar-tilov-toin-tubali-turk-turkman-turmaut-turg‘at-ubrat-uyshun -uyg‘ur - faxir -xafiz -xitoy -chaqmoq -chimboy-shimirjiq -shirin -jujaat -yuz -o‘g‘lon -o‘yshaut -o‘yraji -o‘ryuz-o‘tarchi -o‘g‘lon -qabashe -qavchin -qalmoq -qangli -qari-qaxat -qibchoq -qiyot -qirliq -qirq -qirg‘iz -qirg‘in,-qishliq -qujaliq -quji -qulaji -quralash -92-qo‘ng‘irot-
«نسبنامه» (XVI-XVIIعصر):
*********
1:اده ی=ارلات=ارغین=اغیر (آغیره ن)=برین=برلاس=به تش=بایاووت= بوزه ن= بوزه ق= بورلاق=بورقوت=بوسلاق= بۉزه ی=بۉجهجی=بویره ک=گُلېگېن=گُلون=دۉرمان=یابو (یاقه بو)=جلاییر=جیلکاش=جیت=جویره ت=جویوت=جۉرگه=کېنېگس=کېره ییت=کیلېچی=کیردېری=
کودېی=کۉرله ووت=مه جار=منغیت=مېرکه ت=مېچېت=مینگ= مومون=مویتان=مۉغول=نَیمان= نوکوس= آلچین=آیماووت=آیره ت=رمه دان=سَلجاووت=سرای=سولدوز= تاتار= تیلاو=تابین= تاما=تومای=تورگه ووت=تورکمن=تۉقسه به=اویروجی= اویسون=اوله جی=اونگه جیت=
اونگتوت= اوپه له چی=چېمرچین=چیچاق=چورچوت=چۉره ن=شیرین=یوز= یوغاور=اۉزجې بولوجی= اۉنگ‘=اۉترچی=اۉغلان=قلماق=قنغایت=قنغلی=قرلاپ=قته ی (ختای)=قتغان=قهچهت=قییات=قیپچاق=قیرق=قیرغیز=قیشلیق=قاوچین=قارلوق=قورهلش=قۉجه لیق=قۉیسون=92قۉنغیرات.
«تحفه التواریخی خاني» (XIXعصر):
******************
1:ازاق- ایورجی-الچین-عرب-ارلهی- ارنهمر- ارگین- بهبو-بیات-بهجکر-بهنهش-بهغلن-بحرین-بودهی- بویوروک- بویوت-بولهتخاب-بورلې- بورلهت-بورکوت-دۉرمان-جهلجهوت-جلاییر-جيیت-جیلجوت-جِنبای-جوبهلهجی-جوبورغهن-جویرهسوت -ایلهجی-کېرهدی-کېرهیت-کيات-کیلېجی-
کینېگېس-کیرای-کورلهوت-مهجر-منغیت-مسیت-مېرکیف-مینگ-میتهن- نَیمان- آنگهجیت - آنگوت -رمهدان-سنوهدن-سرای-سهقتیهن-سِرمیرچیق-سولدوز-سورهن-تهبین- تهمې- تنگوت-ترغیل-تاتار-تیلهو- توبهی-تورکمن-تورغهن-اویشون-اور-انور- اویغور-خهفیز-ختای-چقماق-چیلکېس-شیرین-یوز-اۉگلېن- اۉیمهوت- اۉیرهسوت-اۉنگ- اۉغلان- قلماق-قنگلی-قرهقهلفهت-قری-قتغان-قحط-قیبچاق-قییات-قیرق-قیرغیز-قیرقین-قیشلیق-قوجهلیق-قویچی-قورهلهس-92.قۉنگورات
شرقشناسلیک انستیتوتیدهگی 4330 رقملی قۉلیازمه:
****************
1:ارلهت=ارغاون=اغر=بدهی=برلاس=بهغهن=بحرین=باستهن=بیاضوگ=بویرهک=بویتهی=بورکوت=بوسې=دوجر=دۉرمان=یابو=یاجقر=جلاییر=جیییت=جُلجوت=جویوت=جُلهجی=جورهت=کېنېگهس=کېرهیت=کییات=کیلېجی=کیرای=کوجی=کور=کورلهوت=منغیت=مسیت=مهخدی =مېرکیت=مینگ=میتهن=نَیمان=نیکۉز=آیرهت=آلچین=آنگ‘اوت=پۉلاتچی=رمهدان=سرای=
سهختیهن=سیمیرچیق=سولدوز=تهبین=تهم=تهمې=تنگ‘اوت=ترغیل=تاتار=تووهدهق=تورکمن=
توشلوب=اویمهوت=اویشون=اویغور=خهفیز=ختای=چقماق=چیلکهس=چینبای=شیرین=شوبورغهن=شورهن=یوز=اۉگلان=اۉز=اۉنگ=اۉنگهجیت=اۉرماق=اۉترجی=اۉغلان=قهلیوهی=قلماق=
قنغلی=قره=قری=قرلوق=قتغان=قحط=قیبچاق=قییات=قیرلیق=قیرق=قیرغیز=قیشلیق=قۉنغیرات=
92:غریب.
«قیتمیر» کتابی (غلّهارال نسخهسی، XIXعصر):
************
1:ارلهت-بدهی-برلاس-بيیچه-بویرهک-بورگون-بورقیت-بۉییخهوز-دۉرمان-یېتّی باش-ژالهییر-جلاییر-جامی-جوناچی-ایلاچ-کَتهش (کهبهش)-کېگیز (چیز)-کېلېیگی(قیلهیگی)-کېنېگز-
کېرمین-کیخروت-کیرگي (قیرغي)-کیردار-کالی (حالی)-کوبیر-منغیت-مشاریس-مینگ-
مینیت (میهیت)-میتهن-نَیمان-آلچین-پهچکورت(بېشکورت)-ریندان
سهمرچیق-سندیر-سرای-سوورین-سوکتيهن-سولدیر (سولدیز)-تنگیت (گَنگیت)-تاتار-
تېکتوی-تاپمن -توپّهلس-تورکمن-تورلاق-توچهت-اووگن-اوووزی-اویرهک-اویرووچی-اویشون-اویغور-اوکلن (اۉقپهن)-اوروب-فرهاد-خهبرین-ختای-چهلچوت-چیبیت -چیلکی -چیغتای-چالیق-چوبیرگان-(چۉبیرغآن)-چوبلهچ-چویوت-شیرین-یوز-یهبو-یهلنساز-(یلنگاز)-اۉن-اۉنگ جهیت-اۉرهی-اۉراقلی-اۉرسون (اورگون)-اۉغلان-قلماق-قنگلی-قرهی (کېرهی)-قرهپچی-قتغان-قییات-
قیپچاق-قیرق-قیرغیز-قیرقین-قزاق-کووداق-قوتلین-قۉنغیرات- 92:قۉشچ
ا.خاراشخین رۉیخطی:
*******
1:ابدال=ابو=اکهنسالدی=(ارقانسالدی)=امان=اردوری (هردوری)=عرضوق=ارلات=اسهکه=
بالاس=بهتش=بحرین=بورقوت=باودهلاق=بویات=بۉری (بوری)=دُرمن=ژالهییر=(توشیب قالگن)=جرجوت=جغهتهی=جيات=جاوسر=جویرهت=جویهچی=ایلهچی=ایتچی (اېتچی)=
کېنېگهس=کیبات=کییکچی=کیلاوچی=کوگورلی=لقهی=منغیت=مینگ=مسیت=مویتان=نَیمان=
نیتهگهی (نېتهغهی)=نۉغهی=آوچی=آلچین=عارغاین=پۉلاتچی==رمهدانسودان=سهیاد=سهیدلی=سرای=
تاتار=تېجهنلی=تیلاو=تابین=تامه=تویاکدی=توربو=تورگن=تورداس=تورک=تورکمن=تورلاس=اویرات=اویشون=اوتېگېن (اۉتهگن)=اوغلان (اۉقلان)=خیت=چقماق=یوز=یهمن=اۉنگ=
اۉترچی=اۉتکن=اۉتکوت=قهوچون=قلماق=قنغلی=قرلوق=قتغان=قحط=قییات=قیزیلی=قیپچاق=قیرهییت=قیرق=قیرقین=قیرغیز=قیشلیق=قزاق=قارهقلپاق=قارهخان=قۉنغیرات=عرب (عرب)=
92هیبت
1:abdal-abu-akansoldi-(arqonsoldi)-amon-arduri (harduri)-arzuq-arlot-asaka-ballos-batash-bahrin-burqut-bovdaloq--buyot-bo‘ri (buri)-durman-jalayir-(tushib qolgan)-jarjut-jag‘atay-jiyot-jovsar-juyrat-juyachi-ilachi-itchi (etchi)-kenegas-kibot-kiyikchi-kilovchi-kugurli-
laqay-mang‘it-ming-misit-mo‘yton-nayman-nitagai (netag‘ay)-no‘g‘ay-
ovchi-olchin-org‘in-po‘lotchi-ramadon-savdon-sayod-saydli-saroytatar-
tejanli-tilov-tobin-toma-tuyokdi-turbut-turgan-turdos-turk-turkman-turlos-uyrot-uyshun-utegen (o‘tagan)-ug‘lon (o‘qlon)-xit-chaqmoq-yuz-
yaman-o‘ng-o‘tarchi-o‘tkan-o‘tkut-qavchun-qalmoq-qang‘li-qarluq-
qatag‘on-qahat-qiyot-qizili-qipchoq-qirayit-qirq-qirqin-qirg‘iz-qishliq-qozoq-qoraqalpoq-qoraxon-qo‘ng‘irot-g‘arab (arab)-92hayb
جدولگه قیسقهچه ایضاح:
1. «مجموع التواریخ» اثری XVIعصرده فرغآنه واديسیده ملا سیف الدین اخسیکېنتي و اونینگ اۉغلی نور (یاکه نورۉز) تامانیدن بیتیلگن. اونده XIV عصر آخری و XVI عصر باشیدهگی واقعهلر کاسان شیخلری حیاتی آرقهلی کۉرسهتیلهدی. «تواریخی ماغاليه» و «تواریخی زوبدت البشر» قۉلیازمهلریگه اساسلنیب مؤلفلر تورکي قبیلهلر نینگ کېلیب چیقیشی تاریخی و 92 اۉزبېک اوروغی حقیده معلومات بېرهدیلر. اثر نینگ ماسکوه، سنکت-پېتېربورگ، بیشکېک و باشقه جایلرده سهقلنهیاتگن 6 ته نسخهسی معلوم. بیزدهگی رۉیخط بیر مونچه مکمل سنهلگن ماسکوه نسخهسیدن (ت. سلطاناو اثریدن) آلیندی.
2. «نسبنامه» (شجره») 92 اۉزبېک اوروغی نینگ رۉیخطی بېریلگن قۉلیازمهلر سرهسیگه کیرادی. اونینگ جامبای، اورگوت، بولونغاور، کرکېز (غلّهارال)، بایاووت کبی کۉپلب نسخهلری موجود. اولرده اَیریم تفاوتلر بۉلیشیگه قرهمهی اوشبو موضوعگه عاید قیمتلی منبعلر سنهلهدی. بیز تنلهگن نسخه اېنگ قدیمگیلردن بیریدیر.
3. «تحفه-التواریخی خاني» اثری قۉقانلیک اوز محمد دېگن سوداگر کیشی تامانیدن بیتیلگن. اونده قۉقان خانلیگی نینگ XVI عصردن XIXعصرگچه بۉلگن تاریخی، تورک-مۉغول اېلتلری، سودا-ساتیق، بازار مناسبتیگه عاید قیزیقرلی معلوماتلر قطاری 92 اۉزبېک اوروغی رۉیخطی کېلتیریلگن (ت. سلطاناو اثریده).
4. شرقشناسلیک انستیتوتیده 4330-رقم آستیده سهقلنهیاتگن قۉلیازمه XIXعصر نینگ ایکّینچی یرمیگه تعلقلی. نامعلوم مؤلف تامانیدن بیتیلگن بو رۉیخط «سَلنامهی خواجه الحکیم تېرمیزي» اثریگه قید صفتیده کیریتیلگن.
5. «قیتمیر» (اَیریم ادبیاتلرده «کیتمیر») کتابیدهگی بو رۉیخط 1963 ییل غلّهارالده تاپیلگن بۉلیب، او «تۉقسان ایکّی باو اۉزبېک اوروغی نینگ بیانی» سرلوحهسی آستیده بېریلگن. (اوشبو رۉیخط خ. دانياراو تامانیدن 1968 ییل «گُلستان» ژونالی نینگ 11-سانیده اعلان قیلینگن).
6. ه.پ.خاراشخین اۉزبېک خلقی نینگ اوروغ و قبیلهلری 92 گه بۉلینیشی، شوندهی بۉلینیش حقیده منبعلر بارلیگی تۉغریسیده روس عالِملری ایچیده بیرینچیلردن بۉلیب انیق معلومات بېرگن کیشیدیر. اونینگ خلق آغزیدن یازیب آلگن (ت. سلطاناو کتابیده کېلتیریلگن) و «قیتمیر» کتابی بۉییچه توزگن رۉیخطلری بار. بیزدهگی رۉیخط خ. دانياراو کتابیده بېریلگن نسخهدن آلیندی.
منه عزیزلر، قیسقهچه بۉلسه-ده، اوروغلریمیز حقیده معلومات بېریشگه اوریندیک. اخیر بوتون بیر ملت اۉز-اۉزیدن اېمس، بلکه بولاقلر آقیب، قۉشیلیشیدن هایقیریب آقووچی دریا پیدا بۉلگنیدېک نسلیمیز، قانیمیز قَیلهردن یۉلگه چیققنینی بیلدیرهدیگن اوروغلر بیلن اۉز اوستونلریگه اېگهدیر. اېلی، اوروغینی بیلگن قلب اېسه ملت حقیده تصوری ینهده تېره ن، مکمل بۉلگوسی!
«یاشلیک» ژونالی، 1997 ییل، 1-سان آلیندی وضیااؤز.اؤز
حرمت بیلن عزیز فاریابی
http://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tarix/chorsham-tuqson-ikki-bovli-uzbek-uruglari/
[ یکشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 6:57 ] [ داکترفاریابی ]
نوایي قندهی کسللیکدن وفات اېتگن… بالهلیکدن بیرگه وایهگه یېتگنی باعث وقت اۉتیب پادشاه و وزیر درجهسیگه چیققن حسین بایقرا و علیشېر نوایي دۉستلیگی عمرباد دوام اېتدی. علیشېر نینگ عایلهسی و قرینداش-اوروغلری تېموريلر خاندانیگه یقین عملدارلردن بۉلیب، آتهسی غیاث الدین کیچکینه ابولقاسیم بابور نینگ سرای عملدارلریدن، کېینراق اېسه سبزه وار شهریگه حاکم هم بۉلگندی. بو حالت اکه-اوکهلر بهلولبېک، علیشېربېک و درویش علیبېکلر نینگ بالهلیکدن تېموري شهزاده لر بیلن مکتبده اۉقیشیگه سبب بۉلدی. اما همه دورلرده بۉلگنیدېک، سرای اۉیینلری طفیلی بعضیده آرهلریده کېلیشماوچیلیک، بیر-بیرینی توشونمسلیک حالتلری هم بۉلیب تورردی. گرچه نواي بوتون عمرینی ایجادگه بخشیده قیلیش نیتیده اېگهللب تورگن منصبلریدن بیر نېچه بار استعفاگه چیققن بۉلسه-ده، حسین بیلن بالهلیکدن دۉستلیگی سبب، سلطنت ایشلریدن اوزاقلشیب کېتالمسدی. اونگه پادشاه انعام قیلگن کۉپلب یېر-سوو، مال-ملکنی هم تورلی موضیعلرده 52 رباط، 16 کۉپریک، 20 خانقاه، 9 حمّام و 20 ته حوض تشکیل اېتیشگه صرفلهگن. اۉن سکّیز مینگ شاهروخي دیناردن عبارت بیر کونلیک درآمدینيه هم خیر-سخاوتگه بغایشلهگن. ههتگا سلطنت یوموشلری دېب حج زیارتیگه باریش هم ییلدن-ییلگه آرتگه سوریلگن. وقت اۉتیب، حسین بایقرا سلطنتی هم شهزادهلر اۉرتهسیدهگی جنگو جدللر طفیلی بېقرار حالتگه باریب قالگندی. خصوصاً، نوایي مشهدده بۉلگن پیتی-ده کېلگوسیده عدالتلی حکمدار بۉله دی، دېیه آرزو قیلگن شهزاده مومن میرزا نینگ 1497 ییل اۉلدیریلیشی، بدیع الزمان و حسین بایقرا اۉرتهسیدهگی ماجرالرنی اوجیگه چیقردی. شو باعث حسین بایقرا نینگ عصیان کۉترگن اۉغلی محمد بیلن یرهشگنیدن خورسند بۉلیب، 1500 ییل جومادول-آخر آیی نینگ 6-سنهسیده، خبر کېلگن زهاتی بیر گروه عملدارلر بیلن یۉلگه چیقدی. جمعه کونیده اولر آتده خۉاجه عباس موضیعسیده پادشاهنی کوتیب آلدیلر و شو یېرده نوایي حضرتلری هوشیدن کېتدی. بوندن تشویشلنگن حسین بایقرا دۉستینی تختگه یاتقیزیب، خۉاجه عبدالله گه بېمار نینگ حالیدن خبردار بۉلیب توریشنی تاپشیردی. نوایي نینگ تشقی کۉرینیشی و تامیر اوریشیده سکته علامتلری کۉرینیب قالگندی. سکته — اینسولت یاکه باشقهچه ایتگنده مییهگه قان قوییلیشی اېدی. بو نینگ دواسی اېسه قان آلیش بۉلگن. یۉلده کسللیک علامتلری کوچهیگهچ، خانده میر (1475-1535) خۉاجه عبدالله گه، اگر قان آلیش کېچیکتیریلسه، دوالشدن فایده بۉلمسلیگینی ایتهدی. شونده خۉاجه عبدالله بېمار حالینی کۉره توریب، حسین بایقرا حضوریگه — هراتگه چاپر یۉللب اونینگ فکرینی سۉرهیدی. بایقرا کېچ بۉلسهده قان آلیشنی بویورهدی. اما چاپر کېلیب بو امرنی یېتکزگونیچه، قالهوېرسه، قان آلووچینی ییگیرمه چقیریم آلیسدن آلیب کېلگونچه وقت اۉتگندی. یعنی قان آلگنلریده 320 گرامدن آرتیق قان چیقمهیدی. شو تخلیت کسللیگی زۉره یگن نوایينی جمعه کونی یریم کېچهده اوییگه آلیب کېلیشهدی. اېرتهسیگه شنبه کونی اېسه ایکّینچی بار طبیبلر قان آلماقچی بۉلهدیلر. بیراق، فرصت بای بېریلگندی. بو پیتده دۉستینی کۉرگنی یېتیب کېلگن بایقرا هم بېمارنی بېهوش حالده کۉریب، وقت اۉتگنینی انگلهیدی. اېرتهسیگه یکشنبه کونی تانگده اېسه بویوک متفکر و دولت اربابی میر علیشېر نوايی مییهگه قان قوییلیشی کسللیگیدن وفات اېتدی. بو مهشوم واقعه 1501 ییل 3 جنوری کونی هراتده رۉی بېرهدی. سکته (مییه اینسولتی) کسللیگی نینگ تۉستدن یوز بېریشی نتیجهسیده علیشېربېک هوشیدن کېتدی. اۉشه جایده بۉلگن خوراسان پادشاهی حسین بایقرا، بیر قنچه عملدارلر، طبیبلر و سرای نینگ باش طبیبی عبدالحی زیارتگاهي نوایي حیاتینی اجل دامیدن سهقلب قالیشگه کیریشدیلر. اما نهفقط طبیبلرگه، بلکه عادي کیشیلرگه هم معلوم بۉلگن حالت — سکته یوز بېرگنیده بیرینچی نوبتده بېماردن قان آلیش کېرهکلیگیگه باش طبیب عمل قیلمهدی. خۉش، بوندهی کېچیریلمس خطاگه یۉل قۉیگن سرای باش طبیبی عبدالحی کیم و او نېگه بو مدهش ایشنی قیلگن؟ معلومکی، نوایي نینگ هوشیدن کېتیشی 906 ییل نینگ جومادیل-آخر آییده—میلادي 1500 ییل دیکابریده، دۉستی حسین بایقرا استراباد یوریشیدن هراتگه قَیتهیاتگنیده یوز بېرگن. یعنی، نوایي حضرتلری حکمدار بایقرا جنابلرینی کوتیب آلیشگه پېشواز چیققن اېدی. عجبلنرلیسی شوندهکی، دۉستی علیشېربېک تۉستدن بېهوش بۉلیب قالگنیده، پادشاه بایقرا اونی طبیبلرگه تاپشیریب، اۉزی پرییان رباطیگه یۉل آلگن. خاندهمیر نینگ «مهکاریم-اول-اخلاق» اثریده یازیلیشیچه، پادشاه کېتهیاتگنیده عملدار خۉاجه عبدالله گه نوايی نینگ حالیدن خبر آلیب توریشنی تاپشیریب، اۉز تختی روانی — میخافنی قالدیرهدی. میخاففه — یاتیب کېتیش هم ممکن بۉلگن کجاوه بۉلیب، اونینگ ایکّی تامانیگه آت قۉشیب یوریلردی. خۉاجه عبدالله نواينی انه شو میخاففهگه یاتقیزیب، اوزاقدهگی هراتگه یۉل آلدی. و حالانکه، شو یېرده حاضر بۉلگن طبیبلر بیرینچی یاردم صفتیده کسلدن قان آلیشنی مصلحت بېردیلر. بیراق خۉاجه عبدالله باش طبیب عبدالحی نینگ نواينی هراتگه آلیب باریب، باشقه طبیبلرنی هم ییغیب، اولر نینگ هم فکرینی تینگلب، کېین بیرار دوا چارهسینی تاپرمیز، دېگن تکلیفیگه کۉندی. اۉشه جایده بۉلگن طبیبلر، عملدار و تاریخچی خاندهمیر اېسه عبدالحی و خۉاجه عبدالله گه ابن سینا نینگ سکته کسلی یوز بېرگنیده، بیرینچی نوبتده قان آلیش کېرهکلیگینی، کېین بېمار استه-سېکین اۉزیگه کېلیب، توزهله باشلشینی یازگنلیگینی ایتیشهدی. اما عبدالله باش طبیب عبدالحی نینگ فکریگه تهیهنهدی و نواينی آلیب هرات تامان یۉلگه توشدی. خاندهمیر «حبیب اوس-سير» اثریده کتّه خطاگه یۉل قۉیگن سرای طبیبینی «طبابتدن لاف اوریب یورووچی» مولونا عبدالحی زیارتگاهي»، دېب تعریفلهیدی. حقیقتدن هم، نخاتکه خوراسان نینگ باش دولت طبیبی بۉلمیش اول ذات سکته یوز بېرگنیده قان آلیش کېرهکلیگیدن بېخبر بۉلگن؟ طبيعيکی، طبیبلیک فعالیتینی قیشلاقده باشلب، خوراساندېک کتّه دولت نینگ باش طبیبی بۉلیش درجهسیگه بارگن عبدالحی اۉز فعالیتی دوامیده یوزلب بېمارلرنی، شونینگدېک، سکته کسلیگه اوچرهگنلرنی هم دوالهگن، ابن سینا نینگ «طب قانونلری»نی اۉقیگن. زېرا، اۉشه وقتده طبابت بیلن شغللنووچی کیشی اوچون استاذی نینگ اۉگیتلریگه عمل قیلیبگینه قالمهی، ابن سینا اثرلرینی اۉقیش، اۉرگنیش اۉزیگه خاص قاعدهگه ایلنگندی. شوندهی اېکن، عبدالحیدېک سرای باش طبیبی سکته کسلی یوز بېرگنیده، بېماردن بیرینچی بۉلیب قان آلیش کېرهکلیگینی بیلمسدی، دېب بۉلمهیدی. خۉش، اونده نېگه او بېمارنی هراتگه آلیب بارگهچگینه دوالش کېرهک، دېب خطاگه یۉل قۉیدی؟! بلکه، پادشاه دۉستی نینگ کسلی آغیرلشسه، جوابگرلیک بۉینیگه یوکلنیشیدن چۉچیگندیر؟! خۉش، او نېگه ایکّیلنیب، هراتگه باریشنی معقول کۉردی؟ و حالانکه، سکتهگه قرشی ایکّیته چاره بۉلسهگینه بیرینی تنلشگه قیینهلیب، ایکّیلنیشی، مسوولیتیدن، پادشاه قهریدن قۉرقیشی ممکن اېدی. بیراق یگانه چاره قان آلیش شرط بۉلگن. شوندهی شرایطده نوایي حضرتلری میخاففهده هرات تامان آلیب کېتیلرکن، احوالی غایت آغیرلشدی. خاندهمیر بېمار اوچون پادشاه مسول قیلگن خۉاجه عبدالله گه اگر حاضر قان آلینمسه، کېین دوالشگه چاره قالمسلیگینی ایتدی. خۉاجه عبدالله اېسه اۉن سکّیز کیلومتر اوزاقده بۉلگن حسین بایقرادن مخصوص بویروق کوتدی. چاپر پادشاه حضوریگه باریب، قَیتیب کېلگونیچه بېمار نینگ احوالی آغیرلشیب، کسللیک زۉرهییب کېتگندی. فرصت قۉلدن کېتگنی و پادشاه راضیلیک بیلدیرگنی باعث، طبیبلر قان آلگنلریده 300-350 گرامدن زیاد قان چیقمهدی. کېچیکیب قۉللنیلگن چاره یاردم بېرمهگهچ، نوایي هراتگه آلیب کېلینیب، اوییگه یاتقیزیلدی. اوندن ینه قان آلیشگه حرکت قیلیشدی. اما وقت اۉتگن اېدی. شوندن سۉنگ احوالی آغیرلشگن دۉستینی کۉرگنی کېلگن بایقرا بوتونلهی بېهوش یاتگن نوایي نینگ آلدیده کۉز یاشی تۉکدی. شو اۉرینده سواللر توغیلهدی. نخاتکه، خوراسان حکمداری اوچون هوشیدن کېتگن دۉستینی عملدار و طبیبلرگه تاپشیریب، پرییان رباطیگه کېتیش شونچهلیک ضرور بۉلسه؟ بلکه، اۉشه دَمده پادشاه نوایي یانیده بۉلیب، طبیبلر قان آلیشنی تکلیف قیلگنیده کۉنر، احتمال نوایي حضرتلری توزهلیب کېترمیدی؟ اخیر خاندهمیر ایتگنیدن سۉنگ بایقراگه چاپر یوباریلگنیده، بېمار دۉستی بیلن پادشاه تورگن مکان آرهسیدهگی مصافه اتیگی اۉن سکّیز کیلومتر اېکن-کو! دۉستی نینگ حالیدن خبر آلیب، دوا چارهلری قۉللنگهچ، هراتگه بیرگه بارسهیهم بۉلهردی-کو! عموماً، فقط اۉزی نینگ ایتگنینی افضل بیلیب، باشقهلر فکریگه تهیهنمهیدیگن، قولاق سالمهیدیگن عبدالحیدېک طبیب دولت نینگ باش طبیبی بۉلیشی، نوایي اۉلیمیدن کېین هم «خطا»سی اعتبارگه آلینمهی، لوازمیده قالدیریلیشی، فیلسوف شاعر — خوراسان حکمداری نینگ سیاستده منطقسیز ایش یوریتگنینی انگلهتمهیدیمی؟ خلص، سواللر بسیار. تاریخگه فقط بوگونگی کونده توغیلگن سواللر بیلن یاندهشیب بۉلمهیدی، البته. اما، XVI عصردهیاق، خاندهمیرده شونگه اۉخشش سواللر توغیلگن و «حبیب اوس-سير»ده عکس اېتگن اېکن، بو «طبابتدن لاف اوریب یورووچی» عبدالحی زیارتگاهي کتّه خطاگه یۉل قۉیگنینی کۉرسهتهدی. مدهش خطا، قالهوېرسه، تقدیری ازال سببلی، بویوک متفکر و دولت اربابی نوایي حضرتلری 1501 ییل 3 جنوری کونی وفات اېتدی. نوايی اۉزیگه قبر تیارلهتگنمیدی دۉستی نینگ کوتیلمهگنده وفات اېتیشی بایقراگه شونچهلیک آغیر تأثیر قیلدیکی، او انچه وقتگچه اۉزیگه کېلالمهی یوردی. 1501 ییل 3 جنوریدن 6 جنوریگچه دۉستی نینگ اوییده عزا توتیب اۉتیردی. برچه معرکهلرگه اۉزی باش بۉلدی. اونینگ اوچون هراتدهگی اېنگ تعبروک زیارتگاه قدمجا هم سری پولی انجیل جامع مسجدی حویلیسیدهگی قبر بۉلیب قالدی. زېرا، بو یېرگه بویوک متفکر میر علیشېر نوايی حضرتلری دفن اېتیلگن اېدی. قدیم هرات نینگ خوشمنظره مختار تاغ یان بغریده جایلشگن مصلا (نمازگاه)ده خوراسان حکمداری حسین بایقرا کۉپلب معماري عابدهلر بنیاد قیلدیرگندی. اولر نینگ اکثریتی اېسه میر علیشېربېک حضرتلری باشچیلیگیده برپا اېتیلگن اېدی. بو جایلر علیشېربېک اوچون قدردان گۉشهلیگی نینگ سببی، مصفا اطرافیدهگی بلیقلی بولاغی یانیده عمکیسی حیدربېک- نینگ حویلیسی بۉلیب، او یاشلیگیدن معرفتلی عمکیسی بیلن گورونگلشگنی بو یېرگه تېز-تېز کېلیب تورردی. وقت اۉتیب، خوراسان دولتیده مُهردار، وزیر و حاکم درجهسیگه یېتیشگهچ اېسه، بار بایلیگیگه قطار انشااتلر برپا اېتتیردی. اینیقسه، مصلادېک سۉلیم جایده نوايی حضرتلری مسجدی جامع، «شَفايه» شفاخانهسی، «دار اولحفاظ» (قاریلر) مدرسهسی، «صفايه» حمّامی، انجیل اریغی یاقهسیده اېسه «خلاصيه» خانقاهی همده «اخلاصيه» مدرسهسینی بنیاد اېتتیرگندی. قالهوېرسه، عمری اۉتگنی سیین علیشېربېک محزون خَیاللر آغوشیده یورهدیگن بۉلدی. اۉزی «محبوب اول-قولوب» اثریده یازگنیدېک، «بو خاکسار و پریشان رۉزغار کمینه بالهلیکدن تا قریلیککه قدَر، کهنه دوران واقعهلریدن، ایلنووچی آسمان حادثهلریدن، فتنه کۉزغآوچی بۉقلمونلیگیدن، تاولمچیلیگیدن، زمانه نینگ رنگ سینگری گوناگونلیگیدن کۉپ وقت و اوزاک، مدت هر خَیال و ترددلر بیلن آواره بۉلیب یوردیم… « انه شوندهی «تردد»لردن بیری ایسّیق جان اېمسمی، قالهوېرسه، اۉلیمینی بۉینیگه آلمهگن مسلمان اېمس، دېگنلریدېک اۉزیگه قبر تیارلهتیش بۉلدی. علیشېر نوایي نینگ اۉزیگه تیریکلیگیده قبر تیارلهتیشی زمانداشلرینی حیرتلنتیرگن، بو حال نینگ سببینی توشونه آلمهگنلر هم بۉلگن. نېگهکه، علیشېربېک اۉزیگه هرات نینگ رضويه باغی حویلیسیده، عبدالله انصاري مزاریده، سعیدالدین کاشغاریی مزاریده و اۉزی سالدیرگن سری پولی انجیل مسجدی جامع حویلیسیدن قبر تیارلهتیب قۉیگندی. نوايی نینگ تۉرتته جایدن اۉزیگه قبر تیارلهتگنی، حتا عبدالرحمان جامينی هم تعجبگه سالدی. اۉشه دورده یشب ایجاد اېتگن فریدالدین علی صفي نینگ «لطایف ا لطووایف» اثریده یازیلیشیچه، بعضیلر جاميگه علیشېربېک نینگ قبر تیارلهتیب قۉیگنینی ایتیب بېریشگنیده، او «میر علیشېر بو قبرلر نینگ قَیسی بیریده یاتماقچی اېکن اۉزی» دېیه مطائبه هم قیلگن اېکنلر. طبيعيکی، نوایي نینگ قبر تیارلهتگن مسکنلری هراتلیکلر اوچون اېنگ تبرک جایلر اېدی. خواجه عبدالله انصاري «پیری هرات» دېیه داوروق ترهقتگن پېشوا بۉلیب، کۉپلب هراتلیکلر اۉشه مسکنگه دفن اېتیلیشینی وصیت قیلدیلر. رضويه باغی هم هراتدهگی اېنگ مقّدس جای حسابلنگن. اۉز وقتیده نقشبنديه خواجهلری نینگ حلیفهسی بۉلگن مولونا سعیدالدین کاشغاریی مزاری هم «تبرک» مسکن اېدی. تۉرتینچی قبر تیارلنگن جای «سری پولی انجیل» مسجدی جامع حویلیسی هم نوایي نینگ تېز-تېز تشریف بویوریب تورهدیگن قدمجالریدن بۉلگن. عموماً آلگنده، نوایي حضرتلری مومن-مسلمان بنده صفتیده قهیېرگه بارسه، آلدینیگه تبرک قدمجالرنی زیارت قیلردی. هراتدهگی اۉزیگه قبر تیارلهتگن جایلر هم نوایي حضرتلری منتظم زیارت قیلیب تورهدیگن مسکنلردن بۉلگن. حتا،علیشېربېک حجگه بارهوېریشی آرتگه سوریلهوېریب، اسلام نینگ بېشینچی فرضی ارمانگه ایلنهجگینی انگلهگهچ، دۉستی حسین بایقرادن خواجه عبدالله انصاري زیارتگاهی نینگ جاروبکش (سوپورووچی)لیگینی هم سۉرب آلگندی. نوایي بو قدمجاگه کېلیب، انصاري مقبرهسی اطرافلرینی سوپوریب کېتردی. کېینچهلیک اېسه بو یېرده خانقاه قوردیریب، تېورهک-اطرافنی ینه هم آباد قیلدی. منبع: فېیسبوکدهگی اۉزبېکستان تاریخی. ایستاريه اوزبېکیستهنه. هستاری آف اوزبېکیستهن گروهیدن آلیندی. مؤلف: بهادر آتاجاناو [ یکشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 3:23 ] [ داکترفاریابی ]
معرفی امپراطوری و دولت های ترک ۱- آلپ آرتونقا (افراسیاب) : قهرمان افسانه ای تورانی ها (ابولابای تورکان) ۳۰ - عماد الدین بن قاسم الدوله آق سنقر : موسس سلسله زنگیان ۳۱- حسن کوچک موسس،سلسله چوپانیان ۳۲- بیرام خواجه قارا قویونلو موسس قاراقویونول ها ۳۳- قرایولوق عثمان بیک، مؤسس سلسله آققویونلو ۱- امپراتوران:
مته خان مؤسس امپراتوری بزرگ هون ها (سال ۲۰۴ قبل از میلاد) Panu مؤسس امپراتوری هون های غربی در آسیای مرکزی آتیلا امپراتور مشهور و مقتدر امپراتوری هون های اروپائی Aksuvar مؤسس امپراتوری هون های سفید (یفتلی ها) بومین خان مؤسس امپراتوری گوکتورک (گسترش و عمومیت یافتن کلمه تورک در قرن ششم میلادی توسط امپراتوری بزرگ گوکتورک) Bayar Khan مؤسس امپراتوری آوارها Hakan Yusuf امپراتور مقتدر امپراتوری خزرها بیلگه کول خاقان مؤسس امپراتوری اویغور ها صاتوق بٌغرا خان (عبدالکریم) مؤسس امپراتوری قره خانیان (اولین امپراتوری اسلامی تورکان) الپتگین مؤسس امپراتوری غزنویان و فرمانروای خراسان سلجوق بیگ مؤسس امپراتوری بزرگ سلجوقیان انوش تگین مؤسس امپراتوری خوارزم شاهان باتور خان مؤسس امپراتوری اردوی زرین صاحبقران امیر تیمور کوره گانی مؤسس امپراتوری تیموریان (بانی رنسانس ادبی و فرهنگی شرق) ظهیرالدین محمد بابر مؤسس امپراتوری بابری (شاعر و نویسنده توانا، مؤلف دایرۀالمعارف بابرنامه) عثمان غازی مؤسس امپراتوری بزرگ اسلامی عثمانی ها (که بیش از ۶۰۰ سال خلافت اسلامی را بر عهده داشتند) ۲- فرمانروایان و قهرمانان: افراسیاب قهرمان افسانوی تورانی ها (ابولأبای تورکان) اوغوز خان رهبر افسانوی تورک ها کولتگین جنرال مقتدر امپراتوری گوکتورک کنشکا کوشانی فرمانروای مقتدر کوشانی ها
سبکتگین فرمانروای خراسان و پدر سلطان محمود غزنوی سلطان محمود غزنوی فرمانروای مقتدر امپراتوری غزنویان الپ ارسلان سلطان امپراتوری سلجوقیان غیاث الدین تغلق مؤسس سلسله تغلق در هند جلال الدین فیروز مؤسس سلسله خلجی ها در هند قطب الدین ایبک مؤسس سلسله غلامان در هند عزالدین ایبک مؤسس سلسله مملوک در مصر شیبانی خان اوزبیک مؤسس سلسله شیبانیان شاه اسماعیل صفوی مؤسس سلسله صفوی ها در ایران نادر افشار مؤسس سلسله افشاری ها محمد بن تغج مؤسس سلسله اخشیدید در مصر آغا محمد خان قاجار مؤسس سلسله قاجاریه ها در ایران احمد ابن طولون مؤسس سلسله طولونیون در مصر عادل شاه از فرمانروایان سلسله افشاری در ایران احمد شاه قاجار آخرین فرمانروای قاجاریه ها در ایران فیروز شاه تغلق فرمانروای سلسله تغلق در هند ارغون از فرمانروایان سلسله ایلخانیان اورنگزیب شهزادۀ امپراتوری بابری در هند و مؤسس بناهای لال باغ در داکا و دروازۀ عالمگیری در لاهور بایزید دوم سلطان امپراتوری عثمانی درویش خان از فرمانروایان سلسله آستراخان فاتح سلطان محمد از فرمانروایان مقتدر امپراتوری عثمانی ها جهان شاه از فرمانروایان سلسله قرا قویونلو جلال الدین محمد اکبر شهزادۀ امپراتوری بابری در هند و مؤسس شهرهای جلال آباد در افغانستان و در قرغزستان جلال الدین منگوبیردی آخرین فرمانروای امپراتوری خوارزم شاهان کیخسرو از فرمانروایان امپراتوری سلجوقیان در روم (آسیای صغیر) ملک شاه سلطان امپراتوری سلجوقیان میرزا الوغ بیگ از فرمانروایان امپراتوری تیموریان و ریاضیدان و منجم بزرگ مظفرالدین شاه قاجار از فرمانرویان سلسله قاجاریه مراد سلطان از فرمانروایان امپراتوری عثمانی مصطفی کمال اتاتورک مؤسس جمهوری ترکیه ناصرالدین محمد همایون شهزادۀ امپراتوری بابری در هند نورالدین سلیم جهانگیر شهزادۀ امپراتوری بابری در هند اولجیتو خان از فرمانروایان سلسله ایلخانیان قسیم خان فرمانروای سلسله قسیم خانات در روسیه بهادٌر شاه آخرین فرمانروای امپراتوری بابری در هند شاه جهان شهزادۀ امپراتوری بابری و مؤسس یکی از شهکارهای معماری در تاریخ (تاج محل در هند) شاهرخ میرزا از فرمانروایان سلسله تیموریان ملیکه گوهرشاد بیگم از اشراف چغتائی و خانم شاهرخ میرزا شمس الدین ایتوتمیش از فرمانروایان سلسله غلامان در هند سلطان ابو سعید ایلخانی از فرمانروایان سلسله ایلخانیان سلطان علاوالدین خلجی از فرمانروایان سلسله خلجی ها در هند سلطان بایسنقر فرمانروا و پسر شاهرخ میرزا سلطان بایزید دوم سلطان امپراتوری عثمانی در روم سلطان حسین بایقرا از فرمانروایان سلسله تیموریان و مؤسس ساختمان آرامگاه حضرت علی در شهر مزارشریف افغانستان سلطان راضیه نخسین فرمانروای زن در هند سلطان سنجر سلطان امپراتوری سلجوقیان سلطان سلیمان از فرمانروایان امپراتوری عثمانی ها طغرل بیگ دومین فرمانروای امپراتوری سلجوقیان اوزبیگ خان از فرمانروایان امپراتوری اردوی زرین اوزون حسن سلطان سلسله آق قویونلو ۳- شعراء و دانشمندان: ابو علی سینا فیلسوف، دانشمند و طبیب بزرگ جهان اسلام ابو نصر فارابی معلم ثانی و فیلسوف بزرگ ابو ریحان البیرونی دانشمند، ریاضیدان، مؤرخ و منجم بزرگ احمد فرغانی دانشمند و منجم بزرگ محمد ابن موسی خوارزمی عالم و ریاضیدان بزرگ امیر علی شیر نوائی سیاستمدار مدبر و شاعر ذو اللسانین امیر خسرو دهلوی موسیقیدان و شاعر ابو عبید جوزجانی نویسنده و طبیب ظهیرالدین فاریابی شاعر و متفکر نظامی گنجوی شاعر و متفکر میرزا عبدالقادر بیدل شاعر و فیلسوف بزرگ ابن یمین جوزجانی شاعر و نویسنده بیکتاش ولی متصوف و فیلسوف مولانا لطفی نویسنده و شاعر در امپراتوری عثمانی محمود کاشغری دانشمند، نویسنده و مؤرخ بزرگ فرخی سیستانی موسیقدان و شاعر در دربار غزنویان مخدوم قٌلی فراغی شاعر توانا (تورکمن) محمد بن سلیمان فضولی شاعر و نویسنده (از آذربایجان) ارخون ولی شاعر و نویسنده (از ترکیه) حمزه حکیم زاده نیازی شاعر (از اوزبیکستان) ابی ابراهیم شاعر، موسیقدان و فیلسوف (از قزاقستان) چنگیر ایتمتوف نویسنده (از قرغزستان) شهاب الدین مرجانی مؤرخ و نویسنده (از تاتارستان) رابعه قادر متفکر و فعال سیاسی (از اویغورستان) اسماعیل گسپرالی متفکر و فعال سیاسی (از تاتار کریمیا) محمد کریم نزیهی جلوه شاعر و متفکر (از افغانستان) پروفیسور غلام محمد میمنگی نقاش و رسام (از افغانستان) ابوالخیر خان خیری متفکر نویسنده و شاعر (از افغانستان) استاد رضوانقل تمنا صوفی، متفکر و شاعر (از افغانستان) شهرالله شهپر متفکر و فعال سیاسی (از افغانستان) برای معلومات بیشتر راجع به ۱۶ امپراتوری بزرگ تورک تباران میتوانید به آدرس ذیل مراجعه کنید. The 16 Great Turkic Empires محمد احسان صادق / گون تورک [ شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 22:40 ] [ داکترفاریابی ]
امیر تیمور وتؤختمیش XXIعصر اۉز تاریخنی یازه باشلهدی. اۉتگن عصرلرده امیر تېمور حقیده روسيه عالِملری تامانیدن یازیلگن کۉپگینه تاریخي معلوماتلر نینگ «ایشانچلی»لیک درجهسی سینچکاو اۉقووچی نظریده انچه پهسهییب کېتدی. XXعصرده شۉرالر ترکیبیگه بیرلشگن قرداش جمهوریتلردهگی بیر نېچه اولاد «ایگار جنگنامهسی»، الېکسندر نېوسکي، «مهمهینی مغلوب اېتیب، آلتین اۉردهنی هلاکت یاقهسیگه کېلتیرگن» دمیتري دانسکای، ایون گرازني، سوواراو… کبی کۉپلب بویوک روس قهرمانلری حیاتی تۉغریسیده یازیلگن کتابلر، درسلیکلرنی اۉقیب تعلیم آلگن، دولت امتحانلری تاپشیرگن. کۉمککه محتاج اۉغلان صاحبقران چیغتای اولوسی نینگ شرقي طرفلریده جېتی امیرلریدن بیری قمرالدین دوغلت بیلن جنگ قیلهیاتگن اېدی. تورکي بلیق (لو) ییلیگه موافق هجري 777 سنهده1 جهانگیر میرزا وفات اېتهدی.2 آغیر مصیبتده اضطرابگه باتگنیگه قرهمهی، تالانچی قمرالیددیننی برطرف اېتیش اوچون کورهشیب یورگن محللری صاحبقرانگه «یاووزلیک قیلیش تدارکیده اونی تعقیب قیلهیاتگن بیر جماعه نینگ تهدیدیدن قۉرققن تؤختمیش اۉغلان» کېلهیاتگنینی خبر قیلیشهدی. 1395 ییلی تېرېک دریاسی بۉییده تۉقنهشووی لازم بۉلگن ییریک قۉشینلر جنگی واقعهسی نینگ تاریخي یۉلی شو طریقه 1376 ییل نینگ اۉرتهلریدن باشلنهدی. تؤختمیش نینگ بیرینچی مرته سلطنت تختیگه اۉتیریشی صاحبقران بوتکول نجاتسیز، یاغيلردن قهیېرگه یشیرینیشنی بیلمهی سرگردانلیکده قالگن چینگیزي اۉغلاننی یوکسک احترام ایله کوتیب آلهدی. اونی اۉته قلتیس وضعیتده اۉلیم چنگلیدن امان سهقلب قالهدی. خانلیک و حاکمیت باشقرووی اوچون لازم بۉلگن برچه ضرورت بیلن تأمینلب، اونگه صبران همده سیغناق ولایتینی بېردی. بو تؤختمیش نینگ ایلک بار حکمدارلیک مسندیگه اۉتیریشی اېدی. اما اونگه عمکیبچهلریدن اۉروس خان نینگ اۉغلی قوتلوغ بوغه هجوم قیلهدی. جنگ چاغی قوتلوغ بوغه نینگ کۉزیگه اۉق تېگیب هلاک بۉلهدی.5 بو واقعهدن قتّيق غضبلنگن قوتلوغ بوغه قۉشینی تؤختمیشگه ایاوسیز هجوم قیلهدی. تؤختمیش رقیبلری بیلن مردانهوار آلیشهدی. بیراق کوچلر تېنگسیز اېدی. او یېنگیلهدی. جانینی ارنگ سهقلب قالگن یرهدار اۉغلاننی ینه صاحبقران حضوریگه کېلتیریشهدی. تؤختمیش نینگ ایکّینچی مرته تختگه چیقیشی صاحبقران اونگه ینه مهربانلیک کۉرسهتیب، درگاهیدن پناه بېرهدی. اۉروسخان اۉلدیریلگن اۉغلی قوتلوغ بوغه نینگ خونینی طلب اېتیب، تؤختمیشنی توتیب کېلتیریش اوچون صاحبقرانگه اېلچی جۉنهتهدی. ینه تؤختمیش جانیگه اۉلیم قۉل چۉزهدی. صاحبقران بو گل هم اونی سهقلب قالهدی و اۉروسخان بیلن اوروشیشگه مجبور بۉلهدی. بو حادثهلر 1376 ییل آخری و 1377 ییل باشلریده ساووق عینِ اوجیگه چیققن پیتلرده صادر بۉلهدی. اۉروسخان آچیق جنگگه کیریشمهی آرتگه قَیتیب کېتهدی و کۉپ اۉتمهی وفات اېتهدی. اۉرنیگه تۉنغیچ اۉغلی تؤخته قییه خان بۉلهدی. تېز آرهده او هم عالمدن اۉتهدی. صاحبقران دشتی قیپچاق دولتیگه تؤختمیشنی خان کۉتریب، ایزیگه قَیتهدی. بیراق اۉروسخان نینگ ینه بیر اۉغلی تېمور ملک تختگه دعواگر بۉلیب میدانگه کیرادی و اۉرتهده جنگ بۉلهدی. بو کورهشده هم تؤختمیش نینگ آمدی چاپمهیدی. او ینه صاحبقران حضوریگه قاچیب کېلهدی. تؤختمیش اوچینچی مرته تخت اېگهسی بۉلیشی 1379 ییل باشلریده6 صاحبقران تجربهلی سرکردهلر و جنگلرده تابلنگن کۉپ سانلی جنگچیلر بیلن تؤختمیشنی تېمور ملک اوستیگه یوبارهدی. قتّيق اوروشدن سۉنگ، صاحبقران قۉشینی ظفر قوچهدی. تؤختمیش اوچینچی مرته تخت اېگهسی بۉلهدی. نظام الدین شامي و شرَف الدین علی یزدي یازیشیچه، تؤختمیش سیغناقده قیشنی اۉتکزیب، بهار کېلیشی بیلن کتّه قۉشین تۉپلب سرایگه بارهدی. ایکّی مؤلف هم تؤختمیش سرایگه باریب، «مهماق اېلی»نی مسخر قیلگنی حقیده یازهدی.7 بو معلوماتدن قیزیق حالت کۉزگه تشلنماقده. «مهماق» مشهور کولیکاوه جنگی نینگ باش قهرمانی قریم ولایتی حاکمی مهمهی اېمسمی؟ شوندهی بۉلسه، مهمهی جنگده یېنگیلیب، بیر گروه طرفدارلری جنگچیلری بیلن روس ولایتلری طرفلرگه قاچیب یشیرینگنی حقیدهگی اخباراتلر تۉغریگه اۉخشب قالدی. بیر موچل مصافهسیدهگی دۉستلیک تؤختمیش قیسقه فرصتده آلتین اۉرده نینگ یخلیتلیگینی تیکلهیدی. دولت ترکیبیدهگی برچه ولایتلر و کنیازلیکلر عنعنوي ترتیب بۉییچه اونگه بۉیسونهدی. سرکشلیک قیلگنلری قتّيق جزالنهدی. تاووشقن10 ییلی هجري 789 سنهده (1387) تؤختمیشخان کوچ-قدرتی تۉلیب-تاشیب، تاریخ صحیفهسیده تېمورگه دشمن قیافهسیده پیدا بۉلهدی. بو پیتده ازلدن تۉختاووسیز ایلنیب تورگن فلک چرخفلگیده اولر نینگ دۉستلیک عهدیگه اېندیگینه بیر موچل (12) ییل دایرهسی حاصل بۉلهیاتگندی. آلتین اۉردهنی تیترهتگن ضربه آلتین اۉرده دولتی بوندهی ضربهگه حلی بیرارته مرته دوچ کېلمهگندی. مهماق نینگ کولیکاوهدهگی جنگی اونینگ عادتي اۉز ایچکی نزاعلریدن بیری اېدی. بو جنگ اېسه اونی بوتونلهی تیز چۉکتیریشگه قرهتیلگندی. مذکور حادثه تورکي قۉی ییلیگه موافق، هجري 793 ییلی رجب آیی نینگ اۉن بېشینچی کونی (1391 ییل، 18 جون) بۉلیب اۉتدی و تاریخدن «قوندوزچه جنگی»12 نامی بیلن اۉرین تاپدی. جنگ تفصیلاتی بیر قنچه منبعلر، علمي تدقیقاتلر و مقالهلرده کېلتیریلگن. تؤختمیش تنگ احوالده قالیب، جانینی بیر عمللب اسرهب قالهدی. صاحبقران دشتی قیپچاقدن تېنگسیز غلبه و اۉلچاوسیز اۉلجهلر بیلن ایزیگه قَیتدی. ققشتماق ایکّینچی ضربه اېندی تېرېک ساحلیگه یۉل المیز. صاحبقران نینگ تېرېک و ماسکوه آرهلیغیدهگی حربي حرکتلری حقیده یوزلب تدقیقاتچیلر، مؤلفلر یازگن بۉلیشیگه قرهمهی، موضوع حاضرگچه ایشانرلی طرزده علمي تدقیق اېتیلگنمس. کۉپچیلیک متخصصلر و اۉقووچیلر بوگونگچه ه. یو. یاکوباوسکي، ب. د. گرېک(یونان)او همکارلیکده یازگن «آلتین اۉرده و اونینگ قولهشی» اثری تأثیریدهدیر. اوشبو جنگ تفصیلاتیگه ابن عربشاه (1389 – 1450) هم تؤختهلهدی. تو‘ختمیشخان نینگ بو جنگدهگی مغلوبیتیگه آقتاو13 قبیلهسی باشلیغی خیانتینی سبب قیلیب کۉرسهتیشگه حرکت قیلهدی. گۉیا او ایکّی قۉشین جنگی باشلنیشی عرفهسیده میداننی تشلب کېتگنمیش. زنجیرلنگن بهادر اولر نینگ هر بیریگه تؤختهله آلمهیمیز. هر بیر لوحهده بیر تېنگسیز بهادر، یاوقور مرد، عار، ناموس، شرَف، شأن… بار. ایکّی طرف بهادرلری هم چېکسیز احترامگه سزاوار اېدیلر. جنگ لوحهلریدن منبعلرده سهقلنیب قالگنلریدن فقط بیرتهسینی کېلتیرهمیز. اۉزین مهختهبان دېدیکیم: اې سپاه! کی مېن یاغلیبيمېن، بیل، کينهگاه. پلنگ ییرترهم کوچ بیله تاغ ارا، چاپرمېن اگر بۉلسه شېر باغ ارا. بس، اون کۉتریب، فریاد قیلیب اوسمان بهادورنی تیلب دېدیکیم: «قیدهدور اوسمانکیم، بو کون عصرنلر نینگ کوچ-قوتینی کۉرگهی!» قصهدهگی روایت 1991 ییللری دوکاندن ماسکوهده نشر اېتیلگن کتاب ساتیب آلوودیم. اونده مضمونی خلق کتابلری تورکومیگه اۉخشش «تېمیر اکساک» ناملی قصه بار اېدی. او پیتلر امیر تېمور تاریخیگه عاید کتابلر یۉق حسابی اېدی. روس خلقی تامانیدن یرهتیلگن اوشبو قصهنی زۉر قیزیقیش بیلن اۉقیب چیقدیم. بیز چنقاق اېدیک. اونده صاحبقران حقیده (خاطرهمده قالگنی) شوندهی روایت قیلینردی: اېگیزهک متنلر حکایه قیلینگن قصهنی مقالهگه کیریتیش اوچون خلقارا علاقهلر ترماغیگه (اینتېرنېت) کیردیک. اوندن «پاویست آ تېمیر اکسکې»، «ولادیمیرسکای باگامهتېری» و اۉشه بیرهم نشانلنهدیگن کوننی قیدیردیک. اۉن مینگلب معلومات چیقدی. بو واقعه 1395 ییل 26 اگوستده صادر بۉلگن اېکن. قصه نینگ نسخهلری و او تۉغریدهگی بیر نېچته مقاله کۉزدن کېچیریلدی، آرهسیده اۉشه کتابدهگی نسخه متنی اوچرهمهدی. بو نسخهلرده یازیلگنلریگه کۉره، ایکانه ماسکوهگه کېلتیریلگن زهاتی تېمورنی قۉرقوو قمرهب آلهدی. او بیلن جنگ قیلیشگه آتلنگن کنیاز واسیلي دمیتريېویچ باشچیلیگیدهگی روس قۉشینیگه دوچ کېلیشدن چۉچیب، تېزده آرتگه قَیتیب کېتهدی *** ایضاحلر 1 بو واقعه میلادي 1376 ییل نینگ 21 مرت – 20 می آرهلیغیگه تۉغری کېلهدی. http://ufq.uz/oz/2018/04/09/1518/ حرمت بیلن ع . فاریابی [ شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 8:36 ] [ داکترفاریابی ]
محمد شیبان گ.ا. قمبربېکاواگه کۉره، تاریخچی اسماعیل حسیني مراشي تبریزي اۉزی نینگ «تاریخی صفوي» (صفويلر اوروغی نینگ تاریخی») قۉلیازمهلریده خبر بېریشیچه، اېران شاهیدن خوراساننی تارتیب آلیش مقصدیده شَیبانيخان آنهسی طرفیدن قرینداشی بۉلگن قزاق سلطانی قاسیمگه مراجعت قیلیب، اتفاق توزیشنی تکلیف اېتهدی و حربي جهتدن یاردم کۉرسهتیشینی سۉره یدی. منهشو مقصدینی کۉرسهتیب قاسیم سلطانگه شَیبانيخان «عریضه» شکایت-خطی یازهدی. بیراق، کېینچهلیک، قرینداشلر اۉرتهسیدهگی، یعنی – قاسیم سلطان و محمد شَیبانيخان اۉرتهسیدهگی دۉستلیک یکونیگه یېتهدی. بونده فارس دیپلوماتيهسی نینگ اۉزیگه خاص تأثیری بۉلیب، شَیبانيلر نینگ دشتی قیپچاقدهگی خانلیک تختیگه دعواگرلیگی اۉزارا قرهمه-قرشیلیک نینگ کېلیب چیقیشیگه سبب بۉلهدی. محمد شَیبانيخان قزاق خانلیگی نینگ مستحکملنیشیگه امکان قدَر تۉسقینلیک قیلیب کېلهدی و شو مقصدده سِردریاده قزاق خانلری نینگ کوچ-قدرتینی آشیب کېتیشیگه قرشیلیک کۉرسهتیب کېلهدی. بوندن تشقری، ماورالنهر بیلن سودا علاقهلرینی بوتونلهی تؤختهتیشگه حرهکت قیلیب، تورکستان اهالیسینی قزاق سوداگرلری بیلن سودا-ساتیق قیلمسلیک تۉغریسیده فرمان چیقردی. شَیبانيخا نینگ عملده قزاقلر بیلن سودا-ساتیقنی تحقیقلشی- اقتصادي بلاکدهسی، همده حربي چارهلر، قزاق خانلیگی تامانیدن ماس روشده عملي جوابلر بېریلیشینی کېلتیریب چیقرهدی. سِردریا بۉییدهگی شهرلر اوچون کورهش، اوزاق دوام اېتگن اوروشگه آلیب کېلهدی. سلطان قاسیمخان سِردریا بۉییدهگی شهرلرده اۉزی نینگ حاکیميتی اوچون اقتصادي و حربي تیهنچنی کۉرر و شَیبانيلرنی تورکستان و تاشکېنت نینگ چېگره حدودلری دایمي روشده تشویشگه سالیب کېلر اېدی. 1510 ییل قیشیدهگی قاسیمخان سلطان نینگ تورکستانگه باستیریب کېلیشیگه جوابن، شَیبانيخان اولوتاو تاغ یان بغریده جایلشگن قاسیمخان اولوسیگه قرشی یوریشنی عملگه آشیرهدی. بو یوریش موافقيتسیزلیککه اوچرهیدی و اونینگ بوتکول مغلوبیتی بیلن توگهیدی همده کېینچهلیک اونینگ حاکیميتی کوچسیزلنیشی و قویی مروده اونینگ اۉلیمی بیلن یکون تاپهدی. بیراق، سنّی مذهبدهگی شَیبانيلر، شیعه مذهبیدهگی صفوي شاه اسماعیلدن مغلوبیتگه اوچرهگنیده، قاسیمخان بیلن قانداشلیک علاقهلری اۉزینی کۉرسهتهدی و قاسیمخان نینگ اۉغلی ابولخیر اۉز قۉشینلری بیلن اېرانيلرگه قرشی جنگ قیلیش اوچون 1511 ییلده شَیبانيلرگه کېلیب قۉشیلهدی. ابولخیر صفويلر شاهیگه شوندهی مضمونده خط یازهدی: «دشت نینگ پادشاهی، قاسیمخان نینگ اۉغلی- بویوک تربیه صاحبی کېلگنلیگی شاه اسماعیل بهادرخانگه معلوم بۉلسین. سیز اۉزلرینگیز حکمرانلیک قیلهیاتگن حدود چېگرهلریدن چیقیب، مردلرچه اۉزینگیزنی نمایش اېتدینگیز. خان مېنی سیزلرنی قۉلگه آلیشیم اوچون جۉنهتدی، لېکن مېن جسور کیشیلرنی حرمت قیلهمن و آتمه سیزلر نینگ آیاغاینگیزنی آسماندن قیلیب آسیب قۉییشینی ایستهمهیمن. سیزلر هم اۉز خیاتینگیزنی قدرلهیسیزلر، شو نینگ اوچون هم بو یېرلرنی بۉشهتیب قۉیینگ و اۉزبېک خانلریگه اونی تاپشیرینگ، اۉزلرینگیز اېسه اېرانگه قَیتیب کېتینگ، عکس حالده باشینگیزگه یېرنی و بوتون عالمنی تشلب یوبارهمن. یاشلیگینگگه رحم قیلگین و معناسیز قربانلیک بېریشدن قَیت. بو مېنینگ مصلحتیم و سېن اېسه نیمهنی ایستهسنگ، شونی قیلهوېر». بیراق صفويلر غلبه قازانهدی، ابولخیر اېسه اۉلدیریلهدی. حیاتی نینگ آخیرگی ییللری شَیبانيخان نینگ سۉنگگی ییللری آسان بۉلمهگن. 1509 ییل نینگ بهاریده آنهسی وفات اېتهدی. آنهسینی سمرقندده دفن اېتگنیدن سۉنگ، او قرشیگه یۉل آلهدی و اۉز یقینلری بیلن مجلس اۉتکزهدی و اولرنی اۉز اولوسلریگه ترقهلیشیگه اذن بېرهدی. قرینداشی عبیدالله بوخاراگه جۉنب کېتهدی، محمد تېمور-سمرقندگه، خمزه سلطان- حصارگه و باشقهلر. شَیبانیخا نینگ اۉزی اېسه اونچه کتّه بۉلمهگن قۉشین بیلن مروگه یۉل آلهدی. و.برتالد نینگ فکریچه، شَیباني نینگ دیپلوماتیک و حربي قابلیبیلریگه هېچ قندهی شبهه بۉلیشی ممکن اېمس، بیراق اۉزی نینگ فعالیتی نتیجهلرینی مستحکملهی آلمهدی. عمریینیگ آخیرگی ییللریده موافقيتسیز یوریشلری نتیجهسیده اۉزی نینگ قرینداشلری، اۉغلی محمودنی، عبیداللهخاننی و اۉزی نینگ عمکیسی بۉلمیش کۉچکینچیخاننی حقارت قیلهدی. یسسويه طریقتی مخلصی صفتیده ماورالنهر اهالیسی اۉرتهسیده کتّه حرمتگه اېگه بۉلگن، بیراق تېموريلر تقدیری بیلن اۉز تقدیرلرینی باغلب کېلگن نقشبنديه یېتکچیلرینی شَیبانيخان تعقیب قیلینیشیگه یۉل قۉییب بېرهدی. طریقت یېتکچیسی محمد-یحیا بو نینگ اوچون اۉز حیاتی بیلن قربانلیک بېرهدی.
1510 ییلده شَیبانيخان هراتده اېدی. شو پیتده اسماعیل I خوراسان غربیگه باستیریب کیرادی و شدّت بیلن هرات طرفگه قرهب حرکت قیلهدی. شَیبانيخا نینگ قۉل آستیده کېرهکلی مقداردهگی خربي قۉشین بۉلمهیدی، اساسي حربي قِسملر ماوارالنهرده تورگن بۉلهدی، شو نینگ اوچون او اۉز امیرلری بیلن مصلحتلشیب مرو دېوارلری آرتیگه یشیرینهشیگه مجبور بۉلهدی. صفويلر قۉشینی استراباد، مشهد همده سېرهخنی قۉلگه کیریتهدیلر. خوراساندهگی برچه اۉزبېک امیرلری، شو جملهدن جان وفا هم، صفوي-قیزیلباشلیلردن قاچیشهدی و مروگه یېتیب کېلیشهدی. شَیبانيخان عبیداللهخان و محمد تېمور –سلطانگه چاپر جۉنهتیب یاردم سۉرهیدی. بو پیتده اېسه شاه اسماعیل مرونی قورشب آلهدی و بیر قنچه مدت قملده اوشلب تورهدی، اما شهرنی اېگهللهی آلمهیدی، بیراق خاننی شهردن چیقیشگه مجبور قیلیش اوچون، هیله ایشلهتیب چېکینگندهی اۉزینی کۉرسهتهدی. منبعلرگه کۉره، اۉشه پیتدهگی اۉزبېکلر جمعیتیده کتّه تأثیرگه اېگه بۉلگن شَیبانيخان نینگ خاتینلریدن بیری، عاییشه-سلطان خانیم بۉلیب، کۉپچیلیک آرهسیده مۉغولخانیم نامی بیلن مشهور بۉلگن. منبعلرده قید اېتیلیشچه، خان کېنگشیده اۉزلرینی چېکینگندهی کۉرسهتگن اسماعیل شاه نینگ قیزیلباشلی قۉشینلریگه قرشی جنگ قیلیش اوچون، مرودن چیقیش یاکه چیقمسلیمک مسألهسی کۉریلهیاتگن اېدی. اۉزبېک امیرلری ماورالنهردن یاردمچی کوچلر یېتیب کېلگونگه قدَر، ایکّی یاکه اوچ کون کوتیشنی تکلیف اېتیب توریشگن بۉلهدی. بیراق بو حربي مجلسده اشتراک اېتهیاتگن شَیبانيخا نینگ سویوکلی خاتینی-مۉغولخانیم، خانگه قرهته شوندهی مراجعت قیلهدی: «سېن اۉزبېک بۉله توریب، قیزیلباشیدن قۉرقهیهپسنمی! اگر سیزلر قۉرقهیاتگن بۉلسنگیزلر، مېن اۉزیم قۉشینلرنی آله من و اولرنی آرتیدن باره من. حاضر عینِ پلّهسی، بوندهی فرصت باشقه بۉلمهیدی» دېیدی. مۉغولخانیم نینگ بو سۉزلریدن کېین برچه اویهلگندهی بۉلیشهدی همده اۉزبېکلر قۉشینی جنگه کیریشیب، مغلوبیتگه اوچرهشهدی و شَیبانيخان نینگ اۉلیمی بیلن یکونلنهدی. محمد شَیبانيخان اۉزلریگه کېلهیاتگن 30 مینگلیک یاردم کوچلرینی کوتمسدن، 5 مینگلیک قۉشینی بیلن شهردن چیقیب، شاهنی آرتیدن تقیب قیتلماقچی بۉلهدی و پیستیرمهگه توشیب قالهدی. 1510 ییل دېکابیریده (باشقه معلوماتلرگه کۉره 1510 ییل 29 نوامبرده) مرو اطرافیدهگی جنگده شَیبانيخان قۉشینلری، 17 مینگلیک اسماعیل شاه قۉشینلری تامانیدن قورشب آلینهدی و قتّيق قرشیلیک کۉرسهتیشلریگه قرهمهی شَیبانيخان قۉشینی مغلوب اېتیلهدی. تاریخي تدقیقاتلرگه کۉره جنگده کۉپلب اۉزبېک زاداگانلری وکیللری و شَیبانيخان نینگ اۉزی هم اسیرگه توشهدی. اېران شاه اسماعیل بیرینچی شَیبانيخان نینگ تنهسینی بیلن شفقتسیزلرچه مناسبتده بۉلهدی. اونینگ باشنی تنهسیدن جُدا قیلگهچ، کلّه چناغیدن شراب ایچهدیگن کوموش ایدیش یهسهتهدی، باشقه معلوماتلرگه کۉره، گردشیگه طلا یوریتیلگن، قدح ایدیش یهسهتیب، اوندن تورلی بزملرده بجانیدیلیک بیلن فایدهلنیب کېلهدی. شَیبانيخان نینگ باشسیز تنهسی اۉز دولتی نینگ پایتختیگه- سمرقندگه دفن قیلینهدی. بو حقیقت XIXعصر نینگ 80-ییللریده، سمرقنددهگی شَیبانیخان مقبرهسی نینگ آچیلیشی عملگه آشیریلگنده تصدیقلنهدی. شَیبانيخان نینگ اسکليتیده باش قِسمی یۉقلیگی معلوم بۉلهدی. حاضرگی وقتده شَیبانيخان نینگ مقبرهسیگه اۉرنهتیلگن قبرتاش سنکت-پېتېربورگدهگی اېرمیتهجده سهقلنهدی. اونینگ مقبرهسی 1870-ییللرده ویران قیلینگن. شَیبانيخان مقبرهسیدن قالگن بار نرسه- بو سمرقنددهگی رېگستان میدانیدهگی مرمر بیر دههما. خاطره شَیبانيخان نینگ شعري تۉپلمی (دېوانی) تورکيهده چاپ اېتیلگن. شَیبانيخان حقیدهگی خلق آغزهکی ایجادی فولکلوری، 1920-ییللرده پۉلکان شاعر سۉزلریدن یازیب آلینهدی. شَیبانيخان نینگ اۉلیمیدن سۉنگ، اونینگ یگانه اۉغلی محمد تېمور (1514 ییلده وفات اېتگن) قالهدی. او کېینچهلیک سمرقندده آتهسی، عمکیسی و بوویسی آلدیگه دفن قیلینهدی. اونینگ رفیقهسی مِهر سلطانخانیم علم-فن، صعنتگه حاميلیگی بۉییچه مشهور بۉلگن. محمد تېمور سلطان نینگ بیر نفر اۉغلی- پۉلاد سلطان بۉلگن. پولات سلطانده هم بیر نفر اۉغلی- کۉکبۉری سلطان بۉلگن و اوندن سۉنگ ذرّیات قالمهگن. بابور نینگ آپهسی خانزادهبېگیمدن، شَیبانيخان نینگ بیر اۉغلی خرّمشاخ بۉلگن، لېکن او آتهسی نینگ وفاتیدن بیر مدت کېین وفات اېتهدی. تاریخي فنلر دوکتوری ر.رحمانه عليېوگه کۉره، «شَیبانيخان سمرقندنی قمل قیلگن پیتده، «اۉز حیاتی نینگ تۉلاوی» اوچون بابور خانگه اۉز آپهسی، ملکه خانزادهبېگیمنی بېریب یوبارهدی و کېینچهلیک او شَیبانيخان حرمیگه توشیب قالهدی و شَیبانيخانگه خرّمشاخ سلطاننی توغیب بېرهدی. کېینچهلیک خرّمشاخ سلطانگه آتهسی طرفیدن بلخ ولایتی بېریلهدی. شوندهی بۉلسهده، شَیبانيخان هر سفر اوشبو کنیزهگیگه ایشانچ بیلدیرمهی کېلهدی و بیر قنچه وقت اۉتگهچ اونگه طلاغینی بېرهدی. بو نینگ نتیجهسیده خانزادهبېگیم اسماعیل شاخ سراییگه توشیب قالیب، او یېرده اونگه بېتکرار حرمت کۉرسهتیلینهدی. اۉغلی خرّمشاخ سلطانگه کېلسک، او شَیبانيخان اۉلیمدن کېین بیر یاکه ایکّی ییل اۉتیب وفات اېتهدی.» شَیبانيخان، بابور نینگ آنه طرفیدن بۉلگن خالهسی مِهر نگارخانیمگه هم اویلنهدی. شَیبانيخان نینگ اوچینچی اۉغلی هم بۉلیب، او سویونچ محمد سلطان اېدی. سویونچ محمد-سلطان نینگ بیرته اۉغلی محمدیار سلطان بۉلگن. شو فرزندی بیلن اونینگ ذرّیاتی اوزیلهدی. 1510 ییلده شَیبانيخان نینگ اۉلیمیدن سۉنگ، اونینگ عمکیسی سویونچ خۉجهخان خان اېتیب سهیلنهدی. 1511 ییل نینگ بهاریده اونینگ باشقه عمکیسی کۉچکینچیخان خان (1511-1530) اېتیب سهیلنهدی. او ابولخیر خان نینگ (1428-1468) و میرزا اولوغبېک نینگ قیزی (1409-1449)، رابعه سلطان بېگیم (1485 ییلده وفات اېتگن، تورکستان شهریده دفن اېتیلگن) نینگ اۉرتهسیدهگی توغیلگن اۉغلی بۉلگن. شَیباني وفاتیدن کېین خوراسان و ماوارالنهردهگی کوچلر اسماعیل بیرینچی و بابور نینگ قۉلیگه اۉتهدی. فقطگینه شَیبانيخان نینگ جیینی عبیداللهخا نینگ قابلیبلری طفیلی شَیبانيلر خاندانینگ حکمرانلیگی 1512 ییلده قَیته تیکلنگن. عبیداللهخان اهالی سیمپهتيهسینی قازانیشگه موفق بۉلهدی، او صفويلرنی مغلوبیتگه اوچرهتیب، اېراندن مستقل بۉلهدی. بو غلبه طفیلی اهالی سنّی مذهبیدهگی اعتقادینی سهقلب قالهدی. کۉچکینچیخان حکمرانلیگی دوریده سمرقند شَیبانيلر دولتی نینگ پایتختی بۉلیب قالگن اېدی http://ufq.uz/oz/2018/04/23/1589/ حرمت بیلن ع .فاریابی [ شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 6:30 ] [ داکترفاریابی ]
اۉزبېکلر شجره سی و اولاد – اجدادلر معما سی و.و. گریگاریېو و ه.ه. سېمېناولر اېسه دشتی قیپچاق نینگ شرقي قِسمی، یعنی آق اۉرده ده اۉشه زمانلرده استقامت قیلگن تورک مۉغول قوملرینی اۉزبېکلر دېب اته یدیلر. تنیقلی تاریخشناس عالِمللر احمدعلی اسقراو و بوریبای احمداولر نینگ «اۉزبېک خلقی نینگ کېلیب چیقیشی تاریخی» («دستلبکی ملاحظهلر») مقالهسیده تأکیدلنگنیدېک «اۉزبېکلر یخلیت خلق صفتیده Xعصرگه کېلیب شکللنهدی. حدودي، اقتصادي مدني، تیل و تیپ بیرلیگیگه اېگه بۉلدی. اونینگ اېتنیک جهتدن تکامللشه باریشلیگی و اېتنیک تاریخی شوندن کېین هم تا اولرنی ملت درجهسیگه کۉتریلگونگه قدَر دوام اېتدی». توران نامی بیلن اتهلگن مملکتیمیز حدودلریده اۉتراق و چاروادار حیات کېچیرگن قدیمي اولادلر سغد، خوارزم، باقتر، فرغانه و تاخرستان ناملری آستیدهگی واحهلرده یشه گنلر. اولر شرقي اېراني تیللرگه منسوب سغدي، خوارزمي، گلک و تاخر تیللریده ملاقاتده بۉلگنلر. بو خلقلر جَنوبده فارسي زبان عجم خلقی، شِمالده اېسه تورکي تیلده سۉزلشووچی اۉتراق و چاروادار خلقلر و اېتنیک گروه لر نینگ دایمي تأثیری آستیده بۉلگنلر. مِیللادن اوّلگی ای مینگ ییللیک نینگ اۉرتهلریده و اینیقسه مِیللاد نینگ V-VIII عصرلریده مِیللادهگی تورکي قبیلهلر نینگ (بو خلقلر او دورلرده هونرلر دېگن عمومي نام بیلن اتهلگنلر) مرکزي آسیاگه کیریب کېلیشلری کوچهیهدی. اولر محلي خلقلر بیلن ارهلش- قورهلش یشش جریانینی اۉز باشلریدن کېچیرهدیلر. بو خلقلرگه تیل جهتدن قبیلهلر اۉلکه نینگ شرقي اېران و تورک تیلیده سۉزلشووچی اهالیسی ترکیبینی اېتنیک جهتدن ینهده باییتهدی، تورکي اېتنیک قتلم نینگ اوستونلیگینی بیر قدر تأمینلهیدی. انه شو طریقه قارهخانيلر حکمرانلیگی دوریده تورکي اۉزبېک خلقی تۉله شکللنهدی، اجتماعي اقتصادي و مدني جهتدن رواجلنهدی. تاریخچی عالِم بوریبای احمداو قید قیلگنیدېک: «اېسکی اۉزبېک تیلیگه اساس بۉلیشی آرقهلی قارلیق-چیگیل لهجهسی رواج تاپدی و یازمه ادبیات درجهسیگه کۉتریلدی. قارلیق چیگیل لهجهسی حقیده ایتیش ممکنکی، شو اۉزبېک خلقی نینگ عمومي تیلی بۉلیب قالدی». بو حالنی یوسوف خاص حاجیب نینگ «قوتدغاو بیلیگ»، محمود قاشغاریی نینگ «دېوان ا لغآتي تورک» احمد یوگنهکي نینگ «هیبت الحقایق»، احمد یسسوي نینگ «حکمتنامه» اثرلری تمثالیده آچیق – آیدین کۉره میز. XVIIعصرده ماورالنهر و خوارزمگه اۉلکه ترقیاتیگه تأثیر اۉتکزیب، اولر نینگ تیلینی تورکيلشتیریب بارهدیلر. VII – VIII عصرلرده مرکزي آسیادهگه تورکي اهالی نینگ اساسي قِسمی چو، یېتّیسوو، شاش، فرغآنه واديسی، زرافشان و قشقهدریا واحهلریده یشه گنلر. یازمه منبعلرده بو حدودلر VIIعصرده تورکستان دېب ناملنگن. ایلگریگی موضوعلرده قید اېتیلگنیدېک اۉتراق تورموش شرایطینی کېچیرگن محلي خلقلر هم اساسي کسبی چارواچیلیک بۉلگن تورکي خلقلرگه اۉز تأثیرلرینی اۉتکزگنلر. اما تیل نقطهی نظریدن تورکي خلقلر نینگ تأثیری شو قدَر کوچلی بۉلگنکی عربلر باسقینی عرفهسیده ماورالنهر و خوارزم نینگ توب یېرلی اهالیسی تورکيلشیب بۉلگن اېدی. Xعصر نینگ آخری و XI عصر نینگ باشلریده مرکزي آسیا نینگ کتّه حدودلریده قارهخانيلر دولتی وجودگه کېلهدی. قارهخانيلر بیلن بیرگه اۉلکهگه کۉچیب کېلگن بیر تلهی قبیلهلر: تورگهشلر، توخسیلر، قارلیقلر، چیگیللر، یاغمالر، اۉغیزلر، ارغاینلر و باشقه تورکيزبان جوده کتّه سلبي تأثیر کورسهتدیلر. بیراق چینگیزخان قۉشینی ترکیبیده مۉغوللر بیلن بیر قطارده جوده کۉپلب تورکلر و تورکلشگن مۉغوللر هم بار اېدی. جالانلر، قورلاووتلر، بورکوتلر، منغیتلر، قۉنغیراتلر، بخرینلر انه شولر جملهسیدندیر. بو قبیلهلر شک شبههسیز اۉزبېک خلقی نینگ اېتنیک ترکیبینی ینهده باییتهدیلر البته. اما تا XV عصرگه قدَر اولر اۉزبېک نامی اتَمهسی بیلن یوریتیلمهگن، بلکه تورک دېب یاکه قبیلهلر نامی بیلن اتهلگنلر. XVعصردن اعتباراً دشتی قیپچاقده یشب کېلهیاتگن اۉزبېک نامی ماورالنهر و خوارزم اېتنیک دنیاسیگه کیریب کېلدی و نام کېینچهلیک بوتون بیر ملت نینگ نامی بۉلیب قالدی. اَیتماقچیمیزکی، دشتی قیپچاقده یشب کېلگن کۉچمنچی چاروادار تورکي اۉزبېک قبیلهلر نینگ نامی ماورالنهر و خوارزمده قدیم زمانلردن بېری یشب استقامت قیلیب کېلهیاتگن سرتلر و برچه تورکي خلقلرگه نسبتاً قۉللنهدیگن بۉلدی. «اۉزبېک» اتَمهسی کېینچهلیک محلي خلقلر اۉرتهسیده استعمالده کېنگ ترقهلگن «سرت» اتَمهسینی هم معاملهدن سوریب چیقرهدی. «سرت» سۉزی نینگ معناسی تورلی دورده مضمونن باییب بارگن. مثلاً، «سرت» دېگنده دستلب سودا اهلی توشینیلگن، سۉنگ هنرمند و دهقانلر هم سرت دېب اتهلگن. سارت عموماً یېرلی، اۉتراق اهالی بۉلیب، تورکيلشگن سغديلر، خوارزميلر اېدی. عرب منبعلریده «سرت» دېییلگنده ماورالنهردهگی همه مسلمانلر کۉزده توتیلگن. مۉغوللر خوارزمشاه نینگ برچه فقرالرینی «سرتلر» دېب اتهگنلر. نوایي زمانیده برچه تاجیکلرنی «سرت» دېب اتش رسم بۉلگن. خلاصه شوکی، «سرت» سۉزی دستلب اهالی نینگ اېتنیک نامی بۉلمهگن. بو نام اهالی نینگ کسب کاریگه قرهب فرقلاوچی عباره بۉلگنلیگی اوچون اېلت نامینی انگلهتیلمهگن. بیر قطار مهم تاریخي منبعلرنی (گردیزي، رشیدالدین، حمدالله کزویني، «اسکندر انونیمی»، خانده میر، «تواریخې گزیدې نصرتنامه»، «مهمان نامهی بوخارا»، «تاریخی عبدالخیرخاني» کبی اثرلر) چوقور اۉرگنیش شونی کۉرسهتدیکی، «اۉزبېک» اېتنامینی خصوصیده بیلدیرگن سۉنگگی فکر حقیقتگه بیر قدر یقین. «اۉزبېک» اېتنانیمی XIXعصر نینگ 60-ییللریده پیدا بۉلگن. «اۉزبېکلر» دېگنده XIVعصر باشیده آلتین اۉرده دن اجرهلیب چیققن دشتی قیپچاق نینگ شرقي قِسمیده، یعنی حاضرگی قازاغستان و غربي سیبیرده کۉچیب یورگن تورک مۉغول قوملری نظرده توتیلگن. لېکن شوندن کېلیب چیقیب اۉزبېکلر خلق صفتیده XIVعصر اۉرتهلریدن معلوم دېگن خلاصه چیقریش اصلا ممکن اېمس. اۉزبېکلر، قزاقلر، قاره قلپاقلر و باشقه تورکيزبان خلقلر نینگ اجدادلری قدیمدن حاضرده استقامت قیلیب کېلهیاتگن حدودلرده کون کېچیرگنلر، اما اۉشه زمانلرده اولر اۉزبېکلر، قزاقلر، قارهقلپاقلر دېب اتهلمهگنلر. اولر عموماً تورک دېب یاکه اۉزلری منسوب بۉلگن قبیلهلر نینگ (بورکوت، نَیمان، دۉرمان، قونغیرات، منغیت و هکذا) نامی بیلن اتهلیب کېلگنلر. بو خصوصده «تاریخی اربعه اولوس»ده اۉته مهم معلوماتلر کېلتیریلگنکیم، اولر نینگ علم-فن خصوصاً اۉزبېک خلقی نینگ اېتنیک تاریخی و کېلیب چیقیشینی اۉرگنیش اوچون اهمیتی بېنهایه کتّهدیر. اثرده منه بولرنی اۉقيمیز: «… توختایخان نینگ دولتی پایانیگه یېتگندن کېین حضرت سلطان محمد اۉزبېکخان … تختگه اۉتیردی. اۉزبېک اولوسینی اویگه نسبت بېرهدیلر. هجري 712 ییلده (مېلادي 1312-13 ییلده) سلطنت تختیدن جای آلدی. ایتیشلریچه… تختگه اۉتیرگندن سکّیز ییل اۉتگهچ، مشایخلر و مسلمانلر شیخی، اولیالر قطبی حضرت زنگی آته نینگ، – الله اونینگ قبرینی منور قیلسین، – اشارتی بیلن جنابی سیدزادهلر، الله نینگ ارادهسی بیلن یۉلدن ادهشووچیلرنی تۉغری یۉلگه سالووچی، مریدلر نینگ پیرو مریشدی، طالبلر نینگ یۉللاوچیسی حضرت سید آته، – الله اونینگ سِرینی مقّدس قیلسین، یعنی زنگی آته نینگ خلیفهسی آرقهلی، – هر ایکّلهلریگه هم الله نینگ رحمتی یاغیلسین… هجري 720 ییلی (مېلادي 1320 ی.) اسلام دینینی قبول قیلیششرفیگه میسر بۉلدیلر» بو قیسقه بیانات نینگ تفصیلاتی «مقاماتی حضرت سید آته» کتابیده یازیلگن و ذکر اېتیلگن. سلطان محمد اۉزبېکخان اۉزی نینگ اېل اولوسی بیلن الهي سعادت و فضیلتگه یېتیشگهچ، حضرتی سید آته نینگ غیب اشارهتی و الله نینگ عنایتی بیلن اولر نینگ برچهسینی ماورالنهر دیاری سری آلیب کېلدی. حضرتی سید آتهگه، اونگه الله نینگ رحمتی و رضالیگی بۉلسین، قولاق سالیشدن بۉیین تاولهگنلر، بو سعادتدن بېبهره حالده او یېرده (دشتی قیپچاقده) قالدیلر و «قلماق» دېگن نامگه منسوب بۉلدیلرکی بو نینگ معناسی قالگن دېمکدیر. حاضرگچه سید آته – اونگه الله نینگ رحمتی و رضالیگی بۉلسین، – همده سلطان محمد اۉزبېکخان بیلن همراهلیکده ماورالنهرگه کېلگن کیشیلردن: «بو کېلگن کیم؟» – دېب سۉرردیلر. اولر نینگ سرداری و پادشاهی اۉزبېکخان بۉلگنی اوچون اولرنی «اۉزبېک» دېب اتهدیلر. شو سببدن اۉشه زماندن باشلب ماورالنهرگه کېلگن کیشیلر «اۉزبېک» دېب اتله باشلندی. دشتی قیپچاقده قالیب کېتگن کیشیلر اېسه «قلماق» بۉلدیلر. تورکستان دیاری نینگ یېریگه یاتگنده دور اۉتیشی بیلن بو سرزمینده یشگن تورک کیشیلر اصلیده اولر بیلن یقینلیککه اېگه بۉلگنلیکلری سببلی اۉزبېک اولوسیگه قۉشیلیب کېتدیلر، اۉزبېکخان بیلن بیرگه کېلگنلر سید آته نینگ مریدلری اېدی. سلطان محمد اۉزبېکخان نینگ اسلامدن اوّلگی پادشاهلیگی نینگ مدتی سکّیز ییل، اسلامدن کېینگیسی اېسه اۉتّیز ییل اېدی. اۉزبېک خلقی نینگ خلق صفتیده شکللنیشیگه نظر تشلر اېکنمیز، تنیقلی وېنگېر عالِمی هېرمن وامبېری نینگ «بوخارا یاخود ماورالنهر تاریخی» ناملی کتابیدن تلهیگینه معلومات آلیش ممکنلیگینی کۉرهمیز. او کتاب نینگ «اۉزبېکلر و شَیباني محمدخان» ناملی قِسمیده شوندهی دېیدی. «تورک خلقی نینگ قدیمدن قالگن بیر عادتی بار: اگر حکمدارلردن بیرتهسی مملکتنی یخشی اداره قیلسه یاخود مملکتگه ینگی بیر اصول و ترتیب کیریتیب، اۉزیگه خاص خدمت کۉرسهتسه اونینگ نامینی منگو قالدیریشگه حرکت قیلهدی. شو طریقه او بیر طرفدن اۉزی نینگ حکمدارینی قوم باشلیغی اۉرنیگه قۉیهدی-ده، بو بیلن برابر و عمومجهان تاریخیگه کیریشینی گۉزل بیر صورتده افاده قیلهدی. مثلاً بیز بو عینی سَلجوقيلر نینگ کتّه قوّت و شدّت بیلن غربي آسیاگه کیریب بارگنیده و کېینگی قدیمگی شرق (ویزنتيه) امپراطورلیگی اۉرنیده اۉزلری حکومت تأسیس اېتگن تورکلرده کۉرهمیز. اولر اۉزلرینی بیرینچی اصلاحاتچی، قانونچی بۉلگن پادشاهلری اوسمان نامیگه نسبت بېریب اوسمانلی دېب اتهماقدهلر خودّی شو حال کۉک اۉرده نینگ شرقیده والگه بیلن آرال دېنگیزی آرهسیده یاشاوچی تورک – مۉغول قبیلهلریده هم موجود؛ اولر جؤپش سلالهسیدن تۉقّیزینچی حکمدار بۉلگن اۉزبېکخان اسمیگه نسبت بېریب اۉزلریگه بیر سیاسي قۉشمه نام -اۉزبېک نامینی قبول قیلگنلر. اۉزبېک نینگ حرفدن معناسی «شخصن» «اۉزیگه مستقل خۉجه یین»، اېرکین دېمکدیر. شَیان دقّتگه سزاوارکی بو سۉز مهم معنالی عنوان اسمی بۉلیب، اېسکی وېنگېرلرده هم اوچرهیدی. ابولغآزی اۉزی نینگ «شجرهی تورک» اثریده اولر حقیده شونداق نقل قیلهدی: «اۉزبېکخان هر کیمنی خدمتیگه قره ب حرمت و تقدیر اېتر اېدی. او اۉزی نینگ خلقینی اسلام دینیگه کیرگزدی و او آرقهلی کۉپ آدملر اسلام دینیگه مشرف بۉلدیلر. شو باعث جؤجی خلقی اۉزیگه اۉزبېک نامینی قبول اېتدی و بو نام اونگه آخرگی زمانگچه قالهجکدیر. هم مېر حقلی روشده ایتگنیدېک: «اۉزبېکخان اۉز خلقی نینگ محدثیگینه اېمس، بلکه قیپچاق تختیگه زېنت بېرگن تۉرت اولوغ حکمداری نینگ (کېینگیسی اوچتهسی – باتو، برکه، تؤختهمیش) اوچینچیسیدیر. عرب سیاحی ابن به توتته طرفیدن ذکر اېتیلگن همده تېموريلر حاکمیتی وقتیده ظاهر بۉلگن بو نام اۉزبېکخان نینگ اۉز دوریده هم اوندن کېینگی ییللرده، یعنی اونینگ پاسللری حکمرانلیک قیلگن پیتلرده هم بیر مهم وظیفهنی بجرمهدی. فقط 150 ییلدن سۉنگ، کوچلی آلتین اۉرده دولتی تۉرت قِسمگه بۉلینیب، روسيهنی تاتار حاکمیتی آستیدن خلاص اېتگن ایون واسیلېویچ نینگ کورهشی عاقبتیده یوقاری والگهده جوجی اولادی نینگ حکمرانلیگی توگهتیلدی. شوندن سۉنگ بیز اۉزبېکلر نینگ حاکمی ابولخیرخان نینگ سرای حاکمیتیگه ایجاد قیلیشدن باش تارتگنینی، خانلیک عالي حقوقیدن فایدهلنووچی شهزادهلر هم تابعلر آرهسیده بۉلگنینی کۉرهمیز. شِمالدهگی عیسوي دنیاسی اسلام حکومتی اوستیگه قیلگن تجاوز وقتیده ابولخیرخان اۉزی نینگ چادرلری و کۉچمنچی خلقی بیلن استه – استه شرقي صحرا ولایتلری ایچیگه چېکینیشگه مجبور بۉلدی. کۉک اۉرده نینگ سۉنگگی خانی کیچیک محمد نینگ (انقراضیدن) او خیله اهمیت کسب اېتیب، شو درجهگه یېتدیکی تېموريلردن ابوسعید، محمد جؤگی، حسین بایقرا، یوقاریده بیان قیلینگنیدېک، اوندن حمایه سۉردیلر. کیچیک محمد نینگ انقراضیدن سۉنگ قیپچاقده جؤجی تختی بوتونلهی یېمیریلیب کېتدی. اۉزبېکلر غربدهگی سرای و جَنوبدهگی ماورالنهرده، رواجلنگن اسلام مدنیتیدن اوزاقده یشر اېدی. اولر اۉتراق حیاتگه اوّلدن کۉنیکیب، تېموريلر نینگ یوکسک مدنیتگه اینتیلیشلری طفیلی نازکلشیب، اېسکی تورکلرچه جنگاورلیگی سستلشیب قالگن قرداشلریگه نسبتاً توران لشکریگه خاص قتّيققۉللیکنی اۉزلریده کۉپراق سهقلهگن اېدیلر. اسلام دینی بولر آرهسیده نامیگه ترقهلگن اېدی، اۉزبېک خلقی نینگ اۉزی کبی تورموش طرزی هم تۉرک-مۉغول خلقی نینگ قاریشیب کېتگن عرف عادتلریدن عبارت اېدی. امو و سِردریا بویلریدهگی تورکلر تدریجن تیل و ادبیات بیرلیگی و اېران حیاتی نینگ نازک قتلری بیلن تنیش بۉلگن بیر پیتده اۉزبېکلر هنوز قۉی و آت تېریلریگه ساریلگن حالده گویهندارلیک بیلن مشغول اېدی. اۉزبېکلر دایمي اۉتراق یشه ی باشلهگنلریدن کېینگینه اۉزلری نینگ اوّلگی قۉپالیکلرینی تشلب یوباردیلر. ایلک بار چیغتای نامی بیلن ماورالنهر نینگ مدنیتلی اۉتراق تورکي خلق، اۉزبېک نامی بیلن اېسه شِمال غربدهگی مدنیتسیز صحرا اهالیسی اتلر اېدی. بو مناسبت کېینچهلیک بوتونلهی یاکه ینگی زمانگه قدَر عکسینچه انگلهتیلهدیگن بۉلدی، یعنی اۉزبېک اوّلگی چیغاتای اۉرنینی آلدی قیرغیز یاکه قزاق دېب مدنیتسیز تورکلرنی اتهی باشلهدیلر.» وامبېری نینگ بو کتابی کۉپ فضیلتلرگه اېگه. اما اونده کۉپگینه جزیی نقصانلر هم بار. چونکه مؤلف اۉزی باشقه ملتگه و باشقه ملي مشاهده طرزیگه اېگه بۉلگنی حالده بو اثرنی بحالیقدرت بیتگن. یوقاریده کېلتیریلگنلردن ایکّی مهم خلاصه چیقرسه بۉلهدی: دشتی قیپچاق نینگ شرقي قِسمی و غربي سیبیر اۉزبېکخان آلتین اۉرده تختیگه اۉتیرمسدن بیرمونچه آلدین هم «اۉزبېک» اولوسی دېب اتهلگن. دېمک، شو کتّه مکانده کۉچیب یورگن تورک مۉغول قبیلهلری «اۉزبېک» دېگن بیرته عمومي نام بیلن اتهلگن. http://ufq.uz/oz/2018/04/24/1598/ حرمت ایله ع . فاریابی [ شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 5:48 ] [ داکترفاریابی ]
" سرت (سارت) سؤزی مجهول دور"
“Sart” so‘zi
"سارت (سرت)سؤزی"
26.04.2018
اول ذاتی انور امیری بوخارا حضرتلری نینگ حضوری همایون روسچه ترجمانی محترم بحرامبېک قراوولبېگی جنابلری: «بیز تورکستان و بوخارا خلقی نینگ تۉرکلیگی معلوم بۉلوب توروب… نه اوچون سرت اتهی دورلر؟» — دېب معتبر «شۉرا» مجلسی نینگ 1911 ییل 16-عددینده سوال اېتیب اېدیلر. مذکور مجله نینگ 19-عددینده «آینه» محرری طرفیدن «سرت سۉزی مجهولدور» عنوانی ایله بعضی نیمرسه لر یازیلیب اېدی.
«شۉرا» نینگ 24-عددینده سمرقندي مرحوم بقاخۉجه طرفیدن «سرت لفظی اصلسیزدور» عنوانی ایله بعضی نیمرسهلر یازیلیب اېدی. معتبر «ترجمان» محرری محترم اسماعیلبېک جنابلری «ترجمان»ده «سرت» اته ماقنی درست اېمسلیگی تۉغریسینده بیر نېچه دفعه یازیب اېدیلر. سرت حقیندهگی تورکي مقالهلر نینگ نتیجهسینی معتبر استاد اسماعیلبېک جنابلری تفصیلی ایلن تاشکنده چیقهتورگان «تورکېسته نسکي کورېیر» روسچه جریدهسینده هم یازیب نشر قیلدوروب اېدیلر. «آینه» نینگ (؟) رقمینده ینه اوشبو تۉغریدن جناب بحرامبېک قراوولبېگی سۉز قۉزغآتیب اېدیلر. تاتار موارخی محترم احمد ذکی ولیدي جنابلری نینگ سمرقندده کېلگنلرینده سرت سۉزی حقینده بعضی مکالمهلر هم بۉلوب اېدی. تورکستان یاشلریدن اوشبو تۉغریده بیر نېچه اعتراض — «پرۉتېست» نامهلر هم کېلیب، او جملهدن تاشکندنیکینی «آینه»ده یازیلدی. ینه اوشبو تۉغریدن ادار هده سواللر کېلگن سببلی «سرت مسألهسی» حقینده قیسقهلیک ایله منبعد یازیلهتورگان نیمرسهلر خلاصه قیلیندی. و اوشبو تۉغریدن اساسلیک نیمرسهلر یازه تورگان عزیزلر اوچون «آینه» صحیفهلری آچوقدور.
اېندی مطلبغه کېلهی لوک. «آینه» محرری طرفیدن 19-عدد «شۉرا»ده یازیلتان سۉزلرنی مضمونی شول اېدی: فکری عاجزیچه، تورکستانيلر نینگ سرت اتهلیشینی سببی معلوم یۉقدور. بو اسم شِمال خلقی، یعنی قزااق و تاتار قرداشلریمیز طرفیدن تورکستان نینگ شهر خلقیغه بېریلگن اسمدور. اوشبو بابدهگی ملاحظهلر شول طریقه خلاصه بۉلونور.
1) قزاق و تاتارلر تورکستان خلقی نینگ خواه تورک و تاجیک یا عرب بۉلسون، سرت دېرلر؛
2) (اۉقیب بۉلمه دی)؛
3) تورکستان جَنوبیدهگی بلخ، بدخشان و چهارولایات خلقیکی، اکثرن تورکچه سۉزلشورلر و اۉزلری افغانستان تبعهسیدورلر، تورکستانيلرنی اۉزبېک دېر، افغانستان نینگ افغان، تاجیک، اۉزبېکچه سۉیلهیدورگان برچه خلقی تورکستانيلر نینگ اۉزبیک و تورک دېر… سرت دېگن سۉزنی ابدن بیلمهیدورلر؛
4) قفکاز، اېران و هندوستان خلقی سرت کلمهسینی بیلمهیدورلر، فقط تورکستاني، تورک یا تاجیک دېرلر؛
5) تورکستانيلر بیر-بیری ایله سۉ ه شگنده: «اۉزبېکمیسن تاجیک؟»، «مللامیسن خواجه؟» — دېب سۉرهیدورلر. تورکستانده سیدلرنی «خواجه» دېرلر. خواجهسیز عربلرده باردور؛
6) تورکستانده مشهور 92 قبیله — اوروغ نینگ اسمی مشهور بۉلوب، آنینگ ایچینده «سرت» یۉقدور.
خانلر زمانینده جُلوس هنگامیده بو 92 قبیلهدن مدرس و آقسقاللر سمرقندده جمعلنیب ینگی امیری(نگ) «خان» کۉتریب «جُلوس» مراسمینی اجرا اېتردیلر. سمرقند تختی تېموريسینده جُلوس اېتگن بوخارا خانلری نینگ اېنگ آخرگیسی امیری حاضر نینگ جددی مظفرخاندور. سمرقند بوخارا حکومتی نینگ مسکوی اېردی. امیر مظفر مرحوم نینگ تارخی جُلوسی:
بحری تارخی جُلوسش آمد.
شنبهو ماه ربیع الثاني. (1277 هجريه)
تورکچه تارخ شعريهسی:
شاه ملکو اقبال ایله
اۉلتوردی کۉکتاش اوستینه.
کۉکتاش امیر جهانگیر تېمور صاحبقراندن قالمه تاش — بیر تختدورکی، تورکستاندهگی تورک اېللریدن 92 اوروغ نینگ آقسقال و بکاووللری ییغیلیب، ینگی خاننی آق بیر نمد — کهچه اوستینده اۉتکوزوب، 92 اوروغ مدرسلری کهچهنی بیردن کۉتریب، ینگی خاننی کۉکتاش تختینه میندوررلر اېدی. و بو آندن اعتباراً خان و امیر اعلان کیلینیب، نقاره، کرنَی قاقیلیب چالینردی. امیر اوشبو 92 نینگ آقسقاللریغه آلتون و خلعت، آت و توغلر بېریب، الردن بیعت آلردی. و خان کۉترماقدن اوّل 92 نینگ آقسقاللری بعضی بیر سۉزو عادتلرنی رعایهتی اوچون امیردن وعده و سۉز آلر اېکنلر. بو 92 سۉزی الان خلق آغزینده موجود و مقاللر حکمیندهدور. «تۉقسان ایکّینی ایچینده… دېدی»، «بو یېر 92 نی ییغیلگن یېری، سۉزینگنی بیلیب سۉیله»، «سن بدذات، شجره نگ 92 غه یېتمهیدور».
7)«تېمورنامه» و امثالي کتابلرده سرت اسمی موجود (و) اوروغلر ایچینده کۉرولمهیدور؛
8)تورکستان شِمالیغه آخرگی وقتلرده سرت سۉزی اېشیتیلیب، اما تورکستان جَنوبی و غربیده خلق آغزینده یۉقدورکی، تورکستان شِمالیغه بو سۉزنی جاري بۉلغآنی قزاق، تاتار و روسلر سببیدندور. مثلاً، تاشکنده «سرت اربهسی»، «سرت چایی»، «سرت عادتی»… دېییلگن حالده سمرقندده «مسلمانی ارابه»، «مسلمان شهری»، «مسلمان عادتی» دېرلر؛
9)بوخارا اۉلکهسینده سرت سۉزی مطلق یۉق. خلق اۉزبېک، تاجیک، قزاق، تورکمن، عرب قبیلهلریغه منسوب کیشیلر بۉلوب و شو اسملر ایله اتهلورلر؛
10)تورکستان نینگ قَیو بیر چۉل و تاغ یا مأمور یېریندهگه 60—70—100 غه کیرگان کیشیدن «سرت» سۉزی سۉره لسون، بیلمهیدور. اما آلچین، برلاس، گویاقیهی، قینچاق، ختای، تورک، قاوچین، سرای، منغیت، قارهقلپاق، مینگ، یوز، قیرق، اۉراقلی، آیتهمغلی، قۉشتهمغلی، نَیمان، قنگلی، مۉغول و بولرغه اۉخشش اسامهی قبیله، اوروغ اسملری نینگ مشهوری و الر نینگ توگنمس شعبه و شاخهلرینی بیان قیلگن حالده بو «مجهول سرت»نی اصلن تیلغه آلمهیدور. قری کیشیلر: فلانه اصلن اۉزبېک یا تاجیکدور، دېر. اصلا سرت دېمس و سرتنی بیلمس، سرت دېگن قبیلهدن بېخبردور؛
11) سرت سۉزینی حاضرگه مفهومیدن خبردار تورکستانلیلر گمان قیلهدورلرکی، سرت سۉزی تورکستاني دېگن سۉزنی روسچه ترجمهسی بۉلسه؛
12) مطبوعاتدن باخبر تورکستان اۉزبېک و یا تاجیک و یا عربغه «سرت» دېب خطاب قیلینسه، اۉزلریغه عار حس اېترلر. البته، بیر کیشینی آته-آنهسی بېرگن اسمی بۉلوب و آنی منسوب بۉلگان قبیله و اوروغی بۉلوب توروب، آنی باشقه بیر اسم ایله چقیریب و نامعلوم و یا معلوم بیر قبیله اسمینی آنگه تقیلسه، آنی خوشلنمسغه و اعتراض قیلماقغه حقی بۉلسه کېرهک؛
13)تورکستان خلقیدن اۉزینی بیلهتورگانلری قبیله و اوروغگه او قدَر بناسی بارکی، باشقه قبیلهغه قیز بېرمهیتورغآنلری باردور. قیزنی اۉزی خواهلب تېککن بۉلسه، قبیله آرهسیدن اقچه جمعلب دعوالشیب چیقاریب آلهدورلر. قبیلهسی نینگ اسمینی و یېتّی آتهسی نینگ آتینی بیلمهیتورگانلرنی قول — مرقوق دېرلر.
«شۉرا» مجلسی نینگ 1911 سنهدهگی 24-عددینده سمرقندي مرحوم بقاخواجه جنابلری «سرت لفظی اصلسیزدور» عنوانی ایله بعضی نیمرسهلر یازیب اېدیکی، اندن منبعد یازیلهتورگان مادّهلرنی خلاصه قیلرمیز:
1)اۉتگن سنهلرده سرت سۉزی حقینده روسلر آرهسیغه مباحثه بۉلوب، «تورکېستهنسکی وېدوموستی» روسچه جریدهسیده هر کیم هر نیمه یازیب و هر نوع فرضياتلر جاري قیلینیب اېدی. قزاق برادرلریمیزدن دعوا وکیلی جناب شېرعلی له پین یازیب اېکنکی، سرت سۉزی حقارت سۉزلریدن بۉلوب، «سریغ ایت»دن اخوز محققدور. بو لفظنی استعمال قیلمسغه کېرهک. حاضر تورکستانده جاري تورکی — اۉزبیکی شېوه نی «سرتسکی» یاینکی «سرت تیلی» دېمسدن «اۉزبیکی تیل» دېب اتهلسون؛
2)استرۉمۉف جنابلری «سرتلر» اسمینده تخمیناً 300 صحیفهلیک روسچه بیر کتاب تصنیف قیلگندورلر. اوشبو کتابغه مذکور جناب شېرهلی لهپین طرفیدن بیر نېچه اعتراض و بحثلر بۉلگندور. اما جناب استرۉمۉف. سرتلر کیم اېکنلیگینی اثبات قیلیب بیر جایغه قرار بېرگنلری یۉق و کتابلری هر نفعع اختلاف و فرضيات ایله تۉلهدور؛
3)استرۉمۉف جنابلرینی «سرتلر» کتابیدن و باشقه بیر نېچه روسلرنی یازگن کتابیدن معلوم بۉلورکی، فرغآنه و سِردریا ولایتلری نینگ خلقی «سرت» بۉلوب، سمرقند و بوخارا اۉلکه — ولایتلری نینگ خلقی اۉزبېک و تاجیکدورلر؛
(«آینه»: اما تاریخ و ادبیاتدن بېخبر روس و تاتاره ربته بېش ولایت تورکستانی روسي و بوخارا خانلیگی خلقینی(نگ) اییرمسدن «سرت» دېرلرکی، بیر ماضی اثری غفلت و بوتون غلطی فاحیشدور. فرغآنه و سِردریا خلقی نینگ سرتلیگی معلوم یۉقدور.)
4)گېیېر جنابلری «تورکستان سیاحتنامسی»ده یازهدورکی: «سرتلرنی اصل و نسبلری مسألهسیغه حاضرگچه علما طرفیدن فیصل بېریلگن یۉقدور. الرنی نسبلریغه تېییشلی هر نوع بیاناتدن صحتیغه یقینی شولکی، تورکستان نینگ اصل خلقی تاجیک بۉلوب، سۉنگره تورک — اۉزبېک خلقی تسخیر قیلیب آلیب و بو ایکّی خلقنی بیرلشگنیدن پیدا بۉلگن خلقلرنی «سرت» اتهلیشی تخمین و گمان قیلینور؛
5)وامبېری جنابلری یازهدورکی: «سرتلرنی بوخارا و خۉقندده تاجیک اتهیدورلر. اینچنین جناب لزر بودهگۉفنی و شیخ سولهیمان بوخاري جنابلری نینگ لغتلریدن معلوم بۉلورکی، سرتلر اهلی فارس و تاجیک اېرانيلردن عبارت بۉلسه، حالبوکه اېرانيلر فارس و تاجیکدورلر؛
6)لاگافېت جنابلری نینگ «بوخارا خانلیغی» نام روسچه کتابینده تورکستانده موجود تورک-اۉزبېک قبیلهلرینی تعداد اېتیبدورکی، «سرت» قبیلهسی یۉکدور؛
7)«شَیبانينامه» صاحبی محمد صالح، علیشېر نوایي، بابورخان، ابولغآزیخانلر طرقدورلر، بولر نینگ تلیفاتلریندهگی سرتلر کیم بۉلور، عجبا؟ البته، بولر تورکستان نینگ تمام اۉزبېک و تورک خلقینی(نگ) و اۉز جنسداشلرینی(نگ) سرت دېمهگنلر. بونلر اېرانيلرنی و یا باشقه بیر طایفهنی (اوروش زمانیدهگی دشمنلرینی) مقامی تحقیر و آچیقده سرت دېگن بۉلسهلر کېرهککی، «شَیبانينامه»دن شوندهی بیلونور:
8) (اۉقیب بۉلمهدی)؛
9) الحاصیل، اوشبو کون تورکستانی روسي نینگ بېش ولایتینی و بوخارا خانلیگی نینگ برچه تورک و اۉزبېک خلقینی «سرت» دېمک و یازمهک انصافسیزلیک، استبدادرایی باعثی شبهه و تفریقهدور، بویوک خطادور، والسلام.
مرحوم بقاخواجه نینگ سۉزی مونده تمام بۉلدی.
یوقاریدهگی یازیلگن سۉزلرغه قرهگنده، معلوم بۉلورکی، سرت سۉزی حقیتا نامعلوم و سرت اتهلمیش کیشیلر یاینکی سرتلر بوکونگی تورکستانی روسي یاینکی توران، خوارزم و بوخاراده ابدا یۉقدور، بلکه بیر زمانلر بار اېمیشلرده، قومی تابع یاینکی هون، همیري، آسوري، بابیلي… لردېک دنیادن بیلکوللی سفر اېتیب، جایلریده باشقهلر کېلوبدورلر. تاریخغه قرهلسه، بوکون موسمی یۉق کۉب اسملرغه اوچرهلورکی، سرت اسمیده تورکستانده «اسمی بېموسما» حکمیندهدور. سرتلیکنی بوتون تورکستانی روسي و بوخارا نینگ تورک، تاجیک و عربدن عبارت خلقیغه طاقتورگانلردن دلیل سۉرهلسه، ایتهتورگانلری البته شوندن عبارتدورکی:
1.«شَیبانينامه»، «بابورنامه»، ابولغآزیخان کتابلرینده بعضی بیر تورکستانيلرنی(نگ) سرت اتهلیبدور.
2.آوروپا نینگ بعضی سیاحلری یازیبدورلرکی، تورکستانده شهر خلقینی یاینکی فارس خلقینی یا تاجرنی نامعلوم زمانده سرت اتردیلر.
3.نامعین بیر زمانده دشتی قیپچاق یاینکی خیتان حدودیدن «سرت» اسمینده بیر طایفه کېلیب، تورکستانغه یېرلشیب، سۉنگره باشقهلر طرفیدن یوتولوب و باشقه اوروغلر ایله اتهلیب کېتگندورلر.
انه، تورکستانی روسي و بوخارا خلقیغه سرتلیک اسمینی تاقه تورگانلرنی دلیلی شوندن عبارتدور. بیز تکرار ایترمیزکی، مذکور اوچ احتمالنی قَیسی بیری چین بۉلگن سرعتده هم نفس الامرده بوگون تورانده سرت یۉکدور. همچونانکی، بو کون آوروپاده و آسیاده اسمن «هون» یۉقدور. تاریخ هون قومینی سرتدن قۉره یخشی ضبط اېتگن. موافقی بوکون نه آوروپا و (نه) آسیاده «هون» اسملیک اوروغ یۉق. فرضن، سرت قبیلهسینده بیر وقت بار اېکن، اما اېندی سرت اوروغی یوقدور. بو قدَر مشهور اوروغلر تورکستانده بۉلوب و اتهلیب توروب، اما سرت اوروغینی یۉقلیگی و هېچ بیر قبیلهنی «من سرت» دېمهگنی بو کونده سرتنی یۉقلیگینی و زمانیده بۉلسهده، منقرض بۉلگنینی دلیلیدور. خۉب، تورانيلرنی سرتلیگینی دعوا اېتهتورگانلرنی دلیلی بۉلسه، لطفاً بیان اېتماقلرینی التماس اېترمیز. و دلیللریغه قرهب، البته که، عهدی قلم محاکمه جاري اېترلر. «سرت» اتهماقغه عاشق بۉلگنلردن بعضاً دېرلرکی: «هر حالده تورکستاني و بوخاريلر آخرگی زمانلرده سرت اتهلیب و بو اسم مشهور بۉلوبدورکی، مو نینگ ترک اېتماغی ممکن یۉقدور».
بو سۉز بیر نېچه وجه دن تۉغری اېمس. مثلاً، اصولی جدیدچی یاینکی ترقيپرور و مدنیتی حاضره طالبلرینی تورکستانده بعضاً کافر «بابي»، ایستانبولده «ماسون»، اېرانده هکذا «بابي» اتبدورلر. حالبوکه، «بابي» و «ماسون» باشقه، ترقيپرور مسلمان باشقهدور. بابي و ماسونلیک ایله فخر قیلهتورگان نامسلمانلر بۉلگنیدېک، ترقیپرور مسلمان بابي و ماسونلیکنی اۉزیغه نسبت بېریشنی ابدن قبول قیلمهیدور.
اېندی مدنیتپرور مسلمانلر نینگ «بابي»، «فرره»، «ماسون» اسملری بعضی خلق طرفیدن بیزغه بېریلیبدور، دېب مسلمان اسمینی قۉیوب، اۉزینی «بابي» و «فرره ماسون» اتهماغی و شول نامغروب اسملرنی اۉزیغه تاقمهغی مناسبمی؟ البته، یۉق دېرسیز. بس، تورانيلر نینگ اۉزیغه مخصوص و مشهور اوروغلری بۉلوب توروب، مجهول بیر اوروغ اسمینی اۉزلریغه تاقمسلیکلری طبيعيدور، البته. دېرلرکی، سرت دېمهیلوکده، نه دېیلوک؟ جوابی نهایت آسان! تورکستان اۉزبېکلری، تاجیکلری، عربلری، تورکلری، روسلری، یهوديلری اگرده دېسهلرکی، بیز تورکستاننی تورک، عرب و فارسينی تشخیصدن عاجز و برچهسیغه عمومي بیر اسم کېرهک. بول صورهتده دېرمیز. اوندهی بۉلسه تۉغری «تورکستانلی»، «تورکستان مسلمانلری» یازینگیز. یۉق! بۉلمهسه، بلکه بیر عصر سۉنگره تورکستانده موجود یهودي، روس، تورک، تاجیک و عربلر بیر لباس و بیر هیئتغه کیرارده، سیز ینه برچهسینی «سرت» اترسیز.
تاتار مواریخلریدن محترم ذکی ولیدي افندی «سرت» عبارتی تۉغریسینده تکریبا شوندهی دېیور: «بیر زمانلر تورکستان خلقی سرت بۉلگنلر. اما چینگیزلر و مۉغوللرنی اصطلاحسی سببیله اسملری المشگندور. سمرقند و بوخاراده سرت یۉق و هم تاجیک و عرب و اۉزبېکلر سرت اېمس. خۉقند و تاشکند خلقی سرتدور، اوزبیکی، الر اوروغینی بیلمهیدور و هم الر نه تورک و نه اۉزبېک و نه تاجیک و عربغه اۉخشهیدور. سرت اسملیک قبیله تورانده بۉلمهسه-ده، اېسکی کتابلرده بار».
یوقاریدهگی سۉزلر مونگه جوابدور.
(ایزی بار)
محمودخۉاجه بهبودي
http://ufq.uz/2018/04/26/1611/ [ جمعه هفتم اردیبهشت ۱۳۹۷ ] [ 10:20 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
