امیر تیمور وتؤختمیش
اونوتیلگن زمانلر سری
XXIعصر اۉز تاریخنی یازه باشلهدی. اۉتگن عصرلرده امیر تېمور حقیده روسيه عالِملری تامانیدن یازیلگن کۉپگینه تاریخي معلوماتلر نینگ «ایشانچلی»لیک درجهسی سینچکاو اۉقووچی نظریده انچه پهسهییب کېتدی. XXعصرده شۉرالر ترکیبیگه بیرلشگن قرداش جمهوریتلردهگی بیر نېچه اولاد «ایگار جنگنامهسی»، الېکسندر نېوسکي، «مهمهینی مغلوب اېتیب، آلتین اۉردهنی هلاکت یاقهسیگه کېلتیرگن» دمیتري دانسکای، ایون گرازني، سوواراو… کبی کۉپلب بویوک روس قهرمانلری حیاتی تۉغریسیده یازیلگن کتابلر، درسلیکلرنی اۉقیب تعلیم آلگن، دولت امتحانلری تاپشیرگن.
اولرنی بیلگن علملی، معرفتلی حسابلنردی. اېندی اَیریم ینگی روس تاریخچیلری دمیتري دانسکای و تؤختمیشخان بیرته شخص بۉلگن، دېب مقالهلر یازماقده. کولیکاوه میدانی توله ولایتی طرفلرده اېمس، ماسکوه شهریده اېدی، دېییشماقده. خلص، تاریخ بیلن باغلیق بیر تلهی «علمي پُخته ایشلنگن» اخباراتلر نینگ اساسی اېندی بۉش، گاها پوج بۉلیب چیقیپتی.
بیز نینگ حکایهمیزده هم آلتین اۉرده، تؤختمیشخان، تېرېک، ماسکوه اشتراک اېتهدی. اۉشه زمانلر (XIVعصر) توران حکمداری صاحبقران امیر تېمور دشتی قیپچاق مملکتیگه قۉشین تارتیب تؤختمیشخاننی مغلوب اېتگن، قدرتلی آلتین اۉرده دولتینی تاریخ صحنهسیدن چیقریب یوبارگن، حلی عالمگه مشهور بۉلیب اولگورمهگن ماسکوه شهرینی غرایب طرزده تصرفیگه کیریتگن اېدی. بو تاریخي واقعهلر نینگ کتّه قِسمی کۉپ زمانلر اونوتیلگنی… یا علاجی باریچه اوزاق وقت بېرکیتیلگنی کوندن-کون آچیقراق کۉرینیب قالهیاتیر.
اۉزبېکستانده 1991 – 1997 ییللری صاحبقران تېمور تاریخیگه دایر بیر نېچته بیرلمچی منبع کتاب حالیده نشر اېتیلدی. تدقیقاتچی و اۉقووچی امکانیتلری اۉزگردی. مقالهمیزده خودّی شو نشرلر کۉمهگیده امیر تېمور و تؤختمیشخان مناسبتلری بیلن باغلیق واقعهلرگه نظر تشلشگه اوریندیک. بوندهی وضعیتده، یازیلگنلرنی مستقل تفتیش قیلیش اوچون هر قندهی اۉقووچی نینگ تۉلیق امکانی بۉلهدی. شو عادي اصول بیلن اونوتیلگن زمانلر و مشهور «تېرېک جنگی» میدانیگه بیرگهلیکده قیسقهگینه سفرگه آتلنهمیز.
کۉمککه محتاج اۉغلان
صاحبقران چیغتای اولوسی نینگ شرقي طرفلریده جېتی امیرلریدن بیری قمرالدین دوغلت بیلن جنگ قیلهیاتگن اېدی. تورکي بلیق (لو) ییلیگه موافق هجري 777 سنهده1 جهانگیر میرزا وفات اېتهدی.2 آغیر مصیبتده اضطرابگه باتگنیگه قرهمهی، تالانچی قمرالیددیننی برطرف اېتیش اوچون کورهشیب یورگن محللری صاحبقرانگه «یاووزلیک قیلیش تدارکیده اونی تعقیب قیلهیاتگن بیر جماعه نینگ تهدیدیدن قۉرققن تؤختمیش اۉغلان» کېلهیاتگنینی خبر قیلیشهدی. 1395 ییلی تېرېک دریاسی بۉییده تۉقنهشووی لازم بۉلگن ییریک قۉشینلر جنگی واقعهسی نینگ تاریخي یۉلی شو طریقه 1376 ییل نینگ اۉرتهلریدن باشلنهدی.
تؤختمیشخان تاریخده انسانیت اۉتمیشیدهگی قدرتلی دولتلردن بیری آلتین اۉرده نینگ «پرچهلنیب کېتیشیگه سببچی بۉلگن حکمدار»، دېگن نام قالدیردی. بو اولکن سلطنت تختیگه اونی صاحبقران تېمور آلیب چیققندی.
XIVعصر شرق منبعلریدن بو واقعهگه عاید کېرهگیچه قیزیقرلی معلوماتلر تاپیش ممکن. ایکّی مشهور تاریخي شخص اوچرهشووی یوقاریده ایتگنیمیزدېک، قیزیقرلی طرزده باشلنهدی. شرَف الدین علی یزدي یازهدی: «حضرت صاحبقران قۉچقار موضیعسیده اېدی. تؤختمیش اۉغلان اۉروس خان دن قۉرقیب، پناه تیلب کېلهیاتگنینی اېشیتدی. حضرت صاحبقران هیَللهمهی، اۉزبېک بېکلریدن تومنبېکنی3 اونی عزت-حرمت بیلن کېلتیریش اوچون یوباردی. اۉزی سعادت بیلن یبغاو یۉلیدن قَیتیب، اۉزگندگه توشدی و سۉنگره سمرقند سری یوریشده دوام اېتدی». 4
تؤختمیش نینگ بیرینچی مرته سلطنت تختیگه اۉتیریشی
صاحبقران بوتکول نجاتسیز، یاغيلردن قهیېرگه یشیرینیشنی بیلمهی سرگردانلیکده قالگن چینگیزي اۉغلاننی یوکسک احترام ایله کوتیب آلهدی. اونی اۉته قلتیس وضعیتده اۉلیم چنگلیدن امان سهقلب قالهدی. خانلیک و حاکمیت باشقرووی اوچون لازم بۉلگن برچه ضرورت بیلن تأمینلب، اونگه صبران همده سیغناق ولایتینی بېردی. بو تؤختمیش نینگ ایلک بار حکمدارلیک مسندیگه اۉتیریشی اېدی. اما اونگه عمکیبچهلریدن اۉروس خان نینگ اۉغلی قوتلوغ بوغه هجوم قیلهدی. جنگ چاغی قوتلوغ بوغه نینگ کۉزیگه اۉق تېگیب هلاک بۉلهدی.5 بو واقعهدن قتّيق غضبلنگن قوتلوغ بوغه قۉشینی تؤختمیشگه ایاوسیز هجوم قیلهدی. تؤختمیش رقیبلری بیلن مردانهوار آلیشهدی. بیراق کوچلر تېنگسیز اېدی. او یېنگیلهدی. جانینی ارنگ سهقلب قالگن یرهدار اۉغلاننی ینه صاحبقران حضوریگه کېلتیریشهدی.
تؤختمیش نینگ ایکّینچی مرته تختگه چیقیشی
صاحبقران اونگه ینه مهربانلیک کۉرسهتیب، درگاهیدن پناه بېرهدی. اۉروسخان اۉلدیریلگن اۉغلی قوتلوغ بوغه نینگ خونینی طلب اېتیب، تؤختمیشنی توتیب کېلتیریش اوچون صاحبقرانگه اېلچی جۉنهتهدی. ینه تؤختمیش جانیگه اۉلیم قۉل چۉزهدی. صاحبقران بو گل هم اونی سهقلب قالهدی و اۉروسخان بیلن اوروشیشگه مجبور بۉلهدی. بو حادثهلر 1376 ییل آخری و 1377 ییل باشلریده ساووق عینِ اوجیگه چیققن پیتلرده صادر بۉلهدی. اۉروسخان آچیق جنگگه کیریشمهی آرتگه قَیتیب کېتهدی و کۉپ اۉتمهی وفات اېتهدی. اۉرنیگه تۉنغیچ اۉغلی تؤخته قییه خان بۉلهدی. تېز آرهده او هم عالمدن اۉتهدی. صاحبقران دشتی قیپچاق دولتیگه تؤختمیشنی خان کۉتریب، ایزیگه قَیتهدی. بیراق اۉروسخان نینگ ینه بیر اۉغلی تېمور ملک تختگه دعواگر بۉلیب میدانگه کیرادی و اۉرتهده جنگ بۉلهدی. بو کورهشده هم تؤختمیش نینگ آمدی چاپمهیدی. او ینه صاحبقران حضوریگه قاچیب کېلهدی.
تؤختمیش اوچینچی مرته تخت اېگهسی بۉلیشی
1379 ییل باشلریده6 صاحبقران تجربهلی سرکردهلر و جنگلرده تابلنگن کۉپ سانلی جنگچیلر بیلن تؤختمیشنی تېمور ملک اوستیگه یوبارهدی. قتّيق اوروشدن سۉنگ، صاحبقران قۉشینی ظفر قوچهدی. تؤختمیش اوچینچی مرته تخت اېگهسی بۉلهدی. نظام الدین شامي و شرَف الدین علی یزدي یازیشیچه، تؤختمیش سیغناقده قیشنی اۉتکزیب، بهار کېلیشی بیلن کتّه قۉشین تۉپلب سرایگه بارهدی. ایکّی مؤلف هم تؤختمیش سرایگه باریب، «مهماق اېلی»نی مسخر قیلگنی حقیده یازهدی.7 بو معلوماتدن قیزیق حالت کۉزگه تشلنماقده. «مهماق» مشهور کولیکاوه جنگی نینگ باش قهرمانی قریم ولایتی حاکمی مهمهی اېمسمی؟ شوندهی بۉلسه، مهمهی جنگده یېنگیلیب، بیر گروه طرفدارلری جنگچیلری بیلن روس ولایتلری طرفلرگه قاچیب یشیرینگنی حقیدهگی اخباراتلر تۉغریگه اۉخشب قالدی.
تخمینلریمیز استه-سېکین حقیقتگه ایلنه باشلهدی. ایکّی «ظفرنامه»ده هم صاحبقران نینگ قوندوزچه موضیعسیدهگی بیرینچی ییریک جنگی تفصیلاتلریده: «اولر شو سۉزنی ایتیب تورگنلریده مهماق نینگ اۉغلینی یرهدار حالتده توتیب، امیر صاحبقران حضوریگه آلیب کېلدیلر»، دېگن گپ بار.8 شرَف الدین علی یزدي «ظفرنامه»سینی نشرگه تیارلهگن عالِملر اشرف احمیداو و حیدربېک بابابېکاو بو اسمگه اعتبار قرهتیب: «مهماق – روس سالنامهلریده مهمهی دېب یوریتیلگن. آلتین اۉرده بېکلریدن»، دېیه ایضاح بېرهدی.9
بو کیچیک معلوماتلر کولیکاوه جنگی تاریخیگه عاید حاضرگی اوستوار علمي قرهشلر نینگ «علمي مکمل» تدقیق اېتیلگنینی شبهه آستیگه قۉیهیاتیر.
بیر موچل مصافهسیدهگی دۉستلیک
تؤختمیش قیسقه فرصتده آلتین اۉرده نینگ یخلیتلیگینی تیکلهیدی. دولت ترکیبیدهگی برچه ولایتلر و کنیازلیکلر عنعنوي ترتیب بۉییچه اونگه بۉیسونهدی. سرکشلیک قیلگنلری قتّيق جزالنهدی. تاووشقن10 ییلی هجري 789 سنهده (1387) تؤختمیشخان کوچ-قدرتی تۉلیب-تاشیب، تاریخ صحیفهسیده تېمورگه دشمن قیافهسیده پیدا بۉلهدی. بو پیتده ازلدن تۉختاووسیز ایلنیب تورگن فلک چرخفلگیده اولر نینگ دۉستلیک عهدیگه اېندیگینه بیر موچل (12) ییل دایرهسی حاصل بۉلهیاتگندی.
کېینگی دایرهده دۉستلیک آچیقچهسیگه و اشدّي دشمنلیککه ایلندی. بو دشمنلیک اۉشه ییلی مشهور دربند موضیعسی یقینیده باشلنهدی. دستلبکی جنگده تؤختمیش قۉشینی مغلوب بۉلهدی. او المزدهلیکدن کېینگی ییلی (1388) تورکستان، ساوران، سمرقند، بوخارا، نسف اطرافلریده تالانچیلیکلر اویوشتیرهدی. شو قیلمیشی بیلن آلتین اۉرده و اۉز باشیگه قوتولیب بۉلمس بلا آرتتیریب آلهدی. صاحبقران واقعهلردن واقف بۉلیب، رېجهلرینی اۉزگرتیرهدی، فارس و عراق طرفدن زودلیک بیلن دار السلطنه سمرقندگه قَیتیب کېلهدی و دشمننی چیغتای اولوسی حدودیدن اوزیل-کېسیل هَیده ب یوبارهدی. صاحبقران 1389-1390 ییللرنی سمرقندده اۉتکزهدی.11
آلتین اۉردهنی تیترهتگن ضربه
آلتین اۉرده دولتی بوندهی ضربهگه حلی بیرارته مرته دوچ کېلمهگندی. مهماق نینگ کولیکاوهدهگی جنگی اونینگ عادتي اۉز ایچکی نزاعلریدن بیری اېدی. بو جنگ اېسه اونی بوتونلهی تیز چۉکتیریشگه قرهتیلگندی. مذکور حادثه تورکي قۉی ییلیگه موافق، هجري 793 ییلی رجب آیی نینگ اۉن بېشینچی کونی (1391 ییل، 18 جون) بۉلیب اۉتدی و تاریخدن «قوندوزچه جنگی»12 نامی بیلن اۉرین تاپدی. جنگ تفصیلاتی بیر قنچه منبعلر، علمي تدقیقاتلر و مقالهلرده کېلتیریلگن. تؤختمیش تنگ احوالده قالیب، جانینی بیر عمللب اسرهب قالهدی. صاحبقران دشتی قیپچاقدن تېنگسیز غلبه و اۉلچاوسیز اۉلجهلر بیلن ایزیگه قَیتدی.
ققشتماق ایکّینچی ضربه
اېندی تېرېک ساحلیگه یۉل المیز. صاحبقران نینگ تېرېک و ماسکوه آرهلیغیدهگی حربي حرکتلری حقیده یوزلب تدقیقاتچیلر، مؤلفلر یازگن بۉلیشیگه قرهمهی، موضوع حاضرگچه ایشانرلی طرزده علمي تدقیق اېتیلگنمس. کۉپچیلیک متخصصلر و اۉقووچیلر بوگونگچه ه. یو. یاکوباوسکي، ب. د. گرېک(یونان)او همکارلیکده یازگن «آلتین اۉرده و اونینگ قولهشی» اثری تأثیریدهدیر. اوشبو جنگ تفصیلاتیگه ابن عربشاه (1389 – 1450) هم تؤختهلهدی. تو‘ختمیشخان نینگ بو جنگدهگی مغلوبیتیگه آقتاو13 قبیلهسی باشلیغی خیانتینی سبب قیلیب کۉرسهتیشگه حرکت قیلهدی. گۉیا او ایکّی قۉشین جنگی باشلنیشی عرفهسیده میداننی تشلب کېتگنمیش.
بیراق باشقه مؤلفلر بو نینگ بوتونلهی عکسینی یازهدی. آقتاو (اۉقتهی) تېرېک جنگیدن کېین دان و دنېپر دریالری آرهلیغیده صاحبقران قۉشینیگه قرشیلیک کۉرسهتیشده دوام اېتهدی.14 تېرېک جنگی بیر نېچه کون ایاوسیز و شدّتلی کېچهدی. تؤختمیشخان بو سۉقیشده صاحبقران جنگ اصولینی اۉزیگه قرشی قۉللشگه اورینهدی.
قۉشینلر تورکي تۉنغیز ییلی، هجري 797 سنهده جمعهد اول-آخر نینگ 22 کونی (1395 ییل، 14 اپرېل) بیر-بیری نینگ قرشیسیده صف تارتهدی. تونده بیرینچی بۉلیب تؤختمیشخان هجوم قیلهدی. بیراق حرکتلریدن نتیجه چیقمهیدی. 15 اپرېل کونی تاریخ نینگ دهشتلی جنگلریدن بیری باشلنیب کېتهدی. تخمیناً یریم میلیون جنگچیدن عبارت ایکّی قۉشین بیر نېچه کون میداننی ترک اېتمهیدی. جنگ نینگ سورانلی لوحهلریدن بعضیلری تاریخي منبعلرده سهقلنیب قالگن…
زنجیرلنگن بهادر
اولر نینگ هر بیریگه تؤختهله آلمهیمیز. هر بیر لوحهده بیر تېنگسیز بهادر، یاوقور مرد، عار، ناموس، شرَف، شأن… بار. ایکّی طرف بهادرلری هم چېکسیز احترامگه سزاوار اېدیلر. جنگ لوحهلریدن منبعلرده سهقلنیب قالگنلریدن فقط بیرتهسینی کېلتیرهمیز.
…جنگ قیلگنلریده هر گل تؤختمیشخان مغلوبیتگه اوچرردی. آخرگی جنگده بیر آز چۉزیلیش یوز بېریب، جنگ میدانیده بیر نېچه کونگچه اوروش بۉلیب توردی. ایتیشلریچه بوندهی بۉلگن: صاحبقرانی اکبر امیر تېمور کۉرهگانی مظفر نینگ اونهغر15 لشکری هر کونی تؤختمیشخان نینگ چونهغر16 لشکری اوستیگه کېلر، صاحبقرانی اکبر امیر تېمور کۉرهگانی مظفر نینگ چپ قۉل17 لشکری تؤختمیشخان نینگ اۉنگ قۉل لشکریدن کۉپ بۉلیب کۉرینردی.
شو ترتیبده بیر نېچه مرته جنگ یوز بېرگهچ، تؤختمیشخان اۉز دولت ارکانی بیلن مصلحت قیلیب، لشکر صفلرینی اۉزگرتیریش و المشتیریش رېجهسینی توزدی. چپ قۉل لشکر نینگ برچهسی دشمن هیبتیدن مجروحو شکسته بۉلگنی طفیلی اۉنگ قۉلدهگی بحرین اولوسی نینگ سرداری یاغلیبي بهادورنی اۉغاوزخان دوریدن بویان اۉنگ قۉل صاحبلری بۉلیب کېلگن طایفهسی بیلن بیرگه اېرتهگه جنگ میدانیگه چپ قۉل تاماندن باریشگه امر قیلدی.
عالمنی یاریتووچی قویاش ملک و وههاب امری بیلن کۉک درچهسیدن چیقیب، باش کۉترگنده خان حکمیگه موافق، یاغلیبي بهادور بحرین اۉزی نینگ برچه اېلو اولوسی بیلن بیرگه چپ قۉلگه اۉتیب، جنگگه شَی توردی. تؤختمیشخان نینگ چپ قۉل لشکری هر کونگی جنگلرده صاحبقرانی اکبر امیر تېمور کۉرهگانی مظفر نینگ اۉنگ قۉل لشکری واهمهسیدن یورهکلرینی آلدیریب قۉیگندی. بیرینچی حملهدهیاق قاچیشگه یوز توتدیلر.
دېییشلریچه، اۉشه کونی یاغلیبي بهادور بالهلری و قرینداش-اوروغلری بیلن خیرلشیب چیقهدی. قۉلیده نیزه توتیب، آت بیلن بیراق آستیده توریب، آتینینگ آیاغیگه زنجیر باغلب قۉییشنی بویورهدی. مواریخ یازهدی: «یاغلیبيکیم، بحریندین اېردی، تؤختمیشخان نینگ بهادورلریدن اېردی، چېریکی بیلن ایلگری یوروب دېدی:
اۉزین مهختهبان دېدیکیم: اې سپاه!
کی مېن یاغلیبيمېن، بیل، کينهگاه.
پلنگ ییرترهم کوچ بیله تاغ ارا،
چاپرمېن اگر بۉلسه شېر باغ ارا.
بس، اون کۉتریب، فریاد قیلیب اوسمان بهادورنی تیلب دېدیکیم: «قیدهدور اوسمانکیم، بو کون عصرنلر نینگ کوچ-قوتینی کۉرگهی!»
اوسمان بهادور اونینگ اونین اېشیتیب، غیرتی جۉشیب، لحظه توقوف قیلمهی یاغلیبي بهادور بحرین اوستیگه یوریش قیلیب، غرایب جنگ یوز بېردی. هربو ضرب قیزیدی، ایکّی تاماندن جوده کۉپ کیشی اۉلدی. یاغلیبي بهادور بحرین آتینینگ آیاغیگه زنجیر اوریلگنی طفیلی قاچیشدن محروم بۉلیب، هر ایکّی پهلوان بیر-بیری نینگ یاقهسیدن آلدی. ایکّی بهادیر آت اوستیدن یېرگه قولهدی. بختدن بۉلیب، امیر اوسمان یاغلیبي بهادور بحرین نینگ اوستیگه ییقیلدی و فرصتنی غنیمت بیلیب، اونینگ باشینی تنیدین جُدا قیلدی. شو آنده لشکر دریاسیدین شاوقین موجی کۉتریلیب، هر ایکّی تامان لشکری بو سردار نینگ باشی اوستیده تهلش باشلهدیلر. یاغلیبي بهادور نینگ برچه اولوسی و طرفدارلری اونینگ باشینی قَیتریب آلیش اوچون حرکت قیلدیلر. صاحبقرانی اکبر امیر تېمور کۉرهگانی مظفر نینگ عسکرلری بېرمسلیککه اینتیلدیلر.
روایت قیلیشلریچه، اۉشه کونی جسدلردن تېپهلیکلر حاصل بۉلگن، بیراق صاحبقرانی اکبر امیر تېمور کۉرهگانی مظفر کیشیلریدن کم اۉلگن اېکن. تو‘ختمیشخان آدملریدن قتل اېتیلگنلر نینگ سانینی پروردگاردن باشقه هېچ کیم بیلمس اېدی. ایتیشلریچه، یاغلیبي بهادور بحرین نینگ جسدینی آخری بحرین اولوسیدن یېلکهلریگه قاره جوشن آسگن، آت همده آق قۉتاسلر مینگن یېتّی یوز نفر یاش ییگیت آلیب چیقیب کېتدیلر. بو سۉز نینگ اختلافلی شکلی و خیلینی قیاس یوزیدن آدملر حساب قیلیب یېتالمهیدیلر، ینه باشقه خیللری نینگ سناغینی تنگری تعالیگینه بیلهدی.
قصهدهگی روایت
1991 ییللری دوکاندن ماسکوهده نشر اېتیلگن کتاب ساتیب آلوودیم. اونده مضمونی خلق کتابلری تورکومیگه اۉخشش «تېمیر اکساک» ناملی قصه بار اېدی. او پیتلر امیر تېمور تاریخیگه عاید کتابلر یۉق حسابی اېدی. روس خلقی تامانیدن یرهتیلگن اوشبو قصهنی زۉر قیزیقیش بیلن اۉقیب چیقدیم. بیز چنقاق اېدیک. اونده صاحبقران حقیده (خاطرهمده قالگنی) شوندهی روایت قیلینردی:
شرقدن تو‘ختمیشخاندن هم دهشتلیراق، شفقتسیز و کوچ-قدرتده تېنگسیز آقساق تېمیر اسملی جهانگیر پیدا بۉلدی. اونینگ قدرتی بیلن بېللشهدیگن بیرار حکمدار تاپیلمسدی. او برچهنی مغلوب اېتیب، ماسکوهگه قرهب کېله باشلهدی. ماسکوه کنیازی واسیلي دمیتريېویچ چارهسیز قیغوگه باتدی. اونگه ولادیمیردن «سویهتهیه باگامهتېری» ایکانهسینی آلیب کېلیشنی مصلحت بېریشدی. او مصلحتگه عمل قیلدی. تېزده مقّدس ایکانهنی کېلتیریشدی و شهر مرکزیدهگی میدانگه اۉرنهتیشدی. کنیاز یېتّی یاشدن یېتمیش یاشگچه، عبادت قیلیشگه قُربی یېتهدیگن برچه نینگ میدانگه تۉپلنیشیگه بویروق بېردی.
بو پیتده آقساق تېمیر قۉشینی ماسکوه یقینیدهگی اۉرمانگه یېتیب کېلدی. او حربي ایلغار قِسملرینی هر طرفدن شهرگه جۉنهتدی. اولر احتیاطکارلیک بیلن قلعه دروازهلریدن شهرگه کیردی. آقساق تېمیر قرارگاهیده بیر نېچه کون اخبارات کوتدی. بیرینچی گروه: «دروازهلرنی هېچ قندهی قوراللی قۉشین قۉریقلهیاتگنی یۉق، اهالی شهر میدانیده قندهیدیر صورت قرشیسیده سجده قیلیب یاتیبدی»، دېگن خبر بیلن قَیتدی. قۉشین باشلیقلری بوندن هم عجبلندی، هم خورسند بۉلدی. آقساق تېمیر ایلغار نینگ قالگن گروهلرینی کوتدی. قالگنلر هم خودّی شوندهی خبر بیلن کېلیشدی. کۉپچیلیک جوده قولهی فرصت اېکنینی ایتیب، حکمدارنی تینیمسیز جنگگه اوندردی. آقساق تېمیر اوزاق اۉیگه تالدی. نهایت، او قطعي قرارگه کېلدی و: «بیرار کیمسه بیزنی قورال بیلن کوتیب آلمهدی، بیز تنگریگه عبادت قیلیب، اوندن پناه تیلهیاتگن بندهلرینی اۉلدیریش اوچون بو یېرگه کېلمهگنمیز»، دېدی. چېریک نینگ آرتگه قَیتیشی اوچون فرمان بېریلدی.
ماسکوه اهلی کنیاز باشچیلیگیده «سویهتهیه ولادیمیرسکای باگامهتېری» ایکانهسی قاشیده تیز چۉکیب، اوندن پناه تیلردی. آرهدن بیر نېچه کون اۉتدی. اما شهر آستانهسیگه یېتیب کېلگن قدرتلی دشمن قۉشینیدن هنوز درَک یۉق اېدی. اخيری، کنیاز اَیغاقچیلرینی دشمن طرفگه یوباردی. اولر آقساق تېمیر قرارگاهیگه یېتیب کېلگنده آتلر نینگ تېزهکلری حلی ساووب اولگورمهگن، اولردن بوغ کۉتریلیب تورردی. قۉشین جنگ قیلمسدن قَیتیب کېتگندی. کنیاز بوندن خبر تاپیب، چېکسیز سېویندی. سویهتهیه ولادیمیرسکای باگامهتېری شرَفیگه تینیمسیز خیرو احسانلر قیلدی.
قصه نینگ سۉنگیده سویهتهیه ولادیمیرسکای باگامهتېری ماسکوهنی آقساق تېمیر قۉشینلری باسقینیدن امان سهقلب قالگن کون ملي بیرهمگه ایلنگنی و روس خلقی بو ایامنی کتّه طنطنهلر بیلن نشانلشی سۉزلنهدی.
ماسکوه صاحبقران تېمور و تؤختمیش قصهسی نینگ شِمالدهگی چېکّه واقعهسی اېدی. مذکور حکایه اوچون روس خلقی تثنالرگه مناسبدیر. روس خلقی یریم مینگ ییلدن آشقراق وقت مابینیده بو واقعهنی اونوتمهگن، هنوز اونی یاد اېتیب، بیرهم اویوشتیرهدی. تاریخده بوندهی غرایب تاریخي حادثهلر کۉپ اېمس، بلکه تاپیلمهسدیر هم. قۉشین نینگ جنگاور ایلغار کیچیک قِسمی ماسکو شهریگه تۉلیق کیریب، اونی اشغال قیلهدی، بیراق بیرار کیمسهنی اۉلدیرمهیدی… شهرگه ذرّهچه زیان یېتمهیدی.
اېگیزهک متنلر
حکایه قیلینگن قصهنی مقالهگه کیریتیش اوچون خلقارا علاقهلر ترماغیگه (اینتېرنېت) کیردیک. اوندن «پاویست آ تېمیر اکسکې»، «ولادیمیرسکای باگامهتېری» و اۉشه بیرهم نشانلنهدیگن کوننی قیدیردیک. اۉن مینگلب معلومات چیقدی. بو واقعه 1395 ییل 26 اگوستده صادر بۉلگن اېکن. قصه نینگ نسخهلری و او تۉغریدهگی بیر نېچته مقاله کۉزدن کېچیریلدی، آرهسیده اۉشه کتابدهگی نسخه متنی اوچرهمهدی. بو نسخهلرده یازیلگنلریگه کۉره، ایکانه ماسکوهگه کېلتیریلگن زهاتی تېمورنی قۉرقوو قمرهب آلهدی. او بیلن جنگ قیلیشگه آتلنگن کنیاز واسیلي دمیتريېویچ باشچیلیگیدهگی روس قۉشینیگه دوچ کېلیشدن چۉچیب، تېزده آرتگه قَیتیب کېتهدی
تاریخ اصلیده بو کبی روایتلر اساسیده بیتیلمهیدی. متخصص بونی جوده یخشی توشونهدی. اما تېمور نینگ ماسکوهگه بارمسدن یېلېس شهریدن قَیتیشیگه عاید تدقیقاتلر و خلاصهلر مذکور روایتلردن تشکیل تاپگن اېکن.
اینتېرنېتده موجود بۉلگن «تېمیر اکسک» قصهلریدهگی صاحبقران نینگ کېلیب چیقیشی و یاشلیگیگه دایر متن مضمونی ابن عربشاه نینگ «عجایب المقدور فی تاریخی تایمور» اثریدهگی «معلوماتلر» بیلن حیرتلنرلی درجهده اۉخشهیدی.19 ابن عربشاه یازهدی: «تېمور و اونینگ آتهسی هَیقیراق چۉپانلردن بۉلیب، نه عقليو نه دینی بۉلمهگن عوام کیشیلر طایفهسیدن اېکنلر. ینه ایتهدیلرکی، او ملازم آدملردن، پست طبقه تنبللردن بۉلگن. اولر نینگ پناهگاهی ماورالنهر بۉلیب، اۉشه اطرافلر قیشلاو جایلری اېدی.
ینه ایتیشلریچه، تېمور نینگ آتهسی بېنیهایه فقیر اېتیکدۉز، اۉزی پُخته و کېسکین بیر اۉسپیرین بۉلگن. یېتیشماوچیلیک طفیلی ناخوش ایشلر بیلن کون کېچیریب، شو اۉرتهنیش سببیدن غضبلنر و ایچ-ایچیدن کویینر اېکن. کېچهلر نینگ بیریده او بیر قۉینی اۉغیرلهدی و اونی آرقهسیگه اۉگیریب آلدی. شونده چۉپان کمان اۉقی بیلن اونی یېلکهسیدن اوریب یرهلهدی و ینه بیر اۉق بیلن سانیدن جراحتلب، حالدن تایغایزدی. نتیجهده فقیرلیگیگه مهییبلیک، المیگه رزیللیک قۉشیلیب، قباحتی آشیب فسادگه اینتیلیب، بندهلرو اۉلکهلرگه قرشی عداوتی کوچهیدی»20.
بو متنلر شۉرالر دوری و اوندن آلدینگی روسيه استبدادی زمانیده هم تېمور شخصی، ترجمهی حالینی «انیقلش» انیقراغی، اونی بدنام قیلیش اوچون خدمت قیلگن.
شامي، یزدي… و یاکوباوسکي، گرېک(یونان)او
ینه بیرلمچی تاریخي منبعلرگه کېلهمیز. نظام الدین شامي تېرېک جنگیدن کېینگی واقعهلر رواجینی قوییدهگیچه تصویرلهیدی: «امیر صاحبقران مۉشکو ناملی اۉروس شهری تامان یوریشنی اراده اېتدی. او ولایت نینگ برچه یېرلریگه چاپقین یهسب غارت قیلدی، لشکر اهلی اۉلچهکسیز غنیمت آلدیلر.
امیرزاده محمد سلطان قابوچی قاره وول نامی بیلن مشهور بۉلگن ولایتنی غارت قیلدی. دشمن طایفهسیدن کۉربوقه، برلان، بورکون و کَلهچی دېگن جماعهلر بیابانده حیران و سرگردان یورردیلر»21.
بو واقعهلرگه شرَف الدین علی یزدي کېنگراق تؤختهلهدی: «صاحبقران ماسکو سریکیم، روس نینگ شهرلریدن اېردی، تجوه قیلدی. انده یېتکنده نصرتشیار چېریکی اول ولایتنی چاپتیلر و اندهغی حاکملرنی تابع قیلدی. و چېریک نینگ ایلیکلریگه سانسیز مال توشتی. آلتونو کومیش و قوماشو کابش و هاتانو قاقهم و کَتتانو قاره سامور و قیلیچلر، یخشی آتلر توشتی»22.
شۉرالر دوری نینگ ه. یو. یاکوباوسکي، ب. د. گرېک(یونان)او کبی ینه بیر قنچه مشهور عالِملری منبعلردهگی بو اخباراتلرنی انکار قیلهدی. تېمور یوریشی نینگ دوامینی اۉقووچیگه قوییدهگی تلقینده توشونتیریشگه اورینیشهدی: «نیکان ییلنامهسیده ایتیلیشیچه، تېمور جوده کتّه قۉشین بیلن ریزن یېریگه باستیریب کیرگن و یېلېس شهرینی باسیب آلیب، «یېلېس کنیازینی قۉلگه توشیرگن، آدملرنی اسیر قیلیب آلگن، باشقهلرنی اېسه اۉلگودېک کلتکلهتگن»23. بو واقعهدن خبردار بۉلگن کنیاز واسیلي دمیتريېویچ کۉپدن-کۉپ پولکلر تۉپلب، کالامنه شهریگه قرهب یۉلگه چیققن و آکه دریاسی آرقهلی اۉتهدیگن کېچیکنی اېگهللهگن. تېمور روسلر بیلن تۉقنهشیشگه جرعت قیلمهگن و ریزن یېرینی تهلهگندن کېین، جَنوبگه قرهب کېتگن. تېمور کولیکاوه میدانیده مهمهی بیلن بۉلگن جنگنی اېشیتیب، یورهگی بېتلهمهگن و شو سببدن روسلر بیلن جنگ قیلیشگه باتنالمهگن بۉلسه کېرهک»24.
تدقیقاتچیلر منبعلرنی انکار اېتهیاتیر. حتا، نظام الدین شامي و شرَف الدین علی یزدينی جغرافيهنی یخشی بیلمسلیکده عیبلشهدی. کېیینگی تدقیقاتلرده بو نینگ عکسینی کۉریهپمیز. مؤلفلرگه قرهگنده، تدقیقاتچیلر کۉپراق خطالرگه یۉل قۉییشگنی یاکه بعضی حاللرده شرق مؤلفلری یازگنلری ناتۉغری بۉلیب چیقیشینی ایستشگنی معلوم بۉلماقده.
ه. یاکوباوسکي «آلتین اۉرده و اونینگ قولهشی» اثریگه یازگن سۉزباشیسیده راسسيه فنلر اکادمیسی 1826 ییلی روسيه نینگ مۉغوللر تامانیدن اصطلاح قیلینیشی عاقبتلریگه عاید علمي اثر یازیلیشینی سۉرب، عالِملرگه مراجعت قیلگنی حقیده حکایه قیلهدی. اما دستلبکی بیر نېچه اورینیش موفقیتلی چیقمهگن اېکن.25 کېین هم تدقیقات اوچون اجرهتیلگن مکافات مبلغی هېچ بیر مؤلفگه بېریلمهگن. حیرتلنرلی حالت. ه. یاکوباوسکي نینگ کېینگی گپلری بو تویغونی کوچهیتیریشده دوام اېتهدی.
تېرېک بۉییدهگی صاحبقران و تؤختمیش قۉشینلری سوه شی حلی تؤختهگنی یۉق. او 1826 ییلدن اخباراتلر جنگیگه ایلنهدی. حاضر اینتېرنېت صحیفهلریده بو موضوعگه تېگیشلی 65 مینگدن آرتیق معلومات قَیصر جنگچیلر سینگری صف تارتیب توریبدی. بیراق حقیقي واقعلیک فایدهسیگه اېمس.
***
ایشیمیزده امیر تېمور و تؤختمیشخان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر کۉلمینی قیسقه نظر قمرهب آلالمسلیگیگه امین بۉلدیک. اونگه کۉپلب باشقه واقعهلر، تورلی تلقینلر اولنیب کېتگنی مسألهنی انچه آغیرلشتیریب یوبارگن. بو حالت موضوعگه دایر شو پیتگچه ییغیلگن اخباراتلر بوگونگی علمي طلبلر اساسیده قیتهدن جدّي ایشلنیشی ضرورلیگینی کۉرسهتماقده. چونکه امیر تېمور تاریخی جهان و اینیقسه، اۉزبېک خلقی اۉتمیشی نینگ اېنگ قیزیقرلی و مهم قِسملریدن بیریدیر.
ایضاحلر
1 بو واقعه میلادي 1376 ییل نینگ 21 مرت – 20 می آرهلیغیگه تۉغری کېلهدی.
2 شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ت.: «شرق» نشریات-مطبعه کنسېرینی نینگ باش تحریریتی، 1997. –ب. 81؛ نظام الدین شامي. ظفرنامه. –ت.: اۉزبېکستان، 1996. –ب. 102؛
3 منبعلرده اونینگ اسمی تومنبېک، تومن، تېمور شکللریده اوچرهیدی.
4 شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 82.
5 معین الدین ناتانزي. منتخب اوت-تواریخ. ترجمان، سۉزباشی و ایضاحلر مؤلفی: غلام کریمي. –ت.: «اۉزبېکستان»، 2011. –ب. 194.
6 نظام الدین شامي. ظفرنامه. –ب. 107.
7 ب. د. گرېک(یونان)او و ه. یو. یاکوباوسکي نېگهدیر بو تاریخي اخباراتلرنی اعتبارگه آلمهیدی.
8 نظام الدین شامي. ظفرنامه. –ب. 162؛ شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 135.
9 شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 337.
10 قویان ییلی.
11 منتخب اوت-تواریخ. –ب. 146.
12 جنگ ثمره یقینیدهگی سخ دریاسی اطرافیده صادر بۉلگن. حاضر کاندورچه دېب اتلهدی. اوشبو جنگ شرَفیگه هر ییلی اۉلکهشناسلر و تاریخگه قیزیقووچیلر تامانیدن سیر اۉتکزیب توریلهدی.
13 معین الدین ناتانزي بو اسمنی «اۉقتهی» (منتخب اوت-تواریخ. –ب. 159) و ابن عربشاه «اقبق» (امیر تېمور تاریخی. ایی کتاب. 449 ایضاحده کېلتیریلگن. –ب. 130.) دېب یازهدی.
14 نظام الدین شامي. ظفرنامه. –ب. 213؛ منتخب اوت-تواریخ. –ب. 159، 160؛ شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 178.
15 تبدیل نشرلریده «اونغر» شکلیده یازیلیب کېلماقده. بو حربي اتَمنینگ اساسیده تورکي «اونگ»، «اۉنگ» سۉزی تورهدی. شو سببدن اونی «اونهغر» یا «اۉنهغر» دېب اۉقیش اۉرینلیراقدیر.
16 تبدیل نشرلریده «جونغر»، «چونغر» شکللریده بېریلماقده. تورکي تیل خصوصیتی، بو سۉز نینگ بوگونگی کونده هم نام صفتیده سهقلنیب قالگن یازوو شکلی و تلفظیگه اساسلنهدیگن بۉلسک، او «چونهغر» کۉرینیشیده یازیلیشی کېرهک.
17 بو حربي اتَمه عربي یازوودن کیریل حرفیگه «غول» و «قۉل» شکلیده تبدیل قیلینگنده تۉغریراق بۉلهدی. نشرلرده اونینگ «قول» شکلی هم اوچرهب تورهدی، بیراق بو کۉزلنگن معنانی بېرمهیدی.
18 میرزا اولوغبېک. تۉرت اولوس تاریخی. –ت.: چۉلپان، 1994. –ب. 232، 233؛ شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 176، 177.
19 بو اثرنی دامله عبیدالله اووتاو «امیر تېمور تاریخی» نامی بیلن اۉزبېک تیلیگه اۉگیریب، نشر اېتتیرگن.
20 ابن عربشاه. امیر تېمور تاریخی. ای کتاب. سۉزباشی، عرب تیلیدن ترجمه و ایضاحلر مؤلفی عبیدالله اووتاو. –ت.: «محنت»، 1992. –ب. 69.
21 نظام الدین شامي. ظفرنامه. –ب. 213.
22 شرَف الدین علی یزدي. ظفرنامه. –ب. 179.
23 مؤلف اوشبو معلوماتلرنی آلگن منبعنی «پسرل (پولنایې سابرهنيې روسسکیخ لېتاپیسېی)، خی، نیکاناوسک. لېتاپ.، ستر. 159»، دېب کۉرسهتگن.
24 ب. د. گرېک(یونان)او، ه. یو. یاکوباوسکي. ذالاتهیه عارده ای یېې پهدېنيه. –م.: ایزدهتېلستوا اکهدېمیی نهوک سسسر، 1950. –س. 369، 370؛ ب. د. گرېک(یونان)او. ه. یو. یاکوباوسکي. آلتین اۉرده و اونینگ قولهشی. ترجمانلر: و. ک. وليېو، ر. محمدجاناو. –ت.: اۉقووپېددهونهشر، 1956. –ب. 315.
25 ذالاتهیه عارده ای یېې پهدېنيه. –س. 6، 14؛ آلتین اۉرده و اونینگ قولهشی. –ب. 6، 13.
عبدالستار جمعه نظر،
ابو ریحان بېروني نامیدهگی شرق قۉلیازمهلری مرکزی خادیمی.
http://ufq.uz/oz/2018/04/09/1518/
حرمت بیلن ع . فاریابی
