|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
حبیب الله کارگر [ یکشنبه بیست و هفتم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:0 ] [ داکترفاریابی ]
گمان میکنم شهادت حبیب کارگر یکی ازچهره های تابناک جنبش روشتفکری افغانستان بدست دشمنان حق وعدالت درهمین ماه حوت اتفاق افتاده است ودرست بیش ازسه دهه ازاین فاجعه المناک میگذرد او هنوزنوجوان بیش نبود که احساس خدمت ومبارزه در تاروپود وجودش جوانه زد واین احسا س باگذشت زمان هرروز دردل ودماغش قوام بیشتر یافت او برای رسیدن به اهداف انسانی مبارزه اش هرگز چیزی را بنام ترس نمی شناخت واو برای آرمان بزرگ اش کفاره بزرگی پرداخت وزندگی خود را که برای هرانسان سرمایه بی بدیل است دراین راه به ودیعه گذاشت . حبیب کارگر درزمان حیات هم برای نسل همروزگارش وهم برای نسل های بعدی الگوی صداقت وراستکاری وشجاعت بی مثال بوده وخواهد بود  April 3, 2013 at 3:09am ·
حبیب کارگرئىيۇل 14, 2010 سائەت 10:06 am | كاتېگورىيە: كورسەتو, تورک بویوکلری, تورکچه, تاریخ | باھا يېزىش
تورکی خلقلراوز یورتیده حوروایرکین یه شه سین،مکتب،معارف و مدنیتی،کتاب ونشریه لری بولسین دیگن غایه بولدی وشوداعیه نی ایلگریگه سوروب کوره شیب کیلدی.انچه کوره ش ومجادله دن سونگ 1977-1978ینچی ییللرآره سیده اوینه اوزمسلکی ایشینی دوام ایتتیریشگه موفق بولدی. حبیب کارگرشبرغان شهریگه باریب«گازاوزه تیش» اداره سیده انجنیر یاردمچیسی ،1979ینچی ییلی المارعلاقه دارلیگی نینگ علاقه داری صفتیده فعالیت آلیب باردی. او 1980-1986 ینچی ییللری جوزجان ولایتی نینگ شبرغان شهری شاروالی صفتیده وجوزجان ولایتی نینگ ولایت کیمته سیده معاون همده مالی ایشلر مسئولی اوله راق ایشله دی. کارگر 1987-1989 ینچی ییللری فاریاب ولایتی نینگ اداری مدیری همده محلی کینگشلرباشقرمه سی نینگ مسولی صفتیده ایشله دی. مجاهد گروهلردوریده گی آلغاو- دالغاو زمانلرده هم سیاسی کوره شدن قؤل تارتمه دی.او اوزبیک جماعه سی آلدیده اوچ مساله نی بَرلـله اورته گه قویدی. 1. اوزبیکلر کمونستلر دوریده هم هیچ قنده ی انسانی حقوقلریدن بهره مندبؤله آلمه دیلر. تورکی خلقلر قیزیللردوریده آیاق آستی بوله یاتگنینی آچیق ایته آلدی. 2.مجاهد گروهلرایچیده هم اوزبیکلر- تورکی قوملراوز رهبری، تشکیلاتیگه ایگه بؤله آلمه گنینی جرأت بیلن ایته آلدی.اوزبیکلرگه نسبتاً یشللرهم بی رحم بولگنی گه اورغو بیریب کیلدی. 3. اوزبیکلراوزارا دشمنلیک وضدیتلرگردابیگه غرق بولیب کیتگــــنینی ،اوزبیک رهبرلری، قوماندان وآقساقاللری بیر- بیری نینگ آیاغیگه تیشه اوروش بیلن بند بولیب قالگنینی هم چوچیمسدن گپیردی.اوزگرشلر،اونگله نیشلردوریده اوزبیک رهبروقوماندانـلرینی بیرلشتیریش یولیده حبیب کارگر کوپ جان فدالیکلرقیلدی. بولرآره سیده تون- کون ایلچی بولیب قتنب توردی. اما،بونده ی خیرخواهانه حرکتلر،ملتنی بیرلشتیریشدیک ایزگو اورنیشلرحبیب کارگرنینگ باشیگه بلا بولیب قیتدی. حبیب کارگر 16ینچی مارچ 1991 ینچی شبرغان شهریدن اوغیرله نیب کیتـیلدی وشوکونی مرحوم حبیب کارگرشبرغان- بلخ آره سیده جایلشگن بارگاه بولگه سیده قتل ایتیلدی. مرحوم حبیبدن اوج اؤغیل واوچ قیزقالدی.حبیب کارگرنینگ جسدی تاپیلمی کیلماقده. شونده ی بیرملی مبارز نینگ اولغوارخاطره سی ایسلنمی کیلماقده . یوزلب شهید کیتگن تورکستان نینگ صادق اوغلانلری خاطره سینی قلبیمیزده ابدی-منگو اسره یلیک. بو شعر برچه شهید کیتگن تورکستان نینگ صادق تورک اوغلانلر ی خاطره سی اوچون، جایلری جنت،روحلری شاد بولسین. تورک اوغلان حبیب الله کارگر [ پنجشنبه هفدهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:47 ] [ داکترفاریابی ]
3 Years Ago
افراسياب: افسانه می یاکه تاریخي شخص قدیم-قدیم اۉزبېک مدنیتینینگ اۉرته آسياگه کۉرستگن تاثرینی کهنه ویزهنتيه نینگ قدیمگی روسگه کۉرستگن تاثری بیلن قیاسلش ممکن. ساوېتگچه بۉلگن دورلرده و ساوېت دوریده هم اۉزبېکستان بیزنینگ شرقدهگی سۉزیمیز و یوزیمیز بۉلیب کېلگن… بیز تورکستان تاغلری و کېنگ چۉللریده بیرگه یشهیمیز. بالهلیکدن قدیم تاریخ و مدنیتگه اېگه اۉزبېک خلقیگه حرمت روحیده تربیهلنگنمیز. اۉزبېک خلقی اۉزینینگ گۉزهل ملي خصوصیتلری بیلن هېچ قندهی شک-شهبهسیز برچه تن آلگن شوندهی حرمتگه لایق. چینگیز ایتماتاو افراسياب حقیده شرق عالمینینگ، خصوصاً اېران و توراننینگ دېیرلی همّه علامهلری، ادیبو تاریخچیلری معین طرزده معلومات بېریب اۉتگنلر. اولردن بعضیلری افراسيابنی ظالم پادشا دېب تعریفلشسه، (مثلاً، بېروني، کاشغرییٔ، نرشخي، تبري، فردوسي، رشیالدین، نوایي و باشقه لر)، بعضیلری اونی توراننینگ اولوغ تیهنچی، دنیانینگ مشهور حکمدارلریدن بیری صفتیده تصویرلهیدیلر. مثاللرگه مراجعت قیلهیلیک: مشهور «قوتهدغو بیلیگ» کتابینینگ مولفی یوسف خاص حاجیب افراسياب حقیده: بو تورک بېکلریندن، آتی بېلگولیک، دېب یازهدی. «غیاث-اول-لغآت»نینگ مولفی هم افراسيابنی توراننینگ اولوغ شاهی، غایت شجاعتکار و بهادر کیشی بۉلگن، دېب خالصانه بها بېرهدی. (قرهنگ: غیاث-اول-لغآت. 1-جلد. دوشنبې، 1987، 76-بېت.) علیشېر نوایي اېسه «خمسه» اثریده افراسياب حقیده قوییدهگیچه خبر بېرهدی: ینه شاهلیک قیلدی افراسياب، حضرت اولیالر و حکمالر تاریخیگه بغایشلنگن مخصوص «تاریخی مولوکی عجم» اثریده هم افراسيابنینگ جنگلری، اېران خلقیگه قیلگن ظلملری همده کیاوی سياووش حقیده انچهگینه معلوماتلر بېریب اۉتگن. لېکن معلوماتلرنینگ بعضیلری افسانهگه یؤغریلگنی سېزیلیب تورهدی. درحقیقت، علیشېر نواينینگ اۉزی هم افراسياب تاریخینی یازیشده، اساسن فردوسينینگ “شاهنامه”سیدهگی معلوماتلردن فایده لنگنینی ایتهدی. «…و زمانیدین آلتمیش ییل اۉتکاندین سۉنگره تور اۉغلی افراسياب سپاه تارتیب انینگ (پادشاه منوچېهرنینگ — خ. د.) اوستیگه یورودی. اول تبریستان ساری تارتیب، اوروشمهدی. امو سوییدین نارینی انگه مسلم توتیب، یرهش بۉلیب، افراسياب قیتدی». «افراسياب… اېران ملکینی انداق بوزدیکی، آز یېرده مامورلوق قالدی، ییغآچلرنی کېستی و عمارتنی ییقتی و کاریزلر بیله بولاغلرنی کۉمدی». ینه «…و اۉن ایکّی ییل اېران ملکیده توروب، بوزورگلیک قیلدی». (علیشېر نوايی. اثرلر 14-جلد، 190—191-بېتلر.) علیشېر نوايی افراسيابنینگ فعالیتینی قوییدهگیچه یکونلهیدی: چو افراسياب اۉلدی عالم شهی، «…روستم سياووش قانینی تیلهدی. تورانگه چېریک تارتیب، نهایتسیز قتل قیلدی. و افراسياب اندین قاچدی و روستم افراسياب اېراننی بوزغآندېک توراننی بوزوب، یاندیریب کېلدی». ینه: «…کیخیسرو اۉزی عظیم چېریک تارتیب یورودی. افراسياب توروش بېرمهدی، دغی یوز قیتردی… نېچه قتلهکیم توروب اوروشتی، فتح و ظفر کیٔخیسروگه اېردی. خوارزمده اوروشیب، شَیدنیکیم، افراسيابنینگ اۉغلی، اۉلتوردی». (اۉشه اثر، 195-بېت). کۉرینهدیکی، اولوغ ادیبیمیز افراسيابنی اونچهلیک خیریخواه لیک بیلن تصویرله مگن. بلکه او افراسياب حقیده اۉزی بیلگن حقیقتنی ایتیشنی اېپ کۉرگندیر. احتمال، افراسيابگه نسبتاَ بوندهی توشونچهنینگ شکللهنیشیده، نواينینگ یاشلیکده اونیب-اۉسگن محیطی و افراسيابدن کۉپراق جبر تاپگن اېران (فارس) خلقی ادیبلری یازگن اثرلرنینگ تاثری بۉلگندیر؟! درحقیقت، محمود کاشغرییٔنینگ «دېوانو لغآتیت تورک» (1069—1072 یٔ.) اثریده خبر بېریلگنیدېک، افراسياب اصلیده توران حاکمی بۉلیشیگه قرمسدن، او اېران مملکتینی هم باسیب آلگن و جوده کۉپ وقتینی جنگو جدللرده اۉتکزگن. «دېوانو لغآتیت تورک» اثریده اۉقيمیز: «تورکلرنینگ اولوغ خانی افراسيابنی تۉنگه الپ اېر دېب اتر اېدیلر. یۉلبرس کبی کوچلی، بهادیر آدم دېمکدیر» (3-جلد، 379-بېت). شونینگدېک، تۉنگه سۉزینینگ «مېتیندېک قتّيق، قۉپاریب بۉلمس درجهده مستحکم» دېگن منعالری هم موجود اېکنلیگی «دېوان»نینگ باشقه جایلریده اوزوق-یولوق بۉلسه-ده، ایتیب اۉتیلگن. ینه: «کېند — شهر. بوندن آلینیب کاشغرنی آردوکېنت — خان توره دیگن شهر، مرکز منعاسیده قۉللنهدی. چونکی بو شهرنینگ هواسی یخشی بۉلگنی اوچون افراسياب شو یېرده تورر اېدی» (3-جلد، 329-بېت). بو قاموسي اثرده افراسيابنینگ فرزندلری و او قورگن شهرلر حقیده هم هر جایده تورلی خیل معلوماتلر بېریب اۉتیلگن: «کاز — افراسياب قیزینینگ نامی. قزوین شهرینی شو قۉرغاندیر. بو سۉزنینگ اصلی (منعاسی) قز اۉیینی — غاز اۉینهیدیگن جای دېمکدیر. چونکی او شو یېرده تورر و شو یېرده اۉینر اېدی. شونینگ اوچون بعضی تورکلر قزویننی تورک شهرلریدن حسابلهگنلر. شونینگدېک، قوم شهری هم چېگره حسابلنهدی. چونکی قوم تورکچه سۉزدیر. افراسيابنینگ قیزی بو یېرده آو قیلر و اۉینر اېدی. بعضیلر تورک شهرلری چېگره سی مروش — شاهیجاندن باشلهنیشینی سۉزلهیدیلر. چونکی قزنینگ آتهسی تۉنگه الپ اېر — افراسيابدیر. او تهمارسدن اوچ یوز ییل کېین مرونی بنا قیلگندیر» (3-جلد، 163-بېت). اولکن تاریخچی اکادېمیک و. و. برتالدنینگ حمزه اصفهاني گواهلیگیگه اساسلنیب قید قیلیشیگه کۉره، مرو شهریده افراسياب تامانیدن قوریلگن بنانینگ قالدیقلری بۉلگن. (قرهنگ: و. و. برتالد. ساچینېنيه، تام 4، م.، 1971، ستر. 178.) دېوانده ینه: «برسغان — افراسياب اۉغلینینگ نامی. برسغان شهرینی بنا قیلگن شُدیر. محمودنینگ آتهسی شو شهردندیر» (3-جلد، 424-بېت) دېییلهدی. اعتبار بېرگن بۉلسنگیز، افراسيابنینگ اصل نامی (الپ اېر تۉنگه) کبی فرزندلرینینگ اسملری هم تورکچه منعا تشيدی. مثلاً: قز — «غاز»نی انگلتسه، برسغان — برسخان (یۉلبرسخان) دېگن منعالرنی افادهلهیدی. شونینگدېک، مذکور اثرده افراسيابنینگ برمن دېگن ینه بیر اۉغلی بارلیگی حقیده معلومات بېریلگن: «برمن — کیشی اسمی (افراسيابنینگ اۉغلی)» (3-جلد، 424-بېت). بیزنینگچه، برمن سۉزینینگ لغوي منعاسی «موجودمن»، «حیاتمن» (بارمن) دېمکدیر. اولوغ علامه اۉز بیتیکلریده افراسياب و اونینگ باله لری تامانیدن قوریلگن و آباد اېتیلگن شهرلر حقیده هم مخصوص تؤختب اۉتهدی، بیرمه-بیر معلوماتلر بېرهدی. بو جهتدن اونینگ، اَینیقسه، سمرقند حقیده بېرگن معلوماتی علیحده اهمیتگه مالکدیر: «کېند — آغیزلر و اولر بیلن یقین تورووچیلر تیلیده قیشلاق. کۉپچیلیک تورکلر نزدیده ولایتدیر. شونینگ اوچون فرغآنه نی اۉزکېنت — اۉز شهریمیز دیدیلر. سمرقندنی کتّهلیگی اوچون سېمیزکېنت — سېمیز شهر دېیدیلر. بونی فارسلر سمرقند طرزیده قۉللیٔدیلر» (1-جلد، 330-بېت). ینه بیر جایده: «سمرقند اېنگ اېسکی شهردیر… اونینگ اصل نامی سېمیزکند — کتّه شهر دېمکدیر» (1-جلد، 499-بېت)، دېب یازهدی. سمرقندنینگ تورکلر و کۉپچیلیک اهالی تامانیدن «سېمیزکېند» دېب اتهلگنینی 15 عصرده تېمور سراییگه کېلگن اسپاند اېلچیسی و سیاحتچیسی کلویخا هم تصدیقلهگن. دېمک، سمرقندنینگ سېمیزکېند دېب اتهلیشی اوزاق مدت دوام اېتگن. اېندیلیکده، بدیعي ادبیاتده، خصوصاً شعریتده، اۉرنی کېلگنده، اسلوبي بنیادکارلیکنی، رنگ-برنگلیکنی آشیریش اوچون «سمرقند» بیلن بیر قطارده «سېمیزکېنت» سۉزینی هم قۉللسه بۉله دی، چونکی بو سۉزلرنینگ اۉلچاوی بیر-بیریگه متناسبدیر. سمرقند شهرینینگ نامی اۉشه وقتلرده هم تورکچه (اۉزبېکچه) — سېمیزکېنت، هم فارسچه (تاجیکچه) — سمرقند طرزیده قۉللنگنلیگی بو قدیمي عظیم شهرده ازل-ازلدن اۉزبېک و تاجیکلر بیرگه یشب، بیرگه لیکده ایناق حیات کېچیرگنلیگیدن دلالت بېرهدی. درحقیقت، اۉزبېک و تاجیک خلقلرینینگ باشقه شهرلرده، اۉشه قدیم دورلرده هم یانمه-یان اهیل یشب کېلیشی “دېوانی لغآتیت تورک”نینگ باشقه اۉرینلریده بیر نېچه مرته تاکیدلنگن. مثلاً، اثرنینگ بیرینچی جلدیده باله ساغون شهریگه مولف قوییدهگیچه تعریف بېرهدی: «باله ساغون اېنگ کتّه شهرلردن بیری اېدی. خلقی هم تورکي، هم سۉغدچه سۉزلهشور اېدی. اېسکی ناملری قوز اوردو و قوز اولوس. بخارا، سمرقنددن کوچیب بارگن سۉغداقلر باله ساغونده جایلشیب قالگن و تورکلشیب کېتگن اېدیلر» (486-بېت). شونینگدېک، محمود کاشغارییٔ مذکور اثریده کیشی ناملریدهگی «تېگین» (تېکین) عنصری کیملرنینگ نامیگه نسبتاَ قۉللنیشی و قی طریقه یوزهگه چیققنی خصوصیده هم قیزیق معلوماتلر بېرهدی. مثلاً، تېگین (تېکین) سۉزی اۉشه دور اودوملریگه کۉره شهزادهلرنینگ نامیگه نسبت بېریب، قۉشیب ایتیلگن. «تېگین — اصلیده بو سۉز قُل دېمکدیر. الپ تېگین — بهادر قُل… سۉنگ بو اسم افراسياب باله لریگه هم قۉللنه باشلهدی. افراسيابنینگ باله لری بیرار ایش، واقعه، خبرنی ایتگنده یاکه یازگنده آتهلریگه حرمت یوزهسیدن اۉزلرینی کمسیتیب، «قُلینگیز فلان قیلدی» دېب، «قُلینگیز» اۉرنیده «تېگین» سۉزینی ایشلهتر اېدیلر. سۉنگ بو سۉز اولرگه آت بۉلیب قالدی. باشقه قُللردن اجرهتیش اوچون بو سۉزنینگ یانیگه ینه بیر نرسه قۉشیب ایشلهتیلدی». (1-جلد، 391—392-بېتلر.) کاشغارییٔ بیلن نرشخينینگ افراسياب حقیده بېرگن معلوماتلری بیر-بیرینی تۉلدیرهدی و یخلیت فکرگه کېلیشگه امکان بېرهدی. ابو بکر محمد ابن جعفر نرشخي اۉزینینگ مشهور «بخارا تاریخی» اثریده (943— 944-ییللرده یازیلگن) قید اېتیشیچه، افراسياب رامتین (رامیتان) قیشلاغاینی قورگن اېکن. «…بو کتّه بیر کوهندیزگه اېگه و مستحکم بیر قیشلاق بۉلیب، بخارادن قدیميراقدیر. بعضی کتابلرده بو قیشلاقنی بخارا دېب اتهگنلر. بو قیشلاق قدیم وقتلرده پادشاهلرنینگ تورر جایلری بۉلگن، (کېینراق اېسه) بخارا شهری بنا بۉلگندن کېین، پادشاهلر قیش فصلیدهگینه بو قیشلاقده تورهدیگن بۉلگنلر. (بو یېرلر) اسلام دولتیگه اۉتگنده هم شوندهی بۉلیب تورگن. مرحوم ابو مسلِم بخاراگه کېلگنیده شو قیشلاقده تورگن. بو قیشلاقنی افراسياب بنا قیلگن. (برچه تاکیدلر بیزنیکی — خ. د.) افراسياب هر وقت ولایتگه کېلگنیده شو قیشلاقدن باشقه جایده تورمهگن». («بخارا تاریخی»، تاشکېنت، 1966، 23-بېت.) سَل اۉتیب، مولف افراسياب و اونینگ کیاوی سياووش حقیده قوییدهگیلرنی یازهدی: «سياووش ایبن کیکاووس اۉز آتهسیدن قاچیب جیهون دریاسیدن اۉتیب، افراسيابنینگ آلدیگه کېلدی. افراسياب اونی یخشی قبول اېتدی و اۉز قیزینی اونگه خاتینلیککه بېریب، ایتیشلریچه، برچه ملکینی هم اونگه تاپشیردی» (28-بېت). بعضی روایتلرگه قرهگنده، افراسياب بیلن سياووشنینگ اوّلدن باریش-کېلیشی بۉلگن. شو باعثدن هم آغهی آنهسینینگ دستیدن آتهسی بیلن آره سی بوزیلگنده بخاراگه قاچیب کېلگن سياووشنی افراسياب اۉزینینگ آدمیدهیٔ قبول قیلهدی و قیزینی اونگه خاتینلیککه بېریبگینه قالمسدن، بخارادهگی برچه مال-ملکینی اونگه تارتیق اېتهدی. لېکن دشمنلر افراسياب بیلن سياووش اۉرتهسیگه نفاق سالهدی. سياووشنی غرضگۉیلیکده عیبلب، افراسيابنینگ کۉنگلیده اونگه نسبتاَ چوقور شبهه علامتلرینی اویغآتهدی. خودّی شو لوحهلر نواينینگ «تاریخی مولوکی عجم» اثریده کېنگراق یاریتیلگن. افراسيابنینگ سياووشگه تورکستان ولایتینی بېرگنلیگی ایتیلگن و اولرنینگ آرهسینی بوزگن شخصلرنینگ هم ناملری کېلتیریلگن. نتیجهده «افراسياب اونی (سياووشنی — خ. د) اۉلدیردی همده انه شو حصارده شرقي دروازه دن کیره وېریشینگده «دروازه یی غوريان» دېب اتهلگن سامانفروشلر دروازه سینینگ ایچکریسیگه دفن اېتدیلر. شو سببلی بخارا آتشپرستلری اۉشه جاینی عزیز توتهدیلر و اونگه اتب هر بیر اېرکک کیشی هر ییلی نورۉز کونی قویاش چیقیشیدن آلدین اۉشه جایده بیتّه دن خۉراز سۉیهدی. بخارا اهالیسینینگ سياووشنینگ اۉلدیریلیشیگه بغایشلب ایتگن مرثیهلری بۉلیب، او برچه ولایتلرگه مشهوردیر. کویچیلر اونگه ماسلب کوی توزگنلر و قۉشیق قیلیب ایتهدیلر. قۉشیقچیلر اونی «آتشپرستلر ییغیسی» دېیدیلر. بو گپلر بۉلگنیگه حاضر اوچ مینگ ییلدن آرتیقراق وقت اۉتدی» (28-بېت). ینه بیر خیل روایتلرگه کۉره، شوندن کېین اېران شاهی کیکاووس سياووشنینگ اۉغلی کیخسرونی اۉز اختیاریگه آلیب کېلتیرهدی و اونی یاشلیگیدن باشلب افراسيابگه قرشی عداوت روحیده تربیهلهیدی. نرشخي شو واقعاًینگ یکون قِسمینی قوییدهگیچه قیسقچه بیان اېتهدی: «سياووشنینگ کیخسرو ناملی اۉغلی بۉلیب، او آتهسینینگ قانینی طلب قیلیب کۉپ لشکر بیلن بو ولایتگه کېلگنیده افراسياب شو رامتین قیشلاغاینی حصار قیلیب تورگن. کیخسرو اۉز لشکری بیلن ایکّی ییل شو حصار اطرافینی اۉرهب توردی و اونینگ رۉبرۉسیگه بیر قیشلاق بنا قیلیب، او قیشلاقنی راموش دېب اتهدی. اونی یخشیلیگیدن راموش دېگنلر. بو قیشلاق حاضرگچه آبداندیر. کیخسرو راموش قیشلاغیده آتشپرستلر عبادتخانهسینی قوردی; آتشپرستلرنینگ ایتیشلریچه، بو عبادتخانه بخارادهگی آتشپرستلر عبادتخانهلرینینگ اېنگ قدیميسیدیر. کیخسرو ایکّی ییلدن کېین افراسيابنی توتیب اۉلدیردی. افراسيابنینگ گۉری بخاراده معبد دروازه سیده رحمتلی خاجه امام ابو هفس کبیر تېپهلیگیگه توتشگن کتّه تېپهلیک اوستیدهدیر. بخارا اهالیسی سياووشنینگ اۉلدیریلیشی تۉغریسیده عجایب اشولهلر تۉقیگنلر: کویچیلر بو قۉشیقلرنی «کینی سياووش» — «سياووش جنگی» دېب اتهیدیلر. محمد ابن جعفر (ان-نرشخي) اۉشه وقتدن بویان اوچ مینگ ییل اۉتگن (دېیدی). ینه خدا بیلیمدانراقدیر» (23—24-بېتلر). یوقاریده ایتیلگنیدېک، کاشغارییٔ همده نرشخينینگ افراسياب حقیده بېرگن معلوماتلری بیر-بیرینی تۉلدیرماقده. مثلاً، نرشخي سياووش و افراسيابنینگ اۉلیملری تفصیلاتلرینی، اولرنینگ جسدلری قېرگه کۉمِیلگنینی انیق کۉرستهدی. لېکن افراسيابنینگ فاجعهلی اۉلیمیدن کېینگی خلق ییغیسینی بېرمهیدی. کاشغارییٔ اثریده بو اۉرینلر بۉلمش-ده، اما افراسياب اۉلیمیدن کېین خلقنینگ قتّيق قیغوگه، تشویشگه توشگنلیگی، مرثیهلر ایٔتیب اوزاق وقت ییغلگنلیگی خصوصیده بیر تلهی ایشانچلی معلوماتلر کېلتیرگن: الپ اېر تۉنگه اۉلدیمو، اېمدی یورهی ییرتیلور (1-جلد، 77-بېت). ینه: اولوشیب اېرن بۉرلهیو، مضمونی: افراسياب اۉلگچ، آدملر بۉریلردهیٔ اوولهشدیلر، یاقه ییرتیب اوواس سالدیلر، (چالغووچیلر) اۉز اسبابلریدهیٔ اینگیچگه آواز بیلن چینقیریشدیلر، قتّيق ییغیدن کۉزلری ییرتیلدی (کۉز یاشلری تینیمسیز تۉکیلدی). دېمک، افراسياب تاریخي شخص! توراننینگ مشهور حکمداری و اۉزینینگ اوزاق پادشاهلیک سلالهسیگه اېگه بۉلگن ذات. او دېیرلی برچه تورکي قوملرنینگ اېنگ قدیمگی بویوک اجدادلریدن بیریدیر. درواقع، اونینگ سلالهسی یقین وقتلرگه قدَر سمرقندده و بسره (عراق)ده دوام اېتیب کېلگنلیگی حقیده مشهور تاریخچی رشیدالدین و شرقشناس و. و. برتالد اۉز اثرلریده قیمتلی معلوماتلر یازیب قالدیرگنلر. مثلاً، رشیدالدین اۉزینینگ «جامي-ات-تواریخ» اثریده «خوارزمشاه هر تاماندن قۉشین تۉپلهدی و اونی ماوارالنهر مملکتینی باسیب آلیسه مقصدیده بخاراگه باشلب، او اطرافدهگی حاکملرگه، خصوصاً سمرقندنینگ سابق حاکمی، افراسياب اولادلریدن بۉلگن سلطان عثمانگه خوشخبر یوباریب، اولرنینگ همّه سینی اۉزینینگ یخشی وعدهلری بیلن امیدوار قیلدی»، دېب یازهدی. (قرهنگ: رشید الدین. سبارنیک لېتاپیسېیٔ. ت.1، ک ن. 2، م.—ل.، 1952، 191-بېت.) اوشبو پرچهدن کۉرینیب توریبدیکی، افراسيابنینگ اولادلری خوارزمشاهلر دوریده هم سمرقندده یشهگن اېکن. اکادېمیک و. و. برتالد اېسه اۉز اثرلریدن بیریده افراسياب اولادلری 15 عصرگه قدَر بسره ده یشهگنی، او یېرلرده حاکم بۉلگنلیکلری تۉغریسیده دلیللر کېلتیرهدی. (قرهنگ، و. و. برتالد. ساچینېنيه، تام ویی، ماسکوه، 1971، 147-بېت.) دېمک، تاریخچیلر، ارخېولوگلر، جماعتچیلیک وکیللری، فیلالوگلر، قلمکشلر و باشقه ساحه خادملری همجهت حرکت قیلسهلر، قونت بیلن اۉرگنسهلر افراسياب اولادلرینینگ شجره سینی تیکلهشلری ممکن. شو کونگه قدَر افسانوي سیما دېب یوریتیلگن افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی یوقاریده کېلتیریلگن دلیللر بېملال اثباتلهیٔ آلهدی، دېب اۉیلهیمیز. (بیز اۉز مقالهمیزده، اساسن بدیعي-افسانوي لباسگه اۉرهلگن فردوسينینگ «شاهنامه»سیدهگی معلوماتلرگه اتهیٔ تؤختمهدیک. افراسياب حقیده اۉرگنیلمهگن باشقه تاریخي منبعلر هم، شبههسیز، بار!) افراسياب تاریخی اوّلا تاریخچیلریمیزنی قیزیقتیریشی لازم اېدی. افسوسکی، اولر همان جیم. نېگه؟ بیزنینگچه، بونی قوییدهگی سببلر بیلن ایضاحلش ممکن. بیرینچیدن، اېران شاعرلری و تاریخچیلری اثرلریده افراسيابنینگ اتهیٔ افسانوي سیماده عکس اېتتیریلیشی بعضی بیر یېوراپه و روس تاریخچیلری نقطهی نظرلریگه تاثر قیلگن (یاکه باشقچه راق ایتگنده، اولرنینگ اَیریملریگه جوده قۉل کېلگن). ینه شونینگ اوچون هم، اۉرته آسيا و شرق تاریخینینگ بیلیمدانی اکادېمیک و. و. برتالد اۉزینینگ دستلبکی مقالهلریده افراسيابنی توراننینگ افسانوي شاهی دېب اتهگن اېدی. بو فکر کۉپگینه تاریخچیلر اوچون اۉتیب بۉلمس چېگره گه یاکه توران تاریخیگه بها بېریش مېزانیگه ایلنیب قالدی. افسانه مسالهسیگه کېلگنده شونی ایتیش کېرهککی، شرق ادبیاتیده تاریخي شخصلر سیماسینی افسانوي توسده یاریتیش یېتکچی مېزانلردن بیری بۉلگن. مثلاً، پیغمبر محم(ص)، حضرتی عالی حقیده، خواجه احمد یٔسوی امیر تېمور… حقیده قنچهدن-قنچه افسانه-روایتلر موجود. اولرگه سوینیب بیز بو بویوک ذاتلرنی تاریخ صحیفهلریدن چیقریب تشلهشیمیز کېرهکمی؟! عکسینجه، افسانهلر تگیده معلوم حقیقتلر بۉله دی و اونی بیز تېرهن انگلب آلماغیمیز کېرهک. شرق تاریخینینگ، ادبیاتینینگ انه شو خصوصیتینی، منطقینی و. و. برتالد کېینچهلیک توشونیب یېتیب، افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنینی بالواسطه (اونینگ اولادلری آرقه لی) بۉلسه-ده، تن آلگن اېدی. بیز اۉزبېک خلقی تاریخینی، سمرقند شهرینینگ نېچه یاشگه کیرگنینی انیقلهشده هم، دستاوّل افراسياب تاریخیدن باشلب اۉرگنیشیمیز کېرهک اېمهسمی؟! لېکن علمي جماعتچیلیک بو ایشگه کیریشگن اېمس. بلکه اولرنینگ تیل تیشلب توریشیگه پروفېسّور ای. ای. اومنیهکاونینگ سمرقندنینگ یاشینی بېلگیلهشدهگی مېزانی خلقیت بېرهیاتگندیر؟! افسوسکی، اکادېمیک س. پ. تالستاو بو چیزیقنی سياووشگه باغلب الهقچان اوزهیتیرگن اېدی. (قرهنگ: س. پ. تالستاو. قدیمگی خوارزم مدنیتینی ایزلب. تاشکېنت، 1964.) تنیقلی تورکشوناس عالِم ل. ن. گُمیلېو اېسه بو فکرنی افراسياب مسالهسیده معلوم درجهده دوام اېتتیرگن دېییشیمیز ممکن. (قهرهنگ: ل. ن. گُمیلېو. درېونیې تیورکی. ماسکوه. نهوکه. 1967.) انه شوندهی دلیل-اثباتلر بۉلیشیگه قره مسدن، اَیریم تاریخچیلریمیز افراسياب نامینی گۉیا تاپانیم (جای نامی) صفتیده — «اطرافی سياب» دېگن سۉزلردن کېلیب چیققن، دېب توشونتیریب کېلماقدهلر. (قرهنگ: ه. محمدجاناو. «چاچ و شاش — قدیمي تاشکېنت. «تاشکېنت آقشامی». 18-مرت، 1983 ییل.) ینه بیر بار قیته ایتیشگه تۉغری کېلهدی: افراسياب جای نامیگه مطلقا باغلیق اېمس، بلکه انتراپانیم، یعنی کیشی نامینی انگلهتهدی. چونکی اونینگ اصل نامی — الپ-اېر-تۉنگه. افراسياب اېسه اونگه فارسلر تامانیدن بېریلگن نامدیر. بو مساله تاریخ فنلری نامزادی ت. قادراوه نینگ «شرق یولدوزی» آینامهسینینگ 1984 ییل 1-سانیده باسیلگن «سۉز تگیده سۉز بار» مقالهسیده هم کېنگ یاریتیلگن اېدی. ایکّینچیدن، تاریخچیلریمیز اېنگ قدیمي شهریمیز — سمرقندنینگ تاریخی 2500 ییلگه باریب تقهلهدی، دېمک باشقه شهرلر یاشی اوندن آشمسلیگی کېرهک دېگندېک، بخارا، تاشکېنت، خیوهنینگ تاریخینی هم ایکّی مینگ یاکه 2200 ییل اطرافیده بېلگیلشگه اورینیب کېلماقدهلر. (حقیقتنینگ تۉله عکس اېتیشی اوچون شونی تاکیدلب اۉتماقچیمیزکی، اکادېمیک ه. اسقراو 1990 ییلنینگ یون آییده، رادیو آرقه لی بېریلگن بیر صحبتیده، سۉنگّی وقتده آچیلگن بعضی قتلملر شهر تاریخینینگ 2600 ییلگه یېتیشی تۉغریسیده خلاصه چیقریشگه امکان بېرماقده، دېب ایتدی.) احتمال، ارخېولوگلر هلی سمرقندنینگ اېنگ قدیمگی قتلمینی، اوندهگی کېرهکلی نقطهنی تاپه آلمهیاتگندیر. لېکن بیزنینگ (تورانلیکلرنینگ) تاریخیمیز غرضگۉیٔ تاریخچیلر ایضاحلهگنیدېک، سۉغد دوریدن اَیترلیک درجه ده نریگه اۉته آلمهیهپتی. اوچینچیدن، افسوسلنرلی جایی شوندهکی، یېتکچی تاریخچیلریمیزنینگ بعضی بیرلری اۉزبېک خلقینینگ کېلیب چیقیشینی، اونینگ اۉزهگینی فارسچه یاکه ایکّی تیلده سۉزلهشووچی بیر گُروهگه آلیب باریب تقهیهپتیلر. حتّی شجره درختیمیزنینگ اساسي تنه سینی فارسيلر تشکیل اېتهدی، دېب اوقتیریشگه حرکت قیلماقدهلر. (قرهنگ: ه. اسقراو. «اۉزبېکلر قندهی کېلیب چیققن؟» «فن و تورموش»، № 3، 1985 یٔ.) بوندهی غایه نی ایلگری اۉرتهگه تشلهگن بۉلسهلر-ده، لېکن آشکاره ایتیشگه نه یېوراپهلیک غرضگۉیٔ عالِملر، نه فارس تاریخچیلری جراعت اېتگن اېدیلر. همّه خلقنینگ اۉزهگینی اۉشه خلقلرنینگ توب وکیللری تشکیل اېتسه-یو، اۉزبېک خلقینینگ اۉزهگینی ایکّی تیلده گپلهشووچی چله فارسيلر، چله تورکيلر تشکیل اېتسه، بو قهیسی منطققه تۉغری کېلهدی؟! اۉزبېک خلقی و اۉزبېک ملتی ترکیبیده هم، تاجیک ملتی ترکیبیده هم ایکّی تیلده سۉزلهشووچی (فارسي-تورکي) کیشیلر انچه بار. لېکن اولر بو خلقلردن هر بیرینینگ اۉزهگینی اېمس، قۉشیمچه قتلمینی تشکیل اېتهدی، دېب ایتیش عدالتلیراق بۉله دی. بیزنینگچه، بیرگینه تاریخچیلرنینگ اېمس، همّه میزنینگ هم افراسياب — الپ-اېر-تۉنگه تاریخینی اۉرگنیب، اونی خلققه یېتکزیشده اۉزیمیزگه یرهشه کمچیلیگیمیز بار. حالبوکه، اۉقووچیلر بوندهی پیتده عالِملرنینگ سۉزیگه کۉپراق قولاق سالهدی. شو بیلن بیرگه، ادیبلریمیز هم افراسياب تاریخینی اۉرگنیشده اۉزلرینی چېتگه آلمسلیکلری درکار. چونکی افراسياب تاریخی — توراننینگ تاریخی، تورکي خلقلرنینگ (خلقیمیزنینگ) تاریخی دېمکدیر! افراسياب تاریخینی تۉغری اۉرگنیش و یاریتیش سمرقند، بخارا کبی شهرلرنینگ یاشینی انیقلهشگه، خلقیمیز تاریخینی عدالتلی اۉرگنیشگه امکان بېرهدی، مهم مېزان بۉلیب خدمت قیلهدی. افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنینی اعتراف اېتیش اۉزبېک خلقینینگ ازل-ازلدن مرکزلشگن توران دولتیده (حاضرگی اۉرته آسياده) یشب کېلگنلیگینی، بای قدیمي تاریخ و مدنیتگه اېگه اېکنلیگینی ینه بیر مرته اثباتلشگه امکان بېرهدی. شونینگ برابریده، بعضی بیر ملي نزاعلر کېلیب چیقمسلیگیگه زمین یرهتهدی. شوندهی اېکن، هه دېمهیٔ بیز تورکستانلیکلر ایناقلشیب، باشقه قرداش خلقلر بیلن بیرلشیب، اهلی دنیا کۉز اۉنگیده قدیمي توران دولتنینگ تشکیل تاپگنیگه 4050 ییل تۉلگنلیگینی (نرشخي «بخارا تاریخی»ده افراسياب 3 مینگ ییل آلدین یشهگنینی ایتگن اېدی. انه شو رقمگه اثر (944 یٔ.) یازیلگندن کېینگی اۉتگن دور — 1047 ییلنی قۉشسک، 4047 ییللیگی آیدینلهشهدی) طنطنهلی روشده، اخیللیک بیلن نشانلشیمیز لازم. انه شونده سمرقند — سېمیزکېنتیمیزنینگ کوییب کېتگن یریم عمرینی بېملال تیکلشیمیز ممکن. “شرق یولدوزی” ژونالی، 1991 ییل، 7-سان [ پنجشنبه هفدهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:32 ] [ داکترفاریابی ]
تورکی خلقلر باش بابا سی
توران، تورک و تور(ک)لر تورک(اِی) خلقلرنینگ کېلیب چیقیشی و ایلک وطنی تۉغریسیده فنده تورلی قرهشلر موجود بۉلگن. بو قرهشلرنینگ اکثریتی معماگه بیر تامانلمه یاندهشگن حالتده تورک خلقینینگ کېلیب چیقیشینی ناتۉغری ایضاحله گن. خصوصاً، یېوراتسېنتریزم و اېراناتسېنتریزم نظریه لرینینگ وکیللری و اولرنینگ طرفدارلری انسانیت تاریخیده مهم رول اۉینه گن تورک(اِی) خلقلرنی کمسیتیش بیلن شغیللنگن. شونینگدېک، اولر اۉز اثرلریده اېرانزبان خلقلر تاریخینی حددن تشقری اولوغلب، اونی کۉکلرگه کۉتریشگن. ساوېت دوری تاریخ فنیده هم تورک(اِی) خلقلرنینگ ایلک وطنی – آلتای، تورکلر عیناً شو اۉلکه ده پیدا بۉلیب، سۉنگره باشقه یورتلرگه ترقهلگن، دېگن تصور شکللنگن. بو تصورنینگ پیدا بۉلیشیده تورک اېتنانیمی آستیده آلتای حدودیده ایلک اۉرته عصرلرده خاقانلیکنینگ دستلب ترکیب تاپگنلیگی کتّه رول اۉینگن.[1] اکادېمیک احمدعلی اسقراونینگ یازیشیچه،19 - 18 عصرلر دوامیده آلتای منطقهسیده آلیب باریلگن اېتنالینگویستیک تدقیقاتلر هم بوندهی علمي فرَضنینگ اساسلی اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. شوندهی قیلیب، آلتای تورکي خلقلرنینگ ایلک وطنی صفتیده تیلگه آلینیب، جهان تاریخي تیلشناسلیگیده آلتای تیللرعایله سی دېگن اتَمه پیدا بۉله دی. بو توشونچهنینگ علمي اساسلنیشیده اېتناگرف و تیلشناسلرنینگ بو ساحهده آلیب بارگن ایزلنیشلری و تورکلرنینگ کېلیب چیقیشی حقیده تۉپلنگن تورلی اساتیر و روایتلر هم خدمت قیلدی.[2] معلومکی، ساوېت تاریخشناسلیگیده خوننلر (گوننلر) تورکي قبیلهلر اېکنلیگی هم اعتراف اېتیلگن. تنیقلی تاریخچی ل.ن.گُمیلیاو (1912-1992) “خوننو” (1960) اثریده خوننلر ختای تاریخیده بیرینچی بار مِیل.او. 1764 ییلده، سۉنگره مِیل.او. 822 و 304 ییللرده تیلگه آلینگنینی ایتهدی.[3] اۉزبېکستان رېسپوبلیکه سینینگ مستقللیککه اېریشگنلیگی تاریخچی و اېتناگرف عالِملر آلدیگه اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی مساله سینی جدّي اۉرگنیش وظیفهسینی قۉیدی. عیناً استقلال طفیلی تاریخي حقیقت رۉیابگه چیقه باشلهدی. مستقللیک ییللریده قدیمگی ختای یازمه منبعلرینینگ آبېکتیو تحلیلی نتیجهسیده برونزه دوریدن باشلب اورال (اۉرال) تاغ تیزمهلریدن شرقي و جَنوبي حدودلر تامان چۉزیلگن کتّه منطقه روس پادشالیگی تامانیدن باسیب آلینگونگه قدَر بو زمین تورک(اِی) اېتناسگه تېگیشلی اېکنلیگی اثباتلهندی. بو حدودده قدیمدن یشهگن اندراناوا مدنیتی صاحبلری، یعنی بویوک تورک چۉلینینگ چاروادارلری بۉلگن تورکي قبیلهلر تورکي تیلده سۉزلهشگنلر. بو منطقهلردن تاپیلگن ارخېولوگیک و انترپولوگیک کمپلېکسلر همده اولرنینگ قدیمگی ختای یازمه منبعلری بیلن قیاسي تحلیلی اورال و جَنوبي سیبیر اهالیسی قدیمگی و ایلک اۉرته عصرلر دوریده هم تورکي تیلده سۉزلشگنلر، دېگن فکرنی ددیل اۉرتهگه تشلشگه امکان بېرماقده. اۉزبېک عالِملری، خصوصاً، مشهور ارخېولوگ احمدعلی اسقراو و تنیقلی ختایشناس عالِم عبدالاحد خواجهېو بیرینچیلردن بۉلیب بو علمي فکرنی اساسله دیلر.[4] پروفېسّور ه.خواجهېو اۉز تدقیقاتلریده سۉنگّی ییللرده ختای و جاپان عالِملری همکارلیکده قدیمگی ختاینینگ 24 جلدلیک تاریخی (“24 تاریخ”) اوستیده جدّي تدقیقاتلر آلیب باریب، علمي ایزله نیشلر جریانیده تورک اتَمهسی ختای منبعلریگه بوندن کمیده 4000 ییل اوّل کیریب کېلگنینی انیقلهگنلیکلرینی تاکیدلهیدی. خلص، قدیمگی ختای یازمه منبعلریگه کۉره، شمالي ختای کیچیک پادشالیکلرینینگ شمالي، شِمالی-شرقي و شِمالی-غربي چېگره لریده مِیل.او. اییی-ایی مینگ ییللیکلر دوامیده خو، دی، خونن ناملری آستیده چاروادار قبیلهلر جماعهلری یشهگن. ارخېولوگیک تدقیقاتلر نتیجهلری عیناً منه شو حدودلرده برونزه دوریده اندراناوا مدنیتی صاحبلری یشهگنلیگینی تصدیقلهیدی. دېمک، قدیمگی ختای یازمه منبعلریده تیلگه آلینگن خو، دی، توفه نگ، گویفانگ، تېلې، چېلې، رونگ، خونن و باشقه صحراییلر قدیمگی تورکيده سۉزله شووچی اندراناوا مدنیتی صاحبلری اېدی.[5] اولر پراتاتورکلر، یعنی کهنه تورکلر بۉلگن. تاریخي و اېتناگرفیک ادبیاتلرده یېوراسيا دشت و چۉللرینینگ، یعنی توران منطقه سینینگ کۉچمنچیلری دستلب “ورورلر” دېب اتلگن. سۉنگّی عصرلرده “اوېستا” علمي اساسده اۉرگنیله باشلنگچ، انه شو ورورلرنینگ جَنوبگه میگرتسيهسی طفیلی اېران تاغ الدی ریانلریده اریانه (عاريلر یورتی) تشکیل تاپگنی معلوم بۉلیب، ورور اتَمهسی عاري (ارییٔ) تېرمینیگه المهشتیریلدی. اېران – اریانه سۉزینینگ ینگی شکلی. اصلیده، حاضرگی اېران حدودینینگ بیر قِسمی بو پیتده پېرسیده یاکه پېرسوه (فارس) دېب یوریتیلگن. “اوېستا”گه کۉره، آريلر اجتماعي حیاتده جماعهنینگ اېرکین، آزاد، جنگآور ملکدارلر طبقهسی بۉلیب، اولر اېل-یورت باشقرووچیلری، بېکلری و خوجهیینلری اېدی. منه شو طبقه و اونینگ اعضالری اۉز اوروغ-ایماقلری و باشقه قومداشلریدن فرقلی اۉلهراق “اوېستا”ده آزادلر، یعنی آريلر، دېب یوریتیلگن. اولر یٔهشهگن یورت آريلر وطنی، آريلر کېنگلیگی، یعنی اریٔهنهم وهیٔچهه، دېب ناملهنگن. بو یورت خلقینینگ اساسي بایلیگی چاروا، یعنی قارهمال، آت، تویه، قۉی-اېچکی و اېشکلر حسابلهنهدی. عاريلرنینگ کوندهلیک تورموش طرزی دشت اهالیسیگه خاص کۉچمنچی چاروادارلیک اساسیده قوریلگن.[6] “اوېستا”نینگ “ویدېودات” کتابیده آريلر یورتی حقیدهگی معلوماتلرنی تنیقلی سغديشناس عالِم میرصادق ایشاقاو اۉزبېک تیلیگه قوییدهگیچه ترجمه قیلگن: “1. اخوره مزده سپیته من زردوشتگه سۉز آچیب دېیدی: 2.“(دنیادهگی) برچه یېرلرنی اونده یشاوچی بندهلریم نظریده (اۉزگه یېرلردن) یخشیراق قیلیب مېن یره تگنمن. هر بیر یېرنی اوندهگی خلقلر اوچون معقول قیلیب یره تمهسم اېدی، برچه یېرلردن آدملر یېرلرنینگ اېنگ بهشت – جنت مثالی اېتیب یره تگنیم اریانم-وایجۉ (اېرهنوېج)گه قرهب آقیب کېلوېرگن بۉلر اېدی…”[7] خلص، اریانم-واېجۉ اېزگولیک عالمینی یره تووچی ایلا اخوره مزده یره تگن 16 سرزمیننینگ اېنگ بیرلمچیسی و گۉزهلیدیر. بونگه قرشی اۉلراق، یاووزلیک خداسی اهریمن اژدرها، قیش و دېونی یره ته دی. “اوېستا” و “ریگوېده” کتابلریگه کۉره، دستلب عاريلر اېران و هندوستانگه کېلگنده محلي اهالیگه نسبتاَ بو نام “بېگانه”، “کېلگیندی”، “باسقینچی” منعالرینی انگلهتگن. کېینچهلیک بو نام خوجهیین، اصلزاده منعاسینی کسب اېتگن. چاروادارلر دهقانلرگه نسبتاَ تېز باییب کېتیشهدی. عیناً شو وقتده کۉچمنچی چارواچیلیککه اۉتیشگه کېنگ امکانیتلر یره تیلدی. بو – جمعیت اجتماعي-اقتصادي حیاتیده توب اۉزگریشلر یوز بېریشیگه آلیب کېلدی. انه شو توب اۉزگریشلرنینگ مېوه سی صفتیده ابتدایي چاروادار جماعهلری ترکیبیده به دولت ملک اېگه لری – اۉنلب و یوزلب آترلردن عبارت ییلگی و مال-قۉیگه اېگه جماعه سردارلری یېتیشیب چیققن.[8] دېمک، عاريلر توران منطقهسی چاروادار قبیلهلرینینگ اقتصادي یوکسلیشیدهگی کۉچمنچیلیک حیات باسقیچینینگ اجتماعي محصولی، اولرنینگ تشبثکار و تدبیرکار ایش بیلرمان قتلمی، توغیلیب کېله یاتگن دستلبکی صفني جمعیتنینگ اصلزادهلر طبقهسی اېدی. خلص، عاريلر تورکي قوم آره سیدهگی آقسویکلر بۉلگن. مِیل.او. ایی مینگ ییللیکنینگ اۉرتهلریده یېوراسيا چۉللرینینگ آریلری، یعنی توران پستتېکیسلیگینینگ چاروادار اهالیسی اۉز چاروالریگه ینگی ییلولر قیدیریب، جَنوبگه تامان، نفقط اۉرته آسيانینگ ایچکی ریانلریگه، حتّی اېراننینگ ادیرلیک زونلریگه هم کیریب بارهدیلر. اولرنینگ اۉرته آسيا حدودیده یشهگنلیگی و بو یېردن اۉتیب کېتگنلیگی برونزه دوری ارخېولوگیک یادگارلیکلریده یخشی کوزهتیلهدی. اولر مِیل.او. ایی مینگ ییللیکنینگ آخرگی چاره گیده محلي اهالینینگ شهر و قیشلاقلریگه، حتّی، “اوېستا” معلوماتلریگه کۉره، اېران و شمالي هندوستانگهچه کیریب بارهدیلر. خلص، چاروادار تورکي آريلرنینگ توران منطقهسینینگ شمالي قِسمیدن کېلیب اېران ادیرلریده اۉرنهشیب قالگن جایلر “اوېستا”ده اریانه نامینی آلگن. اصلیده، قدیمگی تاریخده بو اتَمه قدیمگی اېراني تیللر ترقهلگن گېوگرفیک کېنگلیک منعاسیده هم توشونیلگن. شو باعث فنده آريلرنینگ اېران حدودیده قالیب کېتگنلری اېرانيلر، هندیستانگه یۉل آلگنلری اېسه هندو آريلر نامینی آلگن. دېمک، آري اتَمهسی دستلب اجتماعي منعاده قۉلنیلگن، کېینراق اېسه آريلر محلي اهالی بیلن قاریشیب کېتگچ، بو سۉز ینگی اېتنیک منعا و مضمون کسب اېتدی، آريلردن سان جهتیدن بیر نېچه مرته کۉپ بۉلگن اېراننینگ محلي اهالیسی تیل محیطی تاثریده اولر استه-سېکین اۉز تورک(اِی) تیللرینی یۉقاتیب، فارسلشیب و اېرانيلشیب کېتهدیلر.[9] یوقاریده کېلتیریلگن فکر-ملاحظهلرنی عموملشتیریب ایتهدیگن بۉلسک، تورکي خلقلرنینگ ایلک وطنی، ازلي یورتی بویوک تورک چۉلی بۉلگن. چۉلنینگ مرکزیده توران تېکیسلیگی (توران پستتېکیسلیگی هم دېییلهدی) جایلشگن. حاضرگی تصورلرده بو قدیمگی تورکي قبیله و اېلتلرنینگ وطنی علمي ادبیاتلرده یېوراسيا چۉللری، دېب ناملنهدی. اصلیده، بو تاریخي و جغرافي توران منطقهسی حسابلنهدی. اونینگ حدودي دایره سی جوده کېنگ – غربده قاره دېنگیزنینگ شِمالی-شرقي ساحللریدن شرقده تا جَنوبي بیکه لگچه[10] چۉزیلگن چۉل و دشت منطقهلریدن عبارت. اونینگ شمالي چېگره سی اورال دریاسی و اوندن هم شِمالراققه، قلین تیگهگه باریب تقه لهدی. اورال تاغی قدیمدن تا سۉنگّی اۉرته عصرلرگهچه اسلوینلر بیلن تورکي قبیلهلرنینگ حدودي چېگره سی بۉلگن. او جَنوبی-شرقده شمالي ختای و جَنوبی-غربده شرقي اېران حدودلری بیلن چېگره داش بۉلگن. انتیک دور یونان مولفلری یهکسرت (سِردریا)نینگ قویی آقیمی سغديلر بیلن تورکي تیللی قبیلهلرنینگ چېگره ریانلری بۉلگنلیگینی علیحده تاکیدلشهدی.[11] شو اۉرینده تورلر (تورکلر) قومیگه هم آیدینلیک کیریتیب اۉتیش لازم. احتمال، تورک سۉزینینگ اۉزهگی تورگه باریب تقه لر. تور اېتنانیمیدن کېینچهلیک توران، تورکستان اتَمهلری وجودگه کېلگن. تۉره سۉزینینگ اۉزهگی هم بلکه تورگه باریب تقهلر. ”اوېستا”ده اۉرته آسيانینگ قدیمگی اهالیسی تورلر (تورانلیکلر) صفتیده قید اېتیلگن. ”اوېستا”ده او “تهوره” شکلیده کېلتیریلهدی. دستلب ”اوېستا”ده قید اېتیلگن “تور” اېتنانیمی کېینچهلیک مرکزي آسيانینگ دشت و تاغ یېرلریده یشاوچی چاروادار اهالی بیلن باغلنگن. عالِملرنینگ فکریگه کۉره، تورلر توشونچهسی – بو سک-مسّه گېتلرنینگ دستلبکی نامی بۉلیشی ممکن. باشقه بیر تلقینگه کۉره، تور قدیمگی اېرانيلرنینگ پېشداديلر سلالهسیدن بۉلگن شاهی فریدون (ترېتانه)نینگ اۉغلی. اتاقلی فارس-تاجیک شاعری ابولقاسیم فردوسي (تخمیناً 934-1030) قلمیگه منسوب “شاهنامه” داستانیگه کۉره، تور تورکي خلقلرنینگ باباکلانی، اکهسی سَلم (سیلم، سېلم) اېسه سامي خلقلر باباکلانی حسابلنگن. دنیانینگ تقسیملنیشی حقیدهگی فارس عنعنهلریگه کۉره، فریدون اۉز سلطنتینی اۉغیللری تور، سَلم و اېراج اۉرتهسیده تقسیملهگن. کتّه اۉغیل سَلم – بایلیک، اۉرتنچهسی تور – حربي شان-شوکت، کیچیک اۉغلی اېراج – قانون و دیننی سۉرهگن. اولرنینگ التماسلریگه کۉره، پادشاه آتهلری سَلمگه روم یېرلرینی، تورگه تورکستان و چۉلو بیاباننی، کېنجه اۉغلی اېراجگه اېسه اېران تختینی و اکهلری اوستیدن عالي حاکمیتنی تاپشیرگن.[12] “شاهنامه” اثریده بو عنعنه باشقچه ورینتده سهقلنگن. فریدون اۉز اۉغیللرینی سینهماقچی بۉلدی و اژدرهاگه ایلنیب، اولرنینگ یۉلینی تۉیهدی. سَلم قاچیب قالهدی، تور کورهشگه بېل باغلهیدی، اېراج اېسه اۉزینینگ عقل-ذکاوتی، عالیجنابلیگی بیلن اژدرهانی تینچلنتیرهدی. فردوسينینگ ینه یازیشیچه، فریدون اۉرتنچه اۉغلیگه هۉکیز (بوقه) منعاسینی بېرووچی تور دېگن نامنی بېرهدی. مملکتنینگ شرقي قِسمی بیلن چین تورگه تېگهدی و بوندن سۉنگ توران دېب اتله باشلهیدی.[13] خلص، ”اوېستا”ده دستلب اېتنانیم نامی صفتیده کېلتیریلگن تور فردوسينینگ “شاهنامه” داستانیده کورهشچن و یاووز قهرمانگه، یعنی توران و تورکستان حکمداریگه ایلنتیریلهدی. فردوسي تورنی جنگآور توران حکمداری صفتیده اېران و اونینگ پادشالریگه قرمه-قرشی قۉیهدی. الپ اېر تۉنگه عیناً تورنینگ اولادیدن توغیلگن توران حکمداریدیر. او هم داستانده توراننینگ اېرانيلر نظریدهگی یاووز پادشاسی صفتیده کۉرسه تیلگن. اۉز نوبتیده تورکي خلقلر تاریخی و ادبیاتیده هم تور(ک) نامیگه نسبت بېریلگن تورلی نقللر و روایتلر موجود. شو اۉرینده یافس و اونینگ اۉغلی تورک خصوصیده قیسقهچه معلومات بېریب اۉتسک، فایده دن خالی بۉلمهیدی. قدیمگی دیني روایتلرگه کۉره، نوح علیه سلامنینگ اوچ فرزندی بۉلگن. اولرنینگ اسمی یافس، سام، هام اېدی. عالمنی سوو باسیشی، یعنی توفاندن سۉنگ آمان قالگن نوح پیغمبر اۉغیللریگه یېر یوزینی بۉلیب بېرگن. قرانی کَریمنینگ “نوح” سوره سی بیر نېچه آیتلریده توفان واقعه سی نوح پیغمبر دوریده صادر بۉلگنی قید اېتیلگن.[14] بو نقلده مِیل.او. اوچینچی مینگ ییللیکنینگ آخریده مېساپاته ميده یوز بېرگن اولکن سوو تاشقینی عکس اېتگن بۉلیشی ممکن. ابولغآزي بهادرخاننینگ “شجره یی تورک” اثریده کېلتیریلیشیچه، نوح پیغمبر “هام آتلی اۉغلینی هندوستان یورتیغه یوباردی. سام آتلی اۉغلینی اېرانی زمینگه یوباردی. و یافس آتلی اۉغلینی قطبی شمالي طرفیغه یوباردی… یافسنی بعضیلر پیغمبر اېردی، تېب تورورلر و بعضیلر پیغمبر اېرمس، دېب تورورلر. یافس آتهسینینگ حکمی بیرلن جودی تاغیدن کېتیب، اتیل (ایتیل) و یاییق سووینینگ یاقاسیغه باردی. ایکّی یوز اېللیک ییل انده توردی. تقی وفات تابدی. سکّیز اۉغلی بار اېدی. اولادی بسیار کۉب بۉلور اېردی. اۉغلانلرینینگ آتلری مونلار تورور: تورک، خه زر، سه قلب، روس، مینگ، چین، کمری، تاریخ. یافس اۉلرینده اولوغ اۉغلی تورکنی اۉرنیده اۉلتورتوب، اۉزگه اۉغلانلریگه ایتدیکیم، تورکنی اۉزلرینگیزگه پادشاه بیلیب، انینگ سۉزیدن چیقمنگ. تورککه یافس اۉغلانی تېب لقب قۉیدیلر. بسیار ادبليک و عاقل کیشی اېردی. آته سیندین سۉنگ یېرلرنی یوروب کۉردی. تکی بیر یېرنی خوشلب، انده اۉلتوردی. بو کون اول یېرلرنی ایسسیغ کۉل دېرلر”.[15] خلص، تۉنغیچ اۉغلی تورکنینگ نامیدن یافسنی ابو تورک – تورکنینگ آتهسی، دېب هم اتشگن. مشهور دولت اربابی و تاریخچی عالِم میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیگه قرهگنده، “یافس علیهسلامگه چین مشرقینینگ باشقه محیطلری، قامرون تاغلری و روس یېرلری آخریگچه چۉزیلگن آق چۉققیلر و بېشینچی اقلیمنینگ قالگن 1/3 قِسمی تا مامور یېرلرنینگ آخریگچه و شِمالنینگ زولوماتیگچه یېرلر بخش اېتیلگندی… ایتدیلرکی، تورانزمین و تورکستاننی یافس علیهسلام اۉزیگه اسرهب قۉیگندی. شو سببلی اونی ابوت-تورک دېییشگن… حضرتی نوح نینگ تۉنغیچ اۉغلی یافس اېدی، علیهسلام. حق تعالی اونی رسوللیک تشریفیگه مشرف قیلدی”.[16] قدیمده و اۉرته عصرلرده تورکي اۉلکهلرده یامغیر یاغدیرووچی یهده تاشی یاردمیده دعا اۉقیب آسماندن یامغیر-قار یاغدیرووچی کیشیلر بۉلگن. منه شو یهده علمینی یافهسگه آتهسی نوح علیهسلام اۉرگتگن، دېگن نقل بار. یافس وفاتیدن سۉنگ تورک آتهسی اۉرنیگه اۉتیریب یورتنی باشقردی. خلق اونی یافس اۉغلان، دېب اتهگن. تورک ابن یافس، یافس اۉغلان، تورکخان ناملری بیلن مشهور بۉلگن تورک قدیمگی دیني عقیدهلرگه کۉره، یافسنینگ تۉنغیچ اۉغلی حسابلهنگن. او آتهسی وفاتیدن سۉنگ تورکي اۉلکهلرنی باشقرگن اولوغ خاندیر. تورکنی کۉپراق اۉز خلقی یافس اۉغلان، دېب اتهگن. میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیچه، تورکخان کیامرسنینگ زمانداشی بۉلگن. کیامرس شرقي اېراننینگ بیرینچی حکمداری بۉلگنیدېک، تورک “مشرق دیاری خاقانلرینینگ بیرینچی قاانی” بۉلگن. میرزا اولوغبېکنینگ “تۉرت اولوس تاریخی” کتابیده “تورک ابن یافس ابن نوح علیهسلام سلطانلیگی ذکری” دېب ناملنگن مخصوص فصل موجود.[17] تورکخان اۉز قومی اۉرتهسیده خوش رسم-رسوملر، تحسینگه لایق ترتیبلر اۉرنتگن. نقل قیلیشلریچه، او بغایت عاقل و بااداب حکمدار بۉلگن. “تۉرت اولوس تاریخی” مولفی میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیچه، “خانلیک رسم-رسومی و جهاندارلیک قاعدهلرینی بیرینچی بۉلیب مشرق مملکتلریده اجرا اېتدی. ایتهدیلرکی، چین مملکتی سرحدیدنکی، اونی خانجو، دېب اتهیدیلر، اساسي یېرلر، مثلاً، تورکستان زمین مملکتی چېگر ه لریگچه اونینگ حکومتی قۉلی آستیده اېدی. خیرگاه اودومی اونینگ اختراعلریدندیر. جمعیعی تورکلر آره سیده انعام قیلیش (عادتینی) اۉرنه تدی. عادل و کامل، کۉنگیلچن پادشاه بۉلگن، دېییشهدی. رعاِیت باره سیده کۉپ رعاایت قیلگن… اونینگ بېش اۉغلی بۉلگن. بیرینچیسی ابیلچه، ایکّینچیسی تونگ، اوچینچیسی چیگیل، تۉرتینچیسی برسخان، بېشینچیسی اتلاق. طعامگه توز سالماق تورکخان ابن یافس علیهسلام دوریده پیدا بۉلدی… شونینگدېک، چاروا و وحشي حیوانلر تېریسیدن لباس تیکیب کيیش هم تورک حکمرانلیگی دوریده پیدا بۉلدی”.[18] تورکخان ابن یافس 240 ییل عمر کۉرگن. خلص، تورلر و تورکلر یېوراسيا منطقهسیده کۉپ ییللر عمرگذرانلیک قیلیشگن. اولرده جمعیتنینگ اصلزاده قتلمی آريلر، دېب یوریتیلگن. تور(ک)لر یشهگن اولکن یورت توران دېب اتهلگن. بو اۉرینده توران اتَمهسیگه قیسقهچه تؤختهلیب اۉتیشنی لازم تاپدیک. توران تورکي خلقلر یٔشهیدیگن اولکن حدودنی انگلهتووچی تاریخي اتَمه، اجتماعي-سیاسي و مدني توشونچه بۉلیب، او بوندن تخمیناً 3000 ییل مقّدم دستلب تور(ک)لر یٔشاوچی یورت – تور یاکه تورکستان شکلیده قۉللنیله باشلهگن. “اوېستا”ده هم او شوندهی منعاده ایشلهتیلگن. توران منطقهسی جغرافي جهتدن تینچ آکیانیدن اۉرته یېر دېنگیزیگچه، شمالي موز آکیانیدن تبېت و همالیه تاغلریگچه، اناتاليهدن شمالي هندوستانگچه بۉلگن اولکن حدودنی اۉز ایچیگه آلهدی. توران حدودیده یشهگن پراتاتورک خلقلر کوچلی بیر حکمدارگه احتیاج سېزگن. تاریخي منبعلرده تورلیچه ناملر بیلن اتهلگن، بیراق تورک تیلینینگ تورلی لهجهلریده گپلشگن چاروادار اهالی، یعنی کهنه تورک قوملری یگانه دولت و کوچلی داهيگه محتاج بۉلگن. عیناً کۉچمنچی چاروادار اهالی اۉرتهسیده الپ اېر تۉنگه، اۉتراق دهقانچیلیک واحه لری اهالیسی اۉرتهسیده افراسياب نامی بیلن مشهور بۉلگن شخص انه شوندهی مستقل توران دولتیگه اساس سالدی و اونینگ بیرینچی قاانی (خاقانی) بۉلدی. اۉز فکرلریمیزنی تورکلر (تورکيلر) حقیدهگی اَیریم ملاحظهلر بیلن دوام اېتتیره میز همده تورک اېتناسی و اېتنانیمینینگ اۉرته عصرلردهگی تاریخی همده اونینگ بعضی جهتلرینی کۉرسهتیشگه حرکت قیلهمیز. تورکلر یاکه تورکيلر جهاندهگی اېنگ قدیمگی و ییریک اېتناسلردن بیری بۉلگن. سۉنگّی دورده جهان عالِملری، جملهدن، اۉزبېک عالِملری تامانیدن عملگه آشیریلگن تدقیقاتلر نتیجهسیده و قدیمگی ختای منبعلریگه کۉره، تورک اتَمهسی بوندن تخمیناً 4000 ییل مقّدم رسمسیمان ایېراگلیفلر بیلن یازیلگن بیتیکلرده تیېک و تیوک شکلیده اوچرهیدی. تورک سۉزی کوچلی، مستحکم، به قوت، برکمال، عادللیک کبی منعالرنی انگلهتهدی، دېگن فکرلر موجود. تاریخچی عالِم عبدالاحد خواجهېونینگ یازیشیچه، قدیمگی ختای منبعلریده تورکلر قیافهسی چوقور کۉزلی، قیرّه بورونلی، به سَولت و سېرساچ، دېب کۉرسهتیلهدی. بیر نېچه مینگ ییللیکلر دوامیده تورکي قبیلهلر کۉپ مرته بیرلشگن و پرچهلنگنلیگی طفیلی اولرنیگ قبیلوي ترکیبی هم اۉزگریب تورگن.[19] مِیل.او. اییی عصردن تا میلادي 3 عصرگچه بۉلگن دورده تورکلر اولوغ خونن خاقانلیگی ترکیبیده بۉلگنلیگی سببلی ختای منبعلریده اولر شیوننو، خوننو دېب هم اتلگن. مذکور خاقانلیک یېمیریلگندن کېینگی 3000 ییلگه یقین وقت دوامیده ختایلر تورکلرنی تیېکلې (زمانوي تیلده تېلې) دېب اته شگن. میلادي 6 عصر اۉرتهلریده تورکلرده بۉلگن اشینه اولادی کوچییب، بویوک تورک خاقانلیگینی برپا اېتگن. ختای منبعلریگه کۉره، خاقانلیک توگهتیلگندن کېین تیلگه آلینهدیگن تورکي قبیلهلر 58 ته نام بیلن اجره تیلگن. شولردن 22 تهسی اېسه اویغورلر (اتفاقچیلر)، دېب نامله نگن. اویغور خاقانلیگی 9 عصر اۉرتهلریده توگهتیلگندن سۉنگ تورکلرنینگ کتّه بیر قِسمی آلتای و شرقي تورکستان حدودیدن ماواراولنهرگه کوچیب اۉتگن. تورکيه عالِملری اثرلریده تورک قبیلهسی کۉکتورک، دېب هم اتلهدی. تدقیقاتلرگه کۉره، کۉکتورک سۉزی تنگریگه، یعنی آسمانگه (کۉککه) ایشانگن تورکلر، بلندلیک تورکلری، کۉک بۉری تاتېمی بۉلگن تورکلر کبی منعالرنی انگلهتگن. تورکستان منطقهسی حدودیده تورک نامی تاپانیم، اېتنانیم، گیدرانیم صفتیده کۉپلب اوچرهیدی. بوندن تشقری، یېر یوزیده اۉزهگی تور و تورک بۉلگن جوده کۉپلب شهرلر، ولایتلر، دریالر، تاغلر، اوروغلر، خلقلر همده حیوان، شعر، موسیقه، کوی، داری، حربي اصول ناملری موجود. تورک اېتنانیمی تار منعاده اۉزبېکلر (اۉزبېک خلقی) ترکیبیدهگی اېتنیک گُروه لردن بیرینی انگلهتهدی. او 92 باولی اۉزبېک قوم (اوروغ)لریدن بیرینینگ نامی. تورکلر تۉرت ییریک قبیله (تورک، موسابازاری، کلتهتایٔ و برلاس)دن عبارت بۉلگن. اولر 6 -16 عصرلرده مینگ ییلدن آرتیق وقت دوامیده حاضرگی اۉزبېکستان حدودیگه کېلیب جایلشگن. قدیمگی و اۉرته عصرلردهگی تورکي قبیلهلرنینگ قالدیقلریدن تورک اېتنیک گُروهی ترکیب تاپگن. تورکلر ترکیبیگه تورکلشگن مۉغول قبیلهلرینینگ اَیریم گُروهلری هم کیرگن. اولر، اساسن، چارواچیلیک و قسماً دهقانچیلیک بیلن شغللنگن. تورکلرنینگ کۉپچیلیگی 20عصر باشلریده تاغلردن واحهلرگه کوچیب توشگنلر. اولر بو پیتده بخارا امیرلیگی حدودی، فرغآنه واديسی، سمرقند ولایتی و تاشکېنت واحهسیده یشهگنلر. الپ اېر تۉنگه – تورکي خلقلر باباکلانی الپ اېر تۉنگه تنیقلی حربي سرکرده و مشهور دولت اربابی بۉلیب، او تورکي خلقلر باباکلانی حسابلهنهدی. تورکي منبعلرده او الپ اېر تۉنگه و تۉنگه الپ اېر، فارسي منبعلرده افراسياب نامی بیلن تیلگه آلینگن. دېمک، الپ اېر تۉنگه و افراسياب، اصلیده، بیتّه شخصنینگ تورکي و فارسي ناملری بۉلیب، او توران دولتینینگ اساسچیسیدیر. تورکشناسلیک علمینینگ اساسچیسی بۉلگن مشهور عالِم محمود کاشغرییٔ اۉزینینگ “دېوانو لغآتیت تورک” (1071-1072) کتابیده الپ سۉزینی قوییدهگیچه ایضاحلهیدی: “الپ – باتیر، قهرمان”. سۉنگره کتابده الپ اېر تۉنگه حقیدهگی مشهور مرثیه کېلهدی.[20] تۉنگه (تانگه) سۉزی اېسه دېوانده قوییدهگیچه ایضاحلهنهدی: “تانه – یۉلبرس جنسیدن بۉلگن بیر خیل حیوان. او فیلنینگ کشندهسیدیر. بو سۉزنینگ اساسي منعاسی شُدیر. لېکن بو سۉز تورکلرده منعاسی اۉزگرگن حالده قۉللنهدی. بو سۉز، کۉپینچه، آدملرگه لقب اۉرنیده ایشلهتیلهدی. چنانچی، تانه خان، تانه تېگین و شونینگ کبیلر. تورکلرنینگ اولوغ خانی افراسيابنی تانه الپ اېر، دېب اتر اېدیلر. یۉلبرس کبی کوچلی بهادیر آدم، دېمکدیر”.[21] دېمک، الپ اېر تۉنگه سۉزینینگ لغوي منعاسی “یۉلبرس کبی کوچلی آدم، باتیر و قهرمان اېر” دېمکدیر. تورکي خلقلرده باتیر سرکردهلر و پادشاهلر نامیگه، عادتده، الپ سۉزی قۉشیب ایشلهتیلگن. الپ اېر تۉنگه بو نامنی اۉزیگه اسم قیلیب آلگن دستلبکی انسان، تورکي خلقلرنینگ ایلک خاقانی (خانی) حسابلنهدی. کېینچهلیک اۉزبېک خلق اېپاسیده 90 الپ بۉلگنلیگی، سۉنگّی الپ الپامیش اېکنلیگی کویله نگن. الپ اېر تۉنگه نینگ فارسي منبعلرده اۉز نامی بیلن تیلگه آلینمهیٔ، بلکه افراسياب، دېب اتهلیشیگه نیمه سبب بۉلگن؟ افراسياب ایکّی سۉز: افرا و سياب سۉزلریدن تشکیل تاپگن. “افراس” سۉزی عربچه بۉلیب، آت منعاسینی بیلدیرهدی. اېران افسانهلری و یازمه ادبیاتیدهگی قهرمانلر نامیگه ازلدن آت (اسپ) سۉزی قۉشیب ایشلهتیلگن. مثلاً، “شاهنامه”ده گوشته سپ، ارجه سپ، لوهره سپ کبی کۉپلب ناملر اوچرهیدی. سياب اېسه سیاه آب، یعنی قاره سوو، دېمکدیر. خلص، افراسياب فارسچهده قاره آت، قاره اۉتلیق منعالرینی بېرهدی. قاره سۉزی فقط رنگ (صفت) منعاسیده قۉللنمهیٔ، بو توشونچهنینگ تورکي خلقلرده کوچلی، بهادیر کبی منعالری هم موجودلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. (بو اۉرینده کېینچهلیک تشکیل تاپگن تورکي سلاله – قارهخانيلر دولتینینگ ناملنیشی بېواسطه شو سۉزنینگ کېینگی منعاسیدن آلینگنلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. حتّی تورکستان تاریخیده قارهخیتایٔلر دولتی بۉلگنلیگی هم معلوم.) بیراق فارسلر افراسيابنی یاووزلیک و دهشتنینگ تمثالیگه ایلهنتیرگنلر. تاجیک قاموسلریده اېسه افراسياب سۉزی قۉرقیچ و دهشت سالووچی منعاسیده ایضاحلنهدی. الپ اېر تۉنگهنینگ بالهلیک و یاشلیک ییللری تۉغریسیدهگی معلوماتلر کم سقلهنیب قالگن. اونینگ اجدادلری و کېلیب چیقیشی تۉغریسیده تورلی-تومن ملاحظهلر بار. بیراق الپ اېر تۉنگه تورکي قومگه منسوب بۉلگنلیگی انکار اېتیب بۉلمهیدیگن حقیقت حسابلنهدی. قاموسي عالِم و بویوک متفکر ابو ریحان بېروني (973-1048) اۉزینینگ مشهور “قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر” (1000 ییلده یازیلگن) اثریده قوییدهگیچه تاکیدلهیدی: “افراسياب ابن بومنج ابن اِینت ابن ریشمن ابن تورک ابن زبنسپ ابن عرشسپ ابن توج. نهایت، منوچېهر افراسيابدن پادشاهلیکنی (تارتیب) آلیب، اونی (اېراندن) هَیدهدی. کېین ایکاوی مشهور بیر آتیشمه طفیلی یره شدیلر”.[22] بېروني باشقه بیر اۉرینده “اوېستا” کتابیگه تیهنیب، کیامرسدن باشلنگن پېشدادي پادشاهلرنینگ اسملری کېلتیریلگن جایده افراسياب اېرانده 12 ییل پادشاهلیک قیلگنلیگینی ایتیب اۉتهدی.[23] تورکي شاعر و دولت اربابی یوسف خاص حاجیب “قوتهدغو بیلیگ” داستانیده محمود کاشغرییٔ کبی تۉنگه الپ اېر فعالیتیگه یوقاری بها بېرهدی. “تورکي شاهنامه” نامی بیلن شهرت قازانگن بو اثرده الپ اېر تۉنگه فعالیتی قوییدهگیچه مدح اېتیلهدی و تعریفلهنهدی: “نظر سالیب قرهسنگ، تورک بېکلری، تورک بېکلرینینگ اېنگ یخشیلری، اولر آرهسیده اېنگ نامی مشهوری و بختی کولیب باققنی تۉنگه الپ اېر ناملی بېک اېدی. مشاهیدهسی کېنگ، صنعت – هنرلری بېحساب کۉپ، بیلیملی، ذکاوتلی سره آدم اۉشه اېدی. تاجیکلر اونی افراسياب دېب اتهیدیلر، او تلهی اېللرنی اۉز تصرفیگه آلگن اېدی. تاجیکلر او حقده کتابده یازیب قالدیرگنلر، بۉلمش، او حقده کیم نیمهنی هم بیلردی”.[24] خلص، بو اۉرینده یوسف خاص حاجیب تامانیدن الپ اېر تۉنگه فقط زۉر جنگچی همده سرکرده و قۉماندان صفتیده اولوغلنمسدن، بلکه بویوک دولت اربابی، مملکت و دولت باشقرووینینگ کتّه تشکیلاتچیسی صفتیده نمایان بۉلهدی. بویوک اۉزبېک شاعری و متفکری علیشېر نوايی (1441-1501) اېسه بېرونيدن 500 ییل کېین اۉزینینگ “تاریخی مولوکی عجم” اثریده الپ اېر تۉنگهگه سَل باشقچه راق بها بېرهدی: “افراسياب. آنی بعضی دېبدورلرکیم، پوشنگ بیننی تور بیننی فریدون اۉغلیدور. و بعضی انینگ نسبتی کیامرسغه یېتکوروبدورلر. اما بورونغی درستراقدور. چون نودرنی (منوچېهرنینگ اۉغلی بۉلگن اېران شاهی – ق.ر.) اۉلتوردی، اېران ملکینی انداق بوزدیکی، آز یېرده مامورلوق قالدی… افراسياب پادشاهلیگی اۉن ایکّی ییل اېردی”.[25] بوگونگی کونده اۉزبېکستانده کۉپلب تاریخچی عالِملریمیز (ارخېولوگلر، منبعشناسلر، شرقشناسلر، اېتنالاگلر و ب.) الپ اېر تۉنگهنی تاریخي شخص صفتیده تن آلگیلری کېلمهیدی. اصلیده، مثلاًینگ ایلدیزی روس شرقشناسلری و.و.گریگارېو (1816-1881) و و.و.برتالد (1869-1930) اثرلریگه باریب تقهلهدی. و.و.برتالدنینگ یازیشیچه، “قارهخانيلر اېران تاثری آستیده قالگنلری اوچون اۉزلرینی افسانوي توران پادشاهیگه نسبت بېریب، آتینی افراسياب، دېب یوریتهدیلر. حالبوکه، بو تېرمین تماماً تورکچه اېمهسدیر”. تاریخدن معلومکی، روس شرقشناسلری اۉز فعالیتلری بیلن راسسيه امپراطوریسینینگ باسقینچیلیک و مستملکهچیلیک سیاستینی عملگه آشیریشده اۉز حکومتلریگه معین درجهده خدمت قیلیشگن. شرقشناس عالِم اشرف احمداونینگ یازیشیچه، “برتالد اۉرته آسيا خلقلری تاریخی، اېتناگرفيهسی و پسیخولوگیهسینی چوقور اۉرگنگن عالِم بۉلسه-ده، تورکستان خلقی مدنیتینی آبېکتیو و حقّاني بهالهیٔ آلمهدی، معلوم درجهده اونی کمسیتدی… چونکی برتالد چار راسسيهسی مستملکهچیلیگینینگ ایدېولوگی اېدی، او یېوراپهلیکلرنینگ آسيالیکلردن اوستونلیگی غایه سینی آلغه سوردی و شو اوستونلیکنی علمي و مفکوروي جهتدن اساسلشگه خدمت قیلدی”.[26] عیناً و.و.برتالد و باشقه راسسيه شرقشناسلری تاثریده ساوېت تاریخی فنیده 20 عصرگه کېلیب الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص مقامیدن محروم قیلیندی. کمونیستلیک مفکوره بونینگ اوچون برچه واسطهلرنی ایشگه سالدی. توران دولتی و افراسياب حقیدهگی فکرلر اېسه سفسطه گه چیقریلدی. افسوسکی، بو مفکورنینگ بوندهی آغیر تاثریدن بوگونگی کونده هم کۉپلب مشهور اۉزبېک عالِملری (اولر صفیده حتّی اکادېمیکلر هم بار) قوتیله آلیشمهمه یپتی. بو اۉرینده تاجیکستانلیک عالِملر تۉغریسیده حتّی گپیریب اۉتیریشنینگ هم حاجتی یۉق. بیراق بوندن 53 ییل مقّدم نشر اېتیلگن محمود کاشغرییٔنینگ “دېوانو لغآتیت تورک” اثری 1-جلدیگه علاوه قیلینگن ایضاحلرده ایکّی بېتلیک ایخچم “افراسياب” مقالهسی موجود. مقاله مولفی مشهور تیلشناس عالِم، اۉزبېکستانده خدمت کۉرستگن فن اربابی صالح مطللیباو (1900-1979) تاریخي اثرلرده افراسياب تۉغریسیدهگی فکرلر بېنیهایه کۉپلیگینی تاکیدلب، دېواندهگی معلوماتلر افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی تصدیقلهیدی، دېگن تۉغری و ددیل خلاصهگه کېلهدی. او “افراسياب – افسانوي شخص” دېب حکم چیقرگن روس شرقشناسلری و.و.گریگارېو و اکادېمیک و.و.برتالد فکرلرینی اۉز ایضاحیده کېسکین تنقید قیلهدی. اوشبو اۉرینده جسور تیلشناس عالِمیمیز س.مطللیباونینگ بو مقالهده کۉرستیب اۉتگن افراسياب حقیدهگی اَیریم فکرلرینی کېلتیریب اۉتمیز: “شرق یولدوزی” ژونالی، 2013 ییل، 4-سان. “افراسياب” محمود کاشغرییٔ دېوانیده افراسيابنی الپ اېرتۉنگه دېب کۉرستسه، “قوتهدغو بیلیگ” اوتاری یوسف خاص حاج [ سه شنبه پانزدهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 12:30 ] [ داکترفاریابی ]
تورکی خلقلر باش بابا سی “افراسياب” محمود کاشغرییٔ دېوانیده افراسيابنی الپ اېرتۉنگه دېب کۉرستسه، “قوتهدغو بیلیگ” اوتاری یوسف خاص حاجیب افراسياب دېب کۉرستهدی… “روضه توس صفا”، “تاریخی مولوکی عجم”ده افراسياب تۉغریسیده جوده کۉپ معلوماتلر بار. بولرده او غایت ظالم پادشاه صفتیده تصویرلنهدی. “شاهنامه”ده اونینگ ذال و روستملر بیلن کوره شی انچهگینه جاینی اشغال قیلهدی. نوایي افراسياب تۉغریسیده ایکّی بَیت یازیش بیلن چېکلنهدی… خلاصه: تاریخي اثرلرده افراسياب تۉغریسیده معلوماتلر بېنهایت کۉپدیر… دېواندهگی معلوماتلر افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. افراسياب افریدون یاکه فریدوننینگ تور اسملی اۉغلینینگ نبیرهسی اېشنگ یاکه هوشنگنینگ اۉغلیدیر. منوچېهر یېنگیلگچ، منوچېهر اۉغلی نوزر دده سینینگ اۉچینی آلیش مقصدیده افراسيابگه قرشی جنگ قیلیب، یېنگیلهدی. افراسياب نوزرگه قرشی مخصوص حاضرلیک بیلن جنگ باشلهیدی. نوزرنی هلاک قیلهدی و بوتون اېراننی قۉلده توتهدی، قتّيق ظلم آستیده حکم یورگیزهدی. افراسيابنینگ مرکزي شهری کاشغر اېدی. هواسی یخشی بۉلگنی اوچون او دایم شو یېرده یشر اېدی. بوختوننه سر اۉغلی بتزننی شو قیزی بیلن یشیرین علاقهده بۉلگنی اوچون جَروق دېگن شهرگه قمهگن اېدی. بعضیلر بو شهرلرنی افراسيابنینگ مروي شاهیجهان دېگن اۉغلی بنا قیلگن دېییشهدی. افراسيابنینگ برسغآن شهرینی شو بنا قیلگن اېدی. محمود کاشغرییٔنینگ باباسی شو شهرده یشهگن. یونگو واديسی افراسياب اۉغلی قوردیرگن بارمان شهریگه آقهدی. تریم سۉزی افراسياب اولادیدن بۉلگن خاتینلرگهگینه قۉللنیلهدی. قاتون سۉزی افراسيابنینگ قیزلریدن بۉلگنلرنینگ نامیدیر. دېوانده افراسياب ترجمهی حالیگه عاید بو معلوماتلردن باشقه افراسيابگه عاید تۉرتلیکلر هم انچهگینه بار. لېکن اولر دېواننینگ هر یېریده، هر قیسی جلدده چاچیقدیر. پرچهلر افراسيابنی ماهر جنگآور صفتیده تعریفلهیدی. جنگلردهگی قهرمانلیگی، دشمنلرگه ضربه بېریشدهگی مهارتی، بهادرلیگی تعریفلنهدی و اونینگ اۉلیمیگه افسوس بیان قیلینهدی. مشهور “قوتهدغو بیلیگ” اوتاری یوسف خاص حاجیب باشقه بیر یېرده افراسيابنی یالغیز قهرمانگینه اېمس، دولت اداره سیگه مهارتلی بیلیمدان طرزیده صفتلهیدی. 11عصرنینگ اوشبو تدقیقاتچی عالِملری محمود کاشغرییٔ و یوسف خاص حاجیبلرنینگ افراسياب حقیدهگی معلوماتلری، شبههسیز، ایشانچلیدیر”.[27] بو اۉرینده س.مطللیباو دېوان متېریاللری اساسیده افراسيابنی تاریخي شخص صفتیده کۉرسهتهدی و بهالهیدی. عالِمنینگ ساوېت دوریده ایٔتگن بو فکرلریگه دېواننینگ بیرینچی جلدی چیققهندن کېین اَیریم اعتراضلر بۉلگنلیگی اوچون او محمود کاشغرییٔ کتابینینگ ایکّینچی جلدی آخریده مخصوص کېلتیریلگن “تات” ناملی ایضاحده ینه الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص اېکهنلیگینی اۉته حلیملیک، بیراق قطعیت بیلن قوییدهگیچه کۉرسهتهدی: “افراسيابنی برتالد کبی معتبر عالِملر افسانوي شخص، دېب کۉرسهتگنلر. شونینگ اوچون بو فکر کۉپچیلیککه سینگگیب کېتگن اېدی. محمود کاشغرییٔنینگ بو حقدهگی معلوماتلری تماماً بو قرهشگه ضد بۉلیب چیقدی. شونینگ اوچون بیز بو حقده ای تامده “دېوان”دهگی معلوماتلر اساسیده ایضاح بېردیک (ق. “دېوان” ترجمهسی، ای تام، 493-بېت). لېکن اَیریم عالِملر هنوز افراسياب حقیده شبههلنهدیلر. حتّی بعضیلر اونی مخصوص جای نامی دېگن ملاحظهلر یوریتهدیلر. شونینگ اوچون بیز اۉز ملاحظهمیزنی قوّتلب، بو حقده ینه کیچیک ایضاحنی موافق تاپدیک. ایلگری تدقیقاتلر – اکاد. برتالد، و.و.گریگارېولر افراسيابنی افسانوي نام دېگن دعوالریده اولر بو سۉزنی تورکي اېمسلیگیگه اساسلنگنلر. درحقیقت، بو سۉز فارسچه سۉزدیر. شونینگ اوچون بونی تورکي خلقلر قهرمانی، دېب کۉرستیش عالِملرنینگ افسانوي نام دېگن قرهشلرینی قوّتلهیدی. اما “قوتهدغو بیلیگ” اوتارینینگ معلوماتیگه کۉره، بو قهرماننینگ اصل نامی تونگه الپ اېر اېدی. تاجیکلر بونی “افراسياب” دېب اتر اېدیلر: بو تورک بېکلرینینگ آتی بېلگولوک، “دېوان”ده هم خودّی شو مضمون سقلنگن. محمود کاشغرییٔ “تونگه الپ اېر یاکه الپ اېر تونگه” دېگن نام ذکر قیلینگن یېرده، بو – افراسياب دېب ایضاحلهیدی. دېمک، معتبر عالِملریمیز اکادېمیک برتالد و گریگارېولرنینگ “قوتهدغو بیلیگ”دهگی بو فکتدن خبرسیزلیکلری اولرنی ادهشتیرگن. دېمک، افراسياب مشهور بهادر الپ اېر تونگهگه فارسلر تامانیدن بېریلگن نامدیر. او تاریخي شخصدیر. “دېوان”ده او حقیدهگی قصیدهدن بیر قنچه پرچهلر بېریلگن. افراسيابنی ینگلیش توشونیش بیر خلق تاریخیگه دایر واقعه لرنی ایکّینچی بیر خلققه نسبت بېریشگه اېلتووچی قۉپال خطادیر”. الپ اېر تۉنگه – توران دولتینینگ اساسچیسی الپ اېر تۉنگه میلاددن اوّلگی 8 عصرنینگ آخریده توران حدودیده سک-ایکسیتلر یاکه سکیفلر (تورکي قوملر)نینگ دستلبکی دولتینی تشکیل قیلهدی. بو دولت یېوراپه تدقیقاتچیلری تامانیدن کېینچهلیک پراتاتورک (کهنه تورکلر) دولتی دېب ناملنگن. اصلینی آلگنده، الپ اېر تۉنگه توران دولتیگه اساس سالگن مشهور تورکي خاقان حسابلنهدی. او توران دشتلریده (آسيا و یېوراپه قطعهلریده) یشگن اۉنلب تورکي اوروغ و قبیلهلرنی یگانه دولت آستیگه بیرلشتیردی و مذکور دولتنی 28 ییل دوامیده باشقرگن. توران دولتینینگ دستلبکی پایتختی قیسی شهر بۉلگنلیگی اۉشه دور منبعلریده انیق کۉرستیلمهگن. محمود کاشغرییٔنینگ فکریچه، کاشغر الپ اېر تۉنگهنینگ مرکزي شهری بۉلگن. تورکي خلقلر، اساسن، چاروادار بۉلگنلیگی اوچون اولر یازده یازلاق (ییلو)لرده یشب، قیشده قیشلیق (قیشلاق)لر و شهرلرده استقامت قیلیشگن. اولر اۉشه پیتده اۉتراق حیاتگه نسبتاَ کۉپراق کۉچمنچیلیک حیات طرزیگه ماسلشگن اېدیلر. شونینگ اوچون توران دولتینینگ بیتّه اېمس، بیر نېچته باش کېنتلری و مرکزي شهرلری بۉلگن، دېب ایتیش اوچون قۉلیمیزده اساسلر یېترلی. الپ اېر تۉنگه توران پستتېکیسلیگیده یشهگن برچه تورکي قوملرنی بیرلشتیریش اوچون تینیمسیز کورهشگن. او شرقده اویغورلرگه قرشی جنگ قیلگن، ایرتیش دریاسی بۉیلریگه قۉشین تارتیب باریب، بسمیل قومینی بۉیسوندیرگن، توراندهگی برچه تورکي خلقلرنی بیر دولت قیلیب بیرلشتیرگن. الپ اېر تۉنگهنینگ فرزندلری هم خودّی آتهسیدېک تورانده کۉپلب شهر و قیشلاقلرگه اساس سالگن. محمود کاشغرییٔنینگ “دېوانو لغآتیت تورک” اثری معلوماتلریگه قرهگنده، الپ اېر تۉنگهنینگ قاز اسملی قیزی بۉلگن و او حاضرگی اېران حدودیدهگی قزوین و قوم شهرلرینی برپا قیلگن. تورکيلرنینگ چېگره شهری بۉلگن قزوین شهریده ملیکه قاز غاز اۉینر اېدی. شهر نامی قزوین – قاز سۉزینینگ قیسقرگن شکلی بۉلیب، شهر اۉزینینگ بنیادکاری بۉلگن خاقان قیزی ملیکه قاز نامیگه قۉییلگن و او قاز شهری منعاسینی هم انگلتهدی. شهر نامینینگ ایکّینچی منعاسی قیز شههرینی بیلدیرگن. قوم شههری طرافلریده اېسه ملیکه قاز آو قیلیش بیلن شغوللنگن. بو شهر قوملی یېرده قوریلگنلیگی اوچون شو تورکي نام بیلن اتلگن و خاقان عایله سینینگ آو قیلهدیگن اساسي مکانی بۉلگن. شونینگدېک، ایلی واديسی (شرقي تورکستان)گه آقووچی کتّه سوونینگ قاز سووی دېب اتلیش سببی هم او یېرده ملیکه قاز دریا سووی قیرغآغیگه ییریک قلعه قورگنلیگی اوچوندیر. “دېوانی لغآتیت تورک”ده یازیلیشیچه، تریم سۉزی الپ اېر تۉنگه اولادیدن بۉلگن خاتینلرگه نسبتاَ قۉللنیلگن. قاتون سۉزی الپ اېر تۉنگهنینگ قیزلریدن بۉلگنلرنینگ نامیدیر. محمود کاشغرییٔنینگ معلوماتلریگه قرهگنده، الپ اېر تۉنگهنینگ بقن و برسغآن دېگن ایکّی اۉغلی بۉلیب، اولر فرغآنه واديسیده حکمرانلیک قیلیشگن. برسغآن بو حدودده برسغآن و بارمان شهرلرینی کوردیرگن. بعضی تدقیقاتلرده کېلتیریلیشیچه، مرو شهرینی هم الپ اېر تۉنگهنینگ باشقه اۉغلی – مروي شاهیجان قوردیرگن. اۉرته عصرلر دوریگه عاید تاریخي منبعلرده مرو شهری اولوغلنیب، مروی شاهی جهان (مرو – جهاننینگ شاه شهری) دېب بېجیز مدح اېتیلمهگن. محمود کاشغرییٔنینگ فکریچه اېسه، مرونی الپ اېر تۉنگهنینگ اۉزی بنا قیلگن. کاشغرییٔ دېوانیگه سوینیب، اَیریم تدقیقاتچیلر چیقرگن خلاصهگه کۉره، الپ اېر تۉنگهنینگ مرکزي شهری کاشغر بۉلگن. بیراق محمود کاشغرییٔدن آلدین یشب اۉتگن نرشهخينینگ فکرلریگه کۉره، بخارا شهری الپ اېر تۉنگه دولتینینگ پایتختی بۉلگن. الپ اېر تۉنگه تورانده مستحکملنیب آلگچ، تور(ک)لر یورتیگه دایم تجاوز قیلیب تورهدیگن اېرانگه قرشی کورهش باشلهدی. بویوک سرکرده اۉز دشمنلری و اطاعت اېتمهگن قبیلهلرگه نسبتاَ شفقتسیز حکمدار، بیراق دۉستلری و اۉز فقراسیگه نسبتاَ سخي و مرد خاقان اېدی. الپ اېر تۉنگه عیارلیکنی بیلمهیدیگن تۉغری سۉزلی سرکرده، سادّه و ایشانووچن تورک الپی بۉلگن. او کتّه قۉشین بیلن اېران اوستیگه حربي یوریش قیلهدی و اېراننی ضبط اېتیب، بو یېرده 12 ییل پادشاهلیک قیلگن. سۉنگره الپ اېر تۉنگه بیلن اېرانلیکلر اۉرتهسیده صلح توزیلگن. بعضی منبعلرده یازیلیشیچه، اېران بیلن توران اۉرتهسیدهگی چېگره جیهون (امودهریا) بۉیلب بېلگیلهنگن. اصلیده، امودهریا آرقه لی تاریخي خراسان و ماواراولنهر حدودلری اۉزارا اجرهتیلگن. بو حالتنی مشهور علامه ابو ریحان بېروني اۉزینینگ “قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر” اثریده قوییدهگیچه تصویرلیدی: “افراسياب اېرانشهرنی باسیب آلیب، تبرستانده مینوچېهرنی قمل قیلگچ، مینوچېهر اوندن بیر التماس قیلدی. افراسياب اونینگ التماسینی قبول اېتدی و اېرانشهردن بیر اۉق اۉتیمی قدرت جاینی اۉزیگه قیترهدیگن بۉلدی…”.[28] بېروني آرهدن قریب 40 ییل اۉتگچ یازیلگن اۉزینینگ باشقه بیر اثری – “قانونی مسعودي” (1037)ده بو فکرنی شوندهی دوام اېتتیرگن: “آریشنینگ منوچېهر بیلن افراسياب آرهسیده صلح قیلیش اوچون اۉق آتیشی هم شو کونگه تۉغری کېلگن. بو صلحگه کۉره، اۉق باریب یېتگن جای منوچېهرنیکی بۉلر اېمیش. ایتیشلریچه، او رۉیان تاغیدن آتگن، اوزاققه آتیلگن شو اۉق فرغآنه و تبرستان آرهسیگه توشگن”.[29] الپ اېر تۉنگه بیلن صلح توزیلگچ، اۉز مستقللیگینی قیته تیکلهگن اېرانلیکلر صلح توزیلگن تیر ماه (اۉق آتیلگن آی)نینگ اۉن اوچینچی کونی – رۉزی تیر (اۉق آتیلگن کون)نی، هییت صفتیده کتّه بیرهم قیلیب، هر ییلی عنعنوي روشده نشانلب کېلگنلر. بو حقده هم بېروني اۉزینینگ هر ایکّله کتابیده کېلتیریب اۉتگن. “اوېستا”، الپ اېر تۉنگه و بخارا الپ اېر تۉنگه میلاددن اوّلگی 8 عصرده بخارا یقینیده رامیتان شهریگه اساس سالگن. اَیریم معلوماتلرگه کۉره، بخارا حصاری (شهرنینگ قدیمگی قِسمی)نی هم او برپا اېتگن. بو حقده مشهور تاریخچی عالِم ابو بکر محمد ابن جعفر نرشخي (899-959) اۉزینینگ “بخارا تاریخی” کتابیده قوییدهگیچه فکر بیلدیرهدی: “رامتین (رامیتان). بو کتّه بیر کوهندیزگه اېگه و مستحکم بیر قیشلاق بۉلیب، بخارادن قدیميراقدیر. بعضی کتابلرده بو قیشلاقنی بخارا دېب اتهگنلر. بو قیشلاق قدیم وقتلرده پادشاهلرنینگ تورر جایلری بۉلگن، [کېینراق اېسه] بخارا شهری بنا بۉلگندن کېین، پادشاهلر قیش فصلیدهگینه بو قیشلاقده تورهدیگن بۉلدیلر… بو قیشلاقنی افراسياب بنا قیلگن. افراسياب هر وقت ولایتگه کېلگنیده شو قیشلاقدن باشقه جایده تورمهگن”.[30] “بخارا تاریخی” اثرینینگ ینگی بخارا (کاگان)ده 1904 ییل مولا سلطان تامانیدن نشر قیلینگن نسخهسیده الپ اېر تۉنگه (افراسياب)نینگ قیزی و رامیتان بیلن باغلیق قوییدهگی نقل کېلتیریلهدی: “ایتهدیلرکی، افراسيابنینگ بیر قیزی بۉلیب، اونینگ دایما باشی آغریر اېدی. رامتینگه کېلیب توریب قالگنیدن کېین بو یېرنینگ هواسی موافق کېلیب درددن خلاص بۉلدی و بو جایگه “آرامی تن” – “تن آرامی” دېب نام قۉیدی. عادي خلق اېسه بونی “رامتین” دېگنلر”.[31] الپ اېر تۉنگه قوردیرگن کهنه رامیتان شهری حاضرگی بخارادن تخمیناً 20 کم اوزاقلیکده بۉلیب، او واحهنینگ گۉزهل و خوشمنظره یېریده جایلهشگن. بو یېرده الپ اېر تۉنگه بیلن بیرگهلیکده اونینگ کتّهکان خاندانی، سرای عملدارلری، بېکلری و سرکردهلری هم استقامت قیلگن. بیراق رامیتان تاپانیمینی فقط خاقان قیزینینگ باش آغریغی کسللیگیگه دوا تاپیشی بیلن باغلیق حادثهگه اساسلب قۉییش هم اونچهلیک تۉغری اېمس. شونینگدېک، افراسياب قوردیرگن رامیتان شهرینینگ جغرافي اۉرنی حاضرگی رامیتان تومنینینگ ماموري مرکزی رامیتان شهریدن باشقه جایده بۉلیب، او خلق اۉرتهسیده قۉرغان (رامیتان قۉرغانی) نامی بیلن مشهور. بوندن تشقری، رامشتېپه خرابه لری جاندار تومنی حدودیده جایلهشگن. “اوېستا” متنی اوستیده آلیب باریلگن سۉنگّی تدقیقاتلرنینگ کۉرسهتیشیچه، رامتین و رامش (حاضرگی رامیتان) شهرلرینینگ نامی زردۉشتيلیک دینینینگ ایلاه لریدن بیری – یخشی ییلولر بخش اېتووچی بویوک ایلا رام نامیدن آلینگن. شو نرسه کرکترلیکی، ایلارام نامی هم آرام – آسودهلیک منعالرینی انگلتهدی. رام هوا ایلای هم حسابلنگن. زردوشتيلیک دینینینگ مقّدس کتابی “اوېستا”ده بو ایلاهنینگ نامی رام، رامه، رامه شکللریده کېلهدی. زردوشتيلرنینگ اعتقادلریگه کۉره، آینینگ ییگیرمه بیرینچی کونینی قۉریقلش ایلا رامنینگ ذمّسیده بۉلگن. “اوېستا”ده اۉن بیرینچی “رام یشت” بو ایلاهگه بغیشلنگن مخصوص حمدو ثنالردن عبارت. “اوېستا”ده رام ایلاهی یخشی ییلولر صاحبی صفتی بیلن تعریفلنهدی و ایلاه مِهر بیلن یانمه-یان قۉییلهدی: “ریومند و فرریهمند اهوره مزده، امشاسیپندلر، کېنگ ییلولی مِهر، یخشی ییلولر بخش اېتووچی رام… مدح اېتمن مینگ قولاقلی، مینگ کۉزلی، کېنگ ییلولی مِهر، او بویوک ایلاه – یخشی ییلولر بخش اېتگووچی رامنی!”[32] خلص، یخشی ییلولر صاحبی صفتیده اولوغلنگن بویوک ایلاه رامنینگ نامی الپ اېر تۉنگه و اونینگ نېوره سی قوردیرگن رامتین و راموش شهرلریگه قۉییلگن. رامیتان ییلولریده مینگ ییللر دوامیده دنیاگه مشهور بخارا قارهکۉل قۉیلری باقیلگن. حاضرگی وقتده هم رامیتن تومنی حدودی بېپایان قیزیلقومنینگ اېنگ یخشی ییلولری حسابلنهدی. بوندن تشقری، رامیتن اتَمهسی تورکي میتن اوروغی نامیدن کېلیب چیققن، دېگن تخمینلر هم موجود. تاریخي منبعلرده کېلتیریلیشیچه، اېران شاهی کیکاووسنینگ اۉغلی سياووش آتهسی بیلن اره زلشیب قالگچ، توران خاقانی الپ اېر تۉنگه حضوریگه کېلهدی. الپ اېر تۉنگه (افراسياب) اونی یخشی کوتیب آلگن. محمود کاشغرییٔنینگ یازیشیچه، خاقان اۉز قیزی ملیکه قازنی سياووشگه خاتینلیککه بېرهدی. او حتّی برچه ملکینی کیاویگه تاپشیرهدی. بیراق فارس ادبي منبعلریده، خصوصاً، فارس-تاجیک شاعری فردوسي اۉزینینگ مشهور “شاهنامه” اثریده فرهنگره سین (افراسياب) سياووشنی دستلب یخشی کوتیب آلگنلیگی، اونگه قیزی فرنگیسنی بېرگنلیگی و سۉنگره مکارلیک بیلن اونی اۉلدیرگنلیگی بیر تامانلمه یاریتیلگن. بو واقعه لر تاریخچی عالِم نرشخي تامانیدن 943 ییلی یازیلگن “بخارا تاریخی” کتابینینگ “بخارا ارکینینگ بنا اېتیلیشی حقیده” ناملی 8-فصلیده قوییدهگیچه تصویرلهنگن: “ابوالحسن نیشاپورينینگ “خزاین اول-اولوم”ده ایتیشیچه، بخارا کوهندیزینینگ، یعنی بخارا ارکی حصارینینگ بنا اېتیلیشیگه منه شو (واقعه) سبب بۉلگن: سياووش ابن کیکاووس اۉز آتهسیدن قاچیب جیهون دریاسیدن اۉتیب افراسيابنینگ آلدیگه کېلدی. افراسياب اونی یخشی قبول اېتدی و اۉز قیزینی اونگه خاتینلیککه بېریب، ایتیشلریچه، برچه ملکینی هم اونگه تاپشیردی. بو ولایت اۉزیگه وقتینچه بېریب قۉییلگن جای اېکهنلیگی طفیلی، سياووش بو یېرده اۉزیدن بیر یادگارلیک قالدیریشنی ایستهدی… (کیملردیر) [اثرنینگ بخارا نسخهسیده قۉشیلگن: افراسيابنینگ برادری کرسهیوز] او بیلن افراسياب اۉرتهسیده یامان گپ یورگیزدی و (نتیجهده) افراسياب اونی اۉلدیردی همده انه شو حصارده شرقي دروازه دن کیرهوېریشینگده “درواز ه ی غوريان” (بعضی منبعلرده: “دروازیی گوريان” – ق.ر.) دېب اتهلگن سامانفوروشلر دروازه سینینگ ایچکریسیگه دفن اېتدیلر. شو سببلی بخارا آتشپرستلری اۉشه جاینی عزیز توتهدیلر (اثرنینگ بخارا نسخهسیده قۉشیمچه بار: اونینگ قبرینی سياووش ولی مزاری دېیٔدیلر) و اونگه اتب هر بیر اېرکک کیشی هر ییلی نورۉز کونی قویاش چیقیشیدن آلدین اۉشه جایگه بیتّه دن خۉراز سۉیهدی. بخارا اهالیسینینگ سياووشنینگ اۉلدیریلیشیگه بغیشلب ایتگن مرثیهلری بۉلیب، او برچه ولایتلرگه مشهوردیر. کویچیلر اونگه ماسلب کوی توزگنلر و قۉشیق قیلیب ایتهدیلر. قۉشیقچیلر اونی “آتشپرستلر ییغیسی” دېیدیلر. بو گپلر بۉلگنیگه حاضر اوچ مینگ ییلدن آرتیقراق وقت اۉتدی”.[33] نرشخي اۉز اثرینینگ باشقه بیر اۉرنیده سياووش اۉلیمیگه اتب بخارالیکلر تۉقیگن قۉشیقلر تۉغریسیده ینه قوییدهگیچه یازیب کېتگن: “بخارا اهالیسی سياووشنینگ اۉلدیریلیشی تۉغریسیده عجایب اشولهلر تۉقیگنلر; کویچیلر بو قۉشیقلرنی “کینی سياووش” – “سياووش جنگی” دېب اتهیدیلر”.[34] شوندهی قیلیب، الپ اېر تۉنگه تامانیدن ایلک مرته بخارا شهری و حصاریگه اساس سالینگن. بخارا شهریگه سياووش اساس سالمهگن. بیز یوقاریده تاکیدلب اۉتگنیمیزدېک، نرشخي اۉز اثرینینگ باشقه بیر اۉرنیده بخارا حصارینی الپ اېر تۉنگه بنا قیلگن، دېگن قطعي فکرنی کېلتیریب اۉتهدی و افراسيابنی بنیادکار خان صفتیده کۉرسهتهدی. نر شخی اۉز اثرینی 943 ییلده یازگنلیگینی اعتبارگه آلهدیگن بۉلسک، بو واقعه لرگه حاضر تۉرت مینگ ییلدن آشهدی. نرشخي اۉز اثریده ابول حسن نیشاپوريدن کېلتیرگن بو تاریخي دلیللردن کۉرینیب توریبدیکی، الپ اېر تۉنگه (افراسياب) بنیادکار پادشاه بۉلگن. قدیمگی رامیتان و بخارا قلعهلرینی او قوردیرگن. بو ولایتگه کېلگنیده اۉزی اساس سالگن و پادشاهلرنینگ دایمي قرارگاهی بۉلگن رامیتنده تورگن. نرشخي، تبري، نیشاپوري کبی معتبر شرق تاریخچیلرینینگ بو فکرلرینی اولردن تخمیناً 100-150 ییل کېین یشب اۉتگن بویوک وطنداشلریمیز بېروني، محمود کاشغرییٔ، یوسف خاص حاجیب هم اۉز اثرلریده تصدیقلشهدی. بیراق کۉپچیلیک فارسي منبعلرده تاریخي شخص بۉلگن الپ اېر تۉنگه حقیده اساسسیز اویدیرمهلر کېلتیریلگن و سلبي فکرلر بیلدیریلگن. نرشخي اۉز اثریده الپ اېر تۉنگه حقیده فکر بیلدیرگن ایکّی تامانگه اۉزینینگ خالص مناسبتینی کۉرستیش اوچون اَیریم فارسي منبعلر حقیده انیق قیلیب قوییدهگی سۉزلرنی کېلتیریب اۉتهدی: “فارسيلرنینگ کتابلریده ایتیلیشیچه، افراسياب ایکّی مینگ ییل یشهگن. او جادوگر بۉلیب، نوح پادشاهنینگ باله لریدندیر. او اۉزینینگ سياووش ناملی کیاوینی اۉلدیرگن…”[35] بیزنینگچه، فارسيلرنینگ کتابلریده کېلتیریلگن افراسياب حقیدهگی بوندهی اویدیرمه فکرلر هېچ قندهی ایضاح و شرحگه محتاج اېمس. بیراق بو اۉریندن شونی تاکیدلش لازمکی، ایلک اۉرته عصرلرده تورک دولتچیلیگی (توران) بیلن فارس دولتچیلیگی (اېران) اۉرتهسیدهگی حربي و سیاسي مخالفلیک الپ اېر تۉنگه – افراسيابگه نسبتاَ بۉلگن مناسبت تورکي تیللی منبعلرده ایجابي، فارسيزبان منبعلرده اېسه سلبي بۉلیشیگه سبب بۉلگن. اۉزبېکستان رېسپوبلیکهسی پرېزیدېنتی اسلام کَریماو اۉزینینگ “تاریخي خاطرهسیز کېلهجک یۉق” اثریده تاریخچی عالِملر آلدیگه اۉزبېک خلقینینگ اوزاق اۉتمیشی و بای تاریخینی یاریتیش وظیفهسینی 1998 ییلده یاق قوییدهگیچه قۉیگن اېدی: “تاریخ ساحه سیده محنت قیلهیاتگن عالِم، متخصصلرگه مراجعت قیلماقچیمن: سیزلر ملتیمیزنینگ حقّاني تاریخینی یره تیب بېرینگ، تاکه او خلقیمیزگه معنوي کوچ-قدرت بخش اېتسین، غُرورینی اویغآتسین. بیز یورتیمیزنی ینگی باسقیچگه، ینگی یوکسک مرّهگه آلیب چیقماقچی اېکنمیز، بونده بیزگه یاروغ غایه کېرهک. بو غایه نینگ ضمیریده خلقیمیزنینگ اۉزلیگینی انگلش یاتهدی. حقّاني تاریخنی بیلمسدن توریب اېسه اۉزلیکنی انگلش ممکن اېمس”. پرېزیدېنتیمیز ای.کَریماو تامانیدن تاریخچیلر آلدیگه وظیفه قیلیب قۉییلگن مذکور تاپشیریق کۉپ ییللیک علمي ایزلنیشلر نتیجهسیده بوگون معین منعاده بجریلگنلیگینی ایتیش اوچون اۉزیمده جراعت سېزه من. اۉزبېک خلقینینگ قدیم اۉتمیشی و بویوک دولتچیلیک تاریخینینگ سرچشمهسیده تورگن توران دولتیگه بوندن تخمیناً 2700 ییل مقّدم عیناً الپ اېر تۉنگه (افراسياب) تامانیدن اساس سالینگن. توران دولتینینگ دستلبکی باشکېنتلرینینگ اساسچیسی هم الپ اېر تۉنگه حسابلنهدی. شونینگدېک، بو باشکېنت حاضرگی بخارا شهری اېدی. خلص، الپ اېر تۉنگه حیاتیده بخارا شهری مهم اۉرین توتهدی. بو حالتنی قوییدهگی جدّي سببلر بیلن ایضاحلش ممکن: بیرینچیدن، بخارا شهری توران دولتینینگ ایلک پایتختی بۉلگن. بخارا قولهی جغرافي اۉرین – توران منطقهسینینگ مرکزي قِسمیده جایلشگن. قیزیلقوم و قارهقوم صحرالرینی اۉزارا اجرهتیب تورووچی اۉتراق دهقانچیلیک واحهسی بیلن کۉچمنچیلر – تورکي چاروادار قوملر یشهگن اولکن دشتنی اۉزارا باغلهیدیگن چارراهه نینگ مرکزي قِسمیده بخارا شهریگه تورکي خلقلر تامانیدن اساس سالینگن. بخارا واحهسینینگ شِمالیدهگی وردانه قیشلاغی حقیده فکر یوریتگن نرشخي بېجیز قوییدهگی فکرلرنی یازمهگن اېدی: “او تورکستاننینگ چېگره سیده جایلشگن”. ایکّینچیدن، الپ اېر تۉنگه توغیلگن جای حقیده تاریخي معلوماتلر سقلنیب قالمهگن. بیراق او توران تېکیسلیگیدهگی اولکن دشت یاخود اونگه چېگره داش واحهده وایهگه یېتیب، کمال تاپگنلیگی همده برچه تورکي قوملرنی بیرلشتیریب، مستقل توران دولتیگه اساس سالگنلیگی – تاریخي حقیقت. منطقهدهگی اېنگ کهنه شهر بخارا اېکنلیگی اېسه جهان عالِملری تامانیدن اعتراف اېتیلر اېکن، اۉز-اۉزیدن بو شهرگه الپ اېر تۉنگه تامانیدن اساس سالینگنلیگی آیدینلشهدی. خلص، بخارا شهرینینگ انیق یاشینی انیقلش اوچون هم الپ اېر تۉنگه یشهگن دورنی اساس قیلیب آلیسه لازم بۉله دی. بخارانینگ بنیادکاری الپ اېر تۉنگه بۉلر اېکن، دېمک، بخارا واحهسیدهگی شهرسازلیک مدنیتی و تاریخینی هم الپ اېر تۉنگهدن باشلش کېرهک. حاضرگچه بوخارالیکلر اۉرتهسیده تورلی دورهلرده الپ اېر تۉنگه تۉغریسیده طرفه نقللر یوریشی، نرشخي معلوماتلری بیلن بو ملاحظهلر بیر-بیرینی اۉزارا تۉلدیریشی بېجیز اېمس. اوچینچیدن، الپ اېر تۉنگه و اونینگ فرزندلری بخارا شهری و اونگه یانداش حدودلردهگی شهر و قیشلاقلر ترقیاتیگه کتّه اعتبار قرهتیشگن. الپ اېر تۉنگهنینگ بخارادن تشقری رامیتن شهریگه اساس سالیشی، الپ اېر تۉنگهنینگ قیزی بیلن رامیتن حقیدهگی نقللر فقط کتابلردن کتابلرگه کوچیب اۉتووچی روایت بۉلمهیٔ، بلکه اونده آلیس تاریخیمیزنینگ بیزگه عیان بۉلمهگن سِرو صناعتلری اۉز عکسینی تاپگن. تۉرتینچیدن، الپ اېر تۉنگه آلیس میديهده دشمن قۉلیده مکارلیک بیلن اۉلدیریلگهچ، وصیتیگه بناً اونینگ جسدی عیناً بوخارا شههریگه آلیب کېلینیب، مهعبد دروازهسی آلدیدهگی کتّه تېپهلیک اوستیده دفن اېتیلگن. اگر بوخارا شههری اۉشه پیتده توران دولتینینگ باشکېنتی بۉلمهگنیده الپ اېر تۉنگه بو یېرده دفن اېتیلمهس اېدی. 1997 ییل 19 آکتیٔهبرده بوخارا شههریده بۉلگن یوبیلېی طنطنهلریده اۉزبېکیستان رېسپوبلیکهسی پرېزیدېنتی ای.ه.کَریماو هم الپ اېر تۉنگه بوخارا شههریده دفن اېتیلگنلیگینی تاکیدلب اۉتهدی. الپ اېر تۉنگه نینگ هلاکتی توران بیلن اېران اۉرتهسیدهگی قرمه-قرشیلیکلرنینگ ینگی باسقیچیده اېرانده حاکمیتنی قۉلگه کیریتگن سياووشنینگ اۉغلی کیخسرو تورانگه باستیریب کیرهدی. بو واقعه تخمیناً مِیل. او. 630 ییلی صادر بۉلگن. توران خاقانی الپ اېر تۉنگه بیلن کیاوی سياووشنینگ اۉغلی کیخسرو اۉرتهسیده شدّتلی جنگلر کېچگن. خصوصاً، رامیتن اطرافیده قتّيق جنگلر بۉلیب، بو یېرده ایکّی ییل تورگن کیخسرو رامیتن حصاری رۉپره سیده راموش قیشلاغاینی قورگن. کېینچهلیک اۉرتهده صلح توزیلگن. معلوم مدتدن کېین جنگ حرکتلری ینه قیتهدن باشلنگن. هر ایکّی تامان اۉرتهسیده ققشتماق جنگلر توران و اېران سرحدلریده بیر نېچه مرته بۉلیب اۉتهدی. تاریخي معلوماتلرده کېلتیریلیشیچه، الپ اېر تۉنگه قۉماندانلیک قیلگن انه شوندهی جنگلرنینگ آخرگیسی مِیل.او. 626 ییلنینگ کېچ کوزیده میديه (حاضرگی آزربایجان و اېران حدودینینگ بیر قِسمیده بۉلگن قدیمگی دولت)ده بۉلیب اۉتگن. بو جنگ تورانلیکلرنینگ غلبه سی بیلن توگهیدی. جنگدن کېین صلح توزیلیب، مغلوبلر غالبلر شرَفیگه کتّه ضیافت بېرهدی. بیراق اېران شاهی کیخسرو الپ اېر تۉنگهنی ضیافت پیتیده مَیگه زهر قۉشیب بېریب اۉلدیرهدی. توران خاقانی الپ اېر تۉنگه ایشانووچنلیگی و سادّهدیللیگی اوچون اېرانيلرنینگ مکر و حیلهسیدن قربان بۉلدی. خاقاننینگ اوخلب یاتگن لشکرباشیلری خَم تیغدن اۉتکزیلگن. الپ اېر تۉنگهنینگ اۉلیمی اېرانده تور(ک)لر یاکه سکلردن قوتیلیش کونی صفتیده کتّه طنطنه قیلینگن. خلص، الپ اېر تۉنگه و اونینگ لشکرباشیلری اېرانلیکلر تامانیدن خایینلرچه اۉلدیریلگچ، خاقان قۉشینینینگ تیریک قالگن قِسمی میديه، اناتاليه، اېران، توران حدودلریگه ترقه لیب کېتگن. اولرنینگ بیر قِسمی شرقي اناتاليهنینگ تاغلی جایلریگه قاچیب قوتیلدیلر. او زمانلرده بو یېرلرگه کېلیب اۉرنشگن سک تورکلری قرلوق، غور، بیجناق (پېچېنېگ) اوروغلری اېدی.[36] الپ اېر تۉنگهنینگ جسدی اونینگ صادق بېکلری و ییگیتلری تامانیدن بخاراگه آلیب کېلینگن و شهردهگی معبد دروازه سی یانیدهگی تېپهلیکده دفن اېتیلگن. نرشخی اۉز اثریده بو واقعه لرنی قوییدهگیچه تصویرلهیدی: “سياووشنینگ کیخسرو ناملی اۉغلی بۉلیب، او آتهسینینگ قانینی طلب قیلیب کۉپ لشکر بیلن بو ولایتگه کېلگنیده افراسياب شو رامتین قیشلاغاینی حصار قیلیب تورگن… کیخسرهو ایکّی ییلدن کېین افراسيابنی توتیب اۉلدیردی. افراسيابنینگ گۉری بخاراده معبد دروازه سیده رحمتلی خاجه امام ابو حفس کبیر تېپهلیگیگه توتهشگن کتّه تېپهلیک اوستیدهدیر”.[37] نرشخي الپ اېر تۉنگه بیلن باغلیق واقعه لرنی اۉز کتابیده تصویرلر اېکن، او انیق بیر سنه نی کېلتیرمهیدی. الپ اېر تۉنگه (افراسياب) شخصی بیلن باغلیق واقعه لر تصویریده تاریخچی تامانیدن بیر نېچه مرته اوشبو واقعه لرگه اوچ مینگ ییلدن آشگن، دېگن بیر خیل جواب کېلتیریلهدی، خلاص. نرشهخي یشب اۉتگن پیتدن اېسه حاضرگچه مینگ ییلدن آرتیق وقت اۉتدی… الپ اېر تۉنگه بخاراده دفن اېتیلگن جای تاریخي منبعلرده اوزوق-یولوق کۉرسهتیلسه-ده، او وقت سیناویگه برداش بېردی و خلق خاطرهسیده ابدي قالدی. آره دن عصرلر و مینگ ییللر بیر-بیرینی قوولب کېچدی. شرقنینگ اېنگ کهنه شهرلریدن بیری بخارا بیر نېچه مرته تورلی یاغيلر قۉلیگه اۉتدی. شهرنینگ مقّدس جایلری آتلر تویاغی آستیده تاپتهلدی، مزارلر بوزیب تشلندی. اولادلر المشینووی بیلن قدریتلر هم اۉزگریب توردی. خلقیمیزنینگ دیني اعتقادلری و عرف-عادتلری هم المشدی. تاریخي ناملر و شانلر اۉزگردی. بیراق بخاراده الپ اېر تۉنگه حقیدهگی خاطرهلر تیریک تاریخ صفتیده آته دن باله گه، اۉغیلدن نېورهگه اۉتیب، او بوگونگی کونگه هم یېتیب کېلدی. بو خاطرهلرده الپ اېر تۉنگه اۉزبېک خلقینینگ اېنگ قدیمگی ملي قهرمانی اېکنلیگی و او بخاراده دفن اېتیلگنلیگی کېلتیریلهدی. الپ اېر تۉنگه حقیدهگی خلق قۉشیقلری همان خاص دوره لرده اۉزگچه ینگرهیدی. بخاراگه اسلام دینی کیریب کېلگندن کېین بویوک فیقه شناس عالِم، حنفيه مذهبینینگ ماواراولنهردهگی اساسچیسی، امام بخارينینگ کتّه زمانداشی و استاذی ابو حفس کبیر بخاري (767-832) فعالیتی طفیلی بخارا “قوبّهتول اسلام”، یعنی اسلام دینینینگ گمبذی، دېب اتهلگن. نهرشخينینگ یازیشیچه، کبیر بوخاري وفات اېتگنده افراسيابنینگ گۉری بۉلگن کتّه تېپهلیک و معبد دروازه سی (بو نامگه بیر اعتبار قرهتینگ-ه!) اطرافیگه توتشگن باشقه تېپهلیک اوستیده دفن قیلینگن. اۉرته عصرلرده بو جای کبیر بخاري مقبرهسی موجودلیگی باعث بوتون اسلام عالمینینگ مقّدس زیارتگاهی سنهلگن. بخارایی شریفدن بو تېپهلیککه آلیب بارووچی یۉل حقراه – حق یۉلی، اونگه کیرووچی دروازه دری حقراه – حق یۉلی دروازه سی دېب اعزازلنگن. 1949 ییلده آنه شهریگه سۉنگّی بار تشریف بویورگن مشهور یازووچی صدرالین عینییٔ (1878-1954) تاریخي قۉلیازمهلر اساسیده بخاراده دفن اېتیلگن افراسياب، ابو هفس کبیر بخاري، رودهکي و باشقه اولوغ ذاتلرنینگ مزارلری اۉرنینی انیقلهگن اېکن. بیراق عینییٔنینگ وفاتی بیلن بو تاریخي جایلرنینگ او انیقلگن اۉرنی ینه اونوتیلدی… خیریتکی، 1991 ییلدن باشلگن مستقللیک نسیمی بخاراده هم شهر قیافهسی و مقّدس قدمجالرگه اعتبارنی توبدن اۉزگرتیردی. افراسياب و کبیر بخاري کبی اولوغ ذاتلر دفن اېتیلگن حضرتی امام قبرستانی 21عصر باشلریده قیته آبدانلشتیریلدی همده کهنه بخاراده تاریخي عدالتنی تیکلش و قرار تاپتیریش جریانی باشلندی. شهرنینگ مرکزي کۉچهلریدن بیریگه افراسياب نامی بېریلدی. خلص، افراسياب ینه بخاراگه و اۉزبېکستانگه قیته باشلهدی… دولتیمیز رهبری اسلام کَریماونینگ “اېنگ قدیمگی ملي قهرمانلریمیزدن بۉلمیش الپ اېر تۉنگه (افراسياب)” دېگن سۉزلری آرقهلی تاریخچیلر آلدیگه توران دولتی و اونینگ دستلبکی حکمداری حقیده تاریخي حقیقتنی قرار تاپدیریش وظیفهسینی قۉیگن اېدی. بو دستوري وظیفهلر یېچیمی قوییدهگی خلاصهلرگه آلیب کېلدی: بیرینچیدن، الپ اېر تۉنگه (افراسياب) تاریخي شخص، بونینگ اوستیگه او اېنگ قدیمگی ملي قهرمانلریمیزدن بیری. الپ اېر تۉنگه توران دولتینینگ دستلبکی خاقانی حسابلنهدی. ایکّینچیدن، الپ اېر تۉنگه بخاراده دفن اېتیلگن. بخارانینگ برپا اېتیلیشی الپ اېر تۉنگه تاریخی بیلن چمبرچس باغلیق. بخارانینگ عصرلر و مینگ ییللر قۉریده قالیب کېتگن سِر-صناعتلرینی آچیش، قدیم تاریخینی یاریتیش عینی پیتده الپ اېر تۉنگه شخصیتینی اۉرگنیش هم دېمکدیر. اوچینچیدن، بخارا نفقط حاضرگی اۉزبېکستان حدودیده، بلکه بوتون شرق منطقهسیده معتبر مرکز بۉلگنلیگی بو شهرنینگ جوده قدیميلیگی و کهنهلیگیدن دلالت بېرهدی. بخارا – توران دولتینینگ دستلبکی باشکېنتی، الپ اېر تۉنگه نینگ مرکزي شهری بۉلگن. شونینگ اوچون هم بویوک خاقاننینگ وصیتیگه بناً، او عیناً اۉزی اساس سالگن بخارا توپراغیده منگو قۉنیم تاپگن. خلص، الپ اېر تۉنگهنینگ اۉلیمی توران دولتی و تورکي خلقلر اوچون کتّه یۉقاتیش بۉلدی. بیراق سکلر و باشقه تورکي قوملر اۉز دولتچیلیکلرینی اېران و میديهگه قرشی ققشتماق کوره شده سقلب قاله آلدیلر. الپ اېر تۉنگه وفاتیدن کېین سک-ایسکیتلر دولتی بۉلگن توراننی اونینگ اۉغلی (علیشېر نواينینگ یازیشیچه، ارجسب) باشقره دی. بو حقده مشهور یونان تاریخچیسی گېرادات هم اۉز اثریده مهم معلوماتلرنی کېلتیرهدی. الپ اېر تۉنگهنی اۉز تورکي نامی بیلن اتش – تیکلنیشی لازم بۉلگن تاریخي حقیقتنینگ ینه بیر مهم نقطهسیدیر. چونکی “افراسياب” – اۉزگه خلق تامانیدن اونگه بېریلگن نام حسابلنهدی. تاریخنینگ سِر-صناعتی شوندهکی، او کۉپراق افراسياب نامی بیلن مشهور بۉلگن. “شرق یولدوزی” ژونالی، 2013 ییل، 4-سان. [1] قرهنگ: گُمیلیاو ل.ن. درېونیې تیورکی. –م.: نهوکه، 1967. – س. 15-41. [2]اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی (اۉقوو قۉللهنمه). –ت.: اونیوېریسیتېت، 2007. 198-ب. [3] گُمیلیاو ل. خوننو. خوننы و کیتهې. –م.: اَیریس-پرېسّ، 2003. –س. 28. [4]قرهنگ: اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی… 200-201-بېتلر. [5] قرهنگ: اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی… 203-204-بېتلر. [6]اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی. 207-بېت. [7] اوېستا: “ویدېودات” کتابی. اۉزبېک تیلیگه م.ایشاقاونینگ علمي-ایضاحلی ترجمهسی. –ت.: تاشدشی نشریاتی، 2007. 10-بېت. [8] اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی. 208-بېت. [9]اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی. 209-210-بېتلر. [10]بیکل، اصلیده، تورکچه سۉز بۉلیب، او بای کۉل منعاسینی انگلهتهدی. [11] اسقراو ه. اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی. 211-بېت. [12]تور //اۉزبېکستان ملي اېنتسیکلاپېديهسی. 8-جلد… 632-بېت. [13] فردوسي. شاهنامه (بیرینچی کتاب). فارسيدن ش.شامحمېداو ترجمهسی. –ت.: غهفور غلام نامیدهگی ادبیات و صنعت نشریاتی، 1975. 129-132-بېتلر. [14] قرهنگ: قورغانی کَریم منعالرینینگ ترجمهسی. عرب تیلیدن ترجمان و ایضاحلر مولفی ع [ سه شنبه پانزدهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 12:28 ] [ داکترفاریابی ]
(نبوغ ،نابغه؛ هوشمندی؛ زيرکی) دهالر آره میزده یشه یدی، چونکه ایتیشلریچه حتا بېش یاشگچه بۉلگن هر بیر گودکده هم دهالیک صفتلری موجود بۉلر اېکن. اما یان-اطراف طلبلریگه، عنعنهلریگه ماسلشیش گودکدهگی بېتکرار صفتلرنی سۉندیرهدی، اونی بیر قالبده فکرلهیدیگن و بیر طرزده یشه یدیگن عامه دن بیریگه ایلنتیریب قۉیهدی. تۉغری، یان-اطراف همهنی هم اۉزیگه تۉله مطیع اېتالمهیدی، اَیریم اۉجر ذاتلر موجود ترتیبلرگه، دوگمه لرگه و سییقه حیات طرزیگه قرشی چیقهدی؛ اولر اۉزلری تاپگن الّهقندهی غایهلرگه تېلبه نما اېرگشهدی، سوداییلیک و دېوانهلیکنی اختیاري طرزده اۉز اوستیگه آلهدی. دهالری بار دور – معجز، دهالری بار خلق – معظم؛ عیناً دها شخصلر طفیلی حیات – باقي، کېلهجک منوردیر. انسانیت تاریخی نایاب استعداد اېگهلری عملگه آشیرگن بویوک اۉزگریشلر و کشفیاتلر تاریخی بۉلیب قالماقده… تېلبهلیک تېلبهلرده برقرار، دهالرده اۉتکینچی حالتدیر. تېلبهلر هم ایجاد قیلهدی، اما اولر نینگ یرهتگنلریده منطق، ایجابي مقصد کم، دهالر نینگ ایجادی، یرهتگنلری درک، ایجابي مقصد امریدهدیر. تېلبهلر منطقنی بوزهدیلر و بونی سلبي حادثه دېب بیلمهیدیلر، دهالر منطقدن اۉزهدیلر و اوشبو حرکتینی آنگلی طرزده عملگه آشیرهدیلر. تېلبهلر اوچون حقیقتاً هم قانون یۉق، اولر اجتماعي ترتیبلرنی بوزهیاتگنلرینی ادراک اېتمهیدیلر، دهالر اجتماعي ترتیبلرنی ایجادي زۉریقیش پیتیده بوزهدیلر، اوشبو آن اۉتگهچ، اولر موجود ترتیبلرگه بۉیسونهدیلر. تېلبهلر ایجادی کیملرگهدیر، نیمهلرگهدیر خدمت قیلیشی ضرورلیگی حقیده دېیرلی فکر یوریتمهیدیلر، دهالر اېسه هر بیر اثری، فکری کیملرگهدیر ذوق و عقلي قوّت بغیشلشی کېرهکلیگینی اونوتمهیدیلر. تۉغری، دهالر ایجادي زۉریقیش آنلریده اۉقووچیلرنی، تماشابینلرنی اېسلهمسلیگی، حتا اولر نینگ بدیعي-اېستېتیک دیدیگه، اجتماعي تصورلری و قرهشلریگه قرشی چیقیشی ممکن، لېکن بو اولر نینگ کیملر اوچون، نیمه اوچون ایجاد قیلهیاتگنینی اونوتگنی اېمس. تېلبهلر یرهتگن نرسهلرینی ایزچیللیک بیلن ینهده تکامللشتیریش ممکنلیگینی بیلمهیدیلر، دها شخصلر اېسه اثرلری اوستیده تینمهی ایشلهیدیلر، اولرنی ینهده مکمللشتیریش یۉللرینی ایزچیل قیدیرهدیلر. تېلبهلرده «مېن»نی ایجابي، بېتکرار واقعلیک صفتیده قدرلش تجربهسی یۉق، دها شخصلر «مېن»اینی نایاب، معظم نرسه صفتیده اولوغلهیدیلر، اولرده نرتسیزم — اۉزینی سېویش کوچلی. تېلبهلر نینگ یان-اطرافگه دعوالریده حسیاتگه، هوایي اۉیلرگه بېریلیش، بولهوسلیک اوستون تورهدی، دهالر ایجادي زۉریقیش آنلریده فنالیککه بېریلسه-ده، اۉزی نینگ طلب و دعوالرینی رتسیانل اساسلهی آلهدیلر. تېلبهلر بیلن دهالر اۉرتهسیده یقینلیک، منطبقلیک هم موجود: عالم رنگ-برنگ. فقط آق و قاره رنگلر اویغونلیگیدن مینگ-مینگلب آره لیق رنگ (پولوتان)لر حاصل بۉلر، آنگ سېزگیر و ماهر مصورلر اولردن 600 تهسینی ایلغهشی ممکن اېکن. اجتماعي حیات و کیشیلررا مناسبتلردهگی رنگ-برنگلیکلر اولردن هم زیاد، بېحسابدیر. شو نینگ اوچون انسان حیاتی، سعی-حرکتلری ایکّی — اېزگولیک و یاووزلیک کبی مونافي قطبلریدنگینه عبارت اېمس. عادي کیشی یاکه اۉرتهميانه اقتدار اېگهسی اوشبو رنگ-برنگ، بېحساب مناسبتلرنی شونچهکه قید اېتیشی یاکه اولر نینگ اوچ-تۉرتتهسینی تصویرلشی ممکن. دها ایجادکارلر عادي عقل انگلب یېتمهگن، ایلغهمهگن، حتا ایلغهگن بۉلسه-ده، مهارتی، استعدادی کملیگی باعث آچیب بېرالمهگن واقعلیکلر توبیدهگی واقعلیکلرنی، کیشی قلبی، روحی توبیدهگی موهوم، سېرسیر تۉلقینلر و جیلغهلرنی تصویرلب، آدم و عالم حقیدهگی تصورلرنی ینگی پاغانهگه کۉترهدی. عیناً اوشبو خصلت دها ایجادکارلرنی سېرتویغو، تأثیرچن و اۉته نفیس حسیاتلی قیلهدی. گۉیاکه اولر حیاتی و ایجادیده دنیا نینگ بار رنگ-برنگلیگی، ضدیتلری، کیشیلررا مناسبتلریدهگی گاه شاد، گاه غمگین فکرلر اویغاتووچی مونافي طرفلر نینگ تۉقنهشوولری تۉله اۉز افادهسینی تاپگندېک. مطلق بېتکرارلیک و مطلق ینگیلیک ایزلش دها ایجادکارلر عمر بۉیی عمل قیلهدیگن تمایلدیر. عیناً اوشبو فضیلتی اولرنی اۉرتهميانه اقتدارلر دورهسیدن ییراقلشتیرهدی. بو اۉرینده قدیمگی ختای متفکری، دهاسیزم daosizmاساسچیسی لها-تسزی Lao-tsziمثال بۉلیشی ممکن. دانشمند نینگ فکرلری هر دایم حیرت اویغاتیب کېلگن. «تۉغری — ناتۉغری، — دېب یازهدی او، — شوندهی شوندهی اېمس. اگر تۉغری حقیقتاً هم تۉغری بۉلگنیده ناتۉغریدن شونچهلیک فرق قیلردیکی، بحثگه هېچ قندهی حاجت قالمسدی. اگر شوندهی حقیقت هم شوندهی بۉلگنیده شوندهی اېمسدن شونچهلیک فرق قیلردیکی، تارتیشووگه هېچ اۉرین قالمسدی. وقتنی اونوتینگ، فرقلرنی اونوتینگ! چېکسیزلیک بغریگه شۉنغینگ، اونی اۉز کلبهنگیزگه ایلنتیرینگ!». همه «تۉغری» دېب تاپگن نرسهنی قندهی قیلیب ناتۉغریگه چیقریش، همه «شوندهی» دېب تن آلگن نرسهنی قَیسی اساسگه تهیهنیب «شوندهی اېمس» دېییشی ممکن؟ دهاسیزم حضورنی، یوتوقنی، عنواننی تن آلمهیدی، بورچنی، اخلاقنی، ترتیبلرنی زۉرلب سینگدیریشگه قرشی. دها شخصلرده هم شوندهی یاندهشیشلر کۉزگه تشلنهدی، اما اولر اوشبو تمایلنی مطلقلشتیرمهیدیلر، گاها اولر حضور، حظگه، عنوان و شان تاپیشگه بېریلهدیلر. دهاسیزم اوزاققه مۉلجللنگن رېجهلر توزیشنی، دنیانی، یان-اطرافنی اۉزگرتیریشنی بارلیقدهگی هارمونینی بوزیش دېب بیلهدی، او بارلیقنی شوندهیلیگیچه کۉریش، شوندهیلیگیچه اسرهش طرفداریدیر. دها شخصلر کۉپینچه دنیانی اۉزگرتیریش، ینگی ترتیبلرنی شکللنتیریش طرفدارلری بۉلیب چیقهدیلر، عیناً شوندهی تشبث، سعی-حرکتلر اولر نینگ فعالیتیگه اجتماعي ماهیت بخش اېتهدی. استعدادسیز، اقتدارسیز ایجادکارلیک و دهالیک یۉق، اما همه استعداد، اقتدار اېگهلری هم دها ایجادکار بۉلهوېرمهیدی. استعداد دهالیک تامان تشلنگن ایلک قدمدیر، خلاص. جمعیت اصلیده اقتدارلی کیشیلر نینگ کۉپ بۉلیشینی ایستهیدی، اونگه دهالر اېمس، اقتدارلی کیشیلر کېرهک. شو نینگ اوچون دهالر جمعیت خواهشیگه ضد طرزده پیدا بۉلهدیلر، اولردهگی قَیصرلیک هم شوندندیر. دهالر ازلدن نایاب حادثه حسابلنهدی، بوندن کېین هم اولر کۉپ بۉلمهیدی. تربیه بیلن اۉرتهميانه اقتدار اېگهلرینی شکللنتیریش ممکن، لېکن دهالرنی اېمس. دهالر اۉزینی اۉزی شکللنتیرهدیلر. «تربیه واسطهسیده اَییقنی رقصگه توشیشگه اۉرگهتیش ممکن، اما دها کیشینی یېتیشتیریش امریمحالدیر» (گېلوېتسي). حقیقتاً هم، دها شخصلرده تربیهگه، عنعنهلرگه، عادتي حیات طرزیگه بۉیسینمهیدیگن قندهیدیر اۉجر کوچ موجود. یوکسک اقتدار و استعداد اېگهسی، دها شخصلر موجودلیکدن قانیقمهیدی، اونی رد اېتهدی و توبدن اۉزگرتیریش تشبثکارلری، نظرياتچیلری بۉلیب چیقهدیلر. کیشیلر عنعنوي فکرلش و حیات طرزیگه مایل بۉلگنلری اوچون اوشبو تشبثلرگه، نظریه لرگه قرشی تورهدیلر؛ بو دهالر بیلن جمعیت اۉرتهسیده ضدیتلرنی کېلتیریب چیقرهدی. شو نینگ اوچون محتاجلیکده، قووغینده و احد یشه ش دهالر نینگ قسمتی بۉلیب کېلگن. دها ایجادکارلر افسانهلرنی سېوهدیلر و اۉزلری هم افسانهلر تۉقيدیلر. افسانهلرده غیریحیاتيلیک موجود، دهالر حیاتدن، رئاللیکدن اۉزیش اوچون (تۉغریراغی، ابتدایي تصورلرنی تیکلش اوچون) افسانهلرنی سېویملی موضوعلریگه ایلنتیرهدیلر. یو.مېیېر «اقتدارلی کیشی نینگ فنتزيهسی موجود نرسهلرنی اۉزیدېک تصویرلهیدی، دها شخص نینگ فنتزيهسی مطلق ینگی نرسه، افسانه یرهتهدی» دېگنیده حق اېدی. دها شخصلرده اۉزی نینگ بیلیمیگه، کوچیگه، باشقهلردن داویورهکلیگیگه، موفقیت قازانیشیگه ایشانیش، جنگاورلیک تویغوسی یوقاری بۉلهدی. اوشبو خصلتلر یولي سېزر، کیر، الېکسندر مه کېدانسکي، چینگیزخانده تاج پرستلیک، شهرتپرستلیک و دنیاگه یکّه حکمرانلیک قیلیش، نپالېان و ستالینده نېکرافیللیک بیلن چه تیشیب کېلهدی، شو باعث اولر کورهشیشنی، یاولر بیلن آلیشیب یشه شنی حیات طرزیگه ایلنتیرگنلر. اولر کیملر نینگدیر اوستیدن غالب کېلهیاتگنیدن ذوق آلگنلر، حتا همراهلرینی، یقین کیشیلرینی قربان بېریش هم اولرنی اضطرابگه، غمگه سالمهگن. اگر بوندهی شخصلر انسانپرور، خلقپرور بۉلسه، اولر بار بیلیمینی و کوچینی کیشیلرنی ظلمدن، عدالتسیزلیکدن خلاص قیلیشگه صرفلهیدیلر. مثلاً، مهاتمه گندی شوندهی شخصدیر. قدیمگی هندوستان متفکرلری نینگ کوچ ایشلهتمسلیک غایهلریگه تهیهنگن م.گندی هند خلقینی بویوک بریتانيامستملکهچیلیگیگه قرشی کۉترهدی. زۉرآورلیک، انتقام یشه ش طرزیگه ایلنگن XXعصرده کوچ ایشلهتمسدن مستملکهچیلردن خلاص بۉلیش غایهسی بیلن چیقیش غیریحیاتي حادثه اېدی. بوندن تشقری م.گندی غرب نینگ ایندوستریال ترقیات مۉدلینی رد اېتدی و هندوستان نینگ کېلهجگینی «قیشلاق ساتسیهلیزمی»ده کۉردی. اونینگ فکریچه، اهالیسی کۉپ بۉلمهگن قیشلاقلرده اۉزینی اۉزی باشقه ریش انستیتوتلرینی شکللنتیریش آرقهلی فراوان یشه شنی تأمینلش، قالاقلیکنی، سوادسیزلیکنی توگهتیش آسان. بو پله تان و اریستاتېل نینگ اهالیسی کۉپ بۉلمهگن جایلردهگینه دېموکراسی اۉرنهتیش ممکن دېگن قرهشلریگه هماهنگ یاندشوو. ییریک ایندوستریال شهرلر نهفقط باشقهریش ایشلرینی مرکّبلشتیرهدی، شو بیلن بیرگه اېکالاگیک، دېموگرافیک، اېتنیک معمالرنی کېلتیریب چیقرهدی، اولرده تورلی علتلر نینگ، جنایتچیلیک و بوزغونچی قرهشلر نینگ پیدا بۉلیشیگه زمین موجود. دهالیکنی کۉپینچه بدیعي یاکه علمي ایجاد بیلن باغلشهدی. عیناً اوشبو ساحهلرده درک-عقلو ادراکنی، انسان امکانیتلرینی کېنگهیتیریشگه قرهتیلگن بویوک کشفیاتلر قیلینگن. س.لامبرازا نینگ کۉرسهتیشیچه، بدیعي یاکه علمي ایجاد بیلن شغللنیشگه اینتیلیش تېلبهلر آرهسیده کېنگ ترقهلگن. شونی نظرده توتیب، او «تېلبهخانه — استعدادلر وطنی» دېب یازهدی. تېلبهلر آرهسیده یوز، حتا ایکّی یوزلب اثر یازگنلر تاپیلهدی. اۉز پیتیده اریستاتېل سیرهکوزلیک مرک نینگ وسوسهگه بېریلگنیده یخشیگینه شعرلر یازیشینی، عادتدهگی حالیده، اوشبو قابلیبینی مطلق یۉقاتیب قۉییشینی قید اېتگن. او، مشهور شاعرلر، سیاستچیلر و مصورلر دلگیر، سودایی یاکه آدمآوی بۉلهدی، بوندهی صفتلر سقراط، اېمپېداکل، پلهتانده موجود، دېب یازهدی. پلهتان نینگ فکریگه کۉره، «الههسیره ش اصلا خستهلیک اېمس، بلکه، عکسینچه، خدالر کیشیلرگه انعام اېتگن اېنگ یوکسک نعمتدیر». دانیشور نینگ یېوگېنیکه (نسلدار حیوانلرنی یېتیشتیریش اصولی)نی حکمدارلر یېتیشتیریشگه تطبیق اېتیش حقیدهگی توصیهسی تېلبهلیکدن باشقه نرسه اېمس. دېماکریت ساغلام عقل اېگهسی حقیقي شاعر بۉلالمهیدی، پسکال و شېللینگ دهالیک بیلن تېلبهلیک یانمه-یان یورهدی دېب حسابلهگنلر. XX عصر تصویري صنعتیگه جدّي تأثیر کۉرسهتگن، ییریک سیوررېالیست سَلوه دار ده لی اۉزینی آشکارا «تېلبه» و «دها» دېب اتهگن. دېمک، بدیعي و علمي ایجادده دهالیک بیلن تېلبهلیک نینگ اویغون کېلهدیگن قیرّهلری کۉپ. دهالر تأثیرچن بۉلهدیلر، طبیعتدهگی اۉزگریشلر، شمال، ساووق، ایسّیق، قویاش و آی حرکتلری، دېنگیز هواسی، قایهلر نینگ مهابتی، میسهلر نینگ بۉی کۉرسهتیشی، تونده گی آسودهلیک، خلص، بوتون بارلیق دها ایجادکارلرنی جونبوشگه کېلتیرهدی، اولرنی قۉلیگه قلم آلیشگه اوندهیدی. «مېن ساغ و آچیق کونلری اۉزیمنی درست سېزهمن، — دېب یازهدی م.مانتېن. — «تجربهلر»ایمدهگی اعتبارلی فکرلرنی انه شو کونلری یازگنمن». د.دیدرا کوچلی شمالدن، بیران و گېینې ساووقدن قۉرقیشگن، ف.نیسشې یومشاق اقلیم، آچیق هوا ایزلب، تینمهی بیر شهردن ایکّینچی شهرگه کۉچیب یشه گن. بویوک شاعرلر نینگ اېنگ نفیس و اولوغوار شعرلری هم طبیعت حقیدهدیر. اینیقسه، بهار فصلینی، کۉم-کۉک دلهلرنی، طبیعت بار کوچینی صرفلب گُللب-یهشنهتگن یان-اطرافنی کویلش دېیرلی برچه ایجادکارلرگه خاصدیر. شو نینگ اوچون هم «اۉسیملیکلرگه فایدهلی تأثیر اېتووچی ایسّیق کونلر، — دېب یازهدی لامبرازا، — بعضی استثنالرسیز، تېلبهلرده کوچلی هیجان اویغاتگنی کبی، دهالر نینگ سېرمحصول ایشلشیگه هم تأثیر اېتهدی». اونینگ حساب-کتابلریگه کۉره، بویوک اثرلر و کشفیاتلر نینگ یرهتیلیشی جزیرهمه ایسّیق کونلریگه، آیلریگه تۉغری کېلهدی. مذکور فکر بیلن بحثلشیش، حتا اونی رد اېتیش ممکن. مثلاً، ایسّیق اۉلکهلرده یشه ش اوچون ضرور نعمتلر طبیعتده یېترلیچه تاپیلهدی، آزگینه محنت بیلن آزیق-طعام معماسی حل اېتیلهدی. بوندهی شرایطده بویوک کشفیاتلرگه احتیاج سېزیلمهیدی، اونده روحي-سپیریتوهلیستیک و خیالي-فلسفي مشاهدهلرگه مایللیک کۉپراق اوچرهیدی. ساووق اۉلکهلرده اېسه کیشی تیریک قالیشی اوچون طبیعت بیلن کورهشیشگه، اونی اۉزیگه اطاعت اېتتیرووچی واسطهلرنی، قوراللرنی یرهتیشگه، اختراع اېتیشگه مجبور. دهالیکنی ارقي، ارثي عامللر بیلن باغلش عادتی قدیمدن موجود. تدقیقاتچیلر اوشبو موضوعنی اۉرگنیشگه جرعت اېتالمهیپتیلر شېکیلّی. تۉغری، فرنتسوز ساتسیالاگی و اېلشناسی گ.لېبان خلقلرنی ابتدایي ارق، قویی، اۉرته و عالي عرقلرگه بۉلیب، فقط عالي ارققه منسوب هندایېوراپهلیکلر بویوک کشفیاتلرگه قادر، «سیویلیزهتسيه نینگ شو درجهگه یېتیب کېلگنی اولر طفیلیدیر»، دېگن فکرنی ایلگری سورهدی. «اگر، — دېب اۉز فکرینی دوام اېتتیرهدی او، — عالي ارققه منسوب هندلر صنعت، ادبیات و فلسفهده یوقاری درجهگه کۉتریلگن بۉلسه، مانگاللر، ختایلیکلر و ساميلر اوشبو درجهگه هېچ قچان کۉتریلمهگن». مینگ وهکی، گ.لېبان ختای تاریخی و مدنیتیدن یخشی خبردار بۉلمهگنگه اۉخشهیدی، عکس حالده او کانفوتسيلیک بوداويلیکدن، دهاسیزم برهخمنیزمدن، قدیمگی ختای ادبیاتی، صنعتی، ارخیتېکتورهسی قدیمگی هندوستان ادبیاتی، صنعتی و ارخیتېکتورهسیدن اصلا قالیشمسلیگینی کۉرگن بۉلردی. اما شرقده یېتیشیب چیققن دها شخصلر نینگ حیاتی و ایجادی یېترلی اۉرگنیلمهگنینی، بو بارهده پسیکولوژیگ تدقیقاتلر عموماً یۉقلیگینی، چاپ اېتیلگن اثرلر اېسه ثناخانلیکدن عبارتلیگی اوچون بیرار ینگیلیک بېرالمسلیگینی تن آلیش درکار. و حالانکه، له-تسزی، کانفوتسي، خان فېی، بودا، نگرجونه، مهاتمه گندی، شری اورابیندا، ابن سینا، بېروني، رومي، نوایي، ابه ی La-tszi, Konfutsiy, Xan Fey, Budda, Nagarjuna, Mxatma Gandi, Shri Aurobindo, Ibn Sino, Beruniy, Rumiy, Navoiy, Abay کبی دانشمندلر نینگ حیاتی و ایجادینی اۉرگنیش معماگه کۉپ آیدینلیک کیریتگن بۉلردی. شو نینگ اوچون لامبرازا نینگ یهوديلردن کۉپ دها شخصلر چیققنی، «ارثیت اولرگه بېحد کتّه تأثیر کۉرسهتگنی» حقیدهگی خلاصهلری اعتراضلر اویغاتهدی. شونینگدېک، اونینگ 100 حادثهدن 85، حتا 88 تهسیده ارثیت حل قیلووچی عامل حسابلنهدی، دېگن فکرلری هم شوبهه لیدیر. هه، اَیریم بیر اولادلر (ماتسرت، بهخ، وېرانېزی، کرهچچی، تیتسیهن، دروین، اېلېر، گوک، دیومه(Motsart, Bax, Veronezi, Karachchi, Titsian, Darvin, Eyler, Guk, Dyuma و ب.)ده استعداد نسلدن نسلگه اۉتگنی کوزهتیلهدی، لېکن اولر استثنادیر. دهالیک الهي نعمت دېگن فکر یورهدی. الحقکی، ایجاد، ایزلنیش کیملر اوچون چېکسیز ذوق و شوق، حضور منبعیدیر، اولر ضرور آهنگنی، رنگنی، مصرعنی آسانگینه تاپیشهدی. اولر اوچون ایجاد، ایزلنیش عقل، خَیال اۉیینلریدیر؛ اولر حیاتنی هم اۉیین دېب اتشدن قَیتمهیدیلر. بوندهی کیشیلر موفقیتسیزلیکدن فاجعه یرهتمهیدیلر، هر قندهی معمانی هزل یاکه آپتیمیزم بیلن حل اېتهدیلر. اولر رد اېتیلگن سېوگیسی، برباد بۉلگن عایلهسی حقیده ایزا چېکمهیدیلر، آسانگینه باشقه عیالنی سېویب یاکه باشقه عایله قوریب یشه یوېرهدیلر. اما حیاتده بوندهی دها ایجادکارلر نهایتده کم اوچرهیدی. ایکّینچی طایفهدهگی دهالر اوچون ایزلنیش، ایجاد مشقت، عذاب-عقوبتدیر. اولر استعداد نینگ آسانگینه داهیانه اثر یرهتیشیگه ایشانمهیدیلر. دهالر عادتده عزت طلب و شهرتگه اۉچ شخصلردیر. اثرلریده کمترلیکنی، خاکسترلیکنی کویلهگنلری اولر فضیلتلری نینگ افادهسی بۉلهوېرمهیدی. گاها او یاکه بو ایجادکار شخصی حقیده اونینگ اثرلریدهگی غایهلریگه قرهب خلاصه چیقریشهدی، دها ایجادکارلر نینگ اۉته نیقارلی، ضدیتلی شخصلر اېکنی اونوتیلهدی. عزت طلبلیک، شهرت ایزلش قارهلنهدیگن فضیلتلر اېمس، اولر برچه آدمگه خاص ایستکدیر. تقدیرلنیش، شهرت تاپیش ایستهگی، اینیقسه، ایجادکارلرده کوچلی رواجلنگن. «آدم حیوانلر ایچیده اېنگ شهرتپرستیدیر، — دېب یازگن اېدی گ.گېینې، — شاعرلر اېسه آدملر ایچیده اېنگ شهرتپرستیدیر». عیناً اوشبو ایستک دهالرنی زمانداشلری نینگ بېفرقلیگیگه، حقارتلریگه، قووغینلریگه چیدهشگه، آرامیدن، حظ-حضوردن، مرتبهلردن کېچیب باشقهلرگه بېمعنیلیک بۉلیب کۉرینگن نرسهلرنی ایزلشگه، یرهتیشگه اوندهیدی. عادي کیشیلرگه بېمعنی کۉرینگن نرسهلر ایجادکار شخصلر اوچون شان-شهرت منبعی حسابلنهدی؛ بیرینچیسی عایلهسی، دۉستلری دورهسیده خوشنود یشه شنی اۉیلهیدی، یوکسک قابلیب، نایاب اقتدار ایجادکارنی کۉپینچه وقارلی، ضدیتلی شخصگه ایلنتیرهدی. اونینگ یان-اطرافدن، موجود ترتیبلردن قانیقمسلیگی، ناعنعنوي فکرلرنی ایلگری سوریشی تورلی ضدیتلر کېلتیریب چیقرهدی. نتیجهده، اگر ایجادکار اۉزینی زبون، عاجز سېزسه، اۉزینی یان-اطرافدن آلیب قاچهدی، کیشیلرگه، حتا اقربالریگه هم شبهه بیلن قرهیدی، حتا او آدمزاتنی، انسانیت یرهتگن بایلیکلرنی رد اېتیش درجهسیگه بارهدی. مثلاً، شاپېنگهوېر قۉلیازمهلرینی کتاب حالیده چاپ اېتتیریشگه تیارلهگن بۉلسه-ده، اولرنی عایله اعضالریدن بېرکیتیب یورگن. اۉزی فلسفه بیلن شغللنگن و اۉزینی فیلسوف دېب اتشلرینی یاقتیرگن، اما فلسفه پروفیسورلرینی جِنیدن بدتر یامان کۉرگن. فر.نیسشې اۉزی شکللنگن و محصولی بۉلگن ایکّی مینگ ییللیک غرب، اینیقسه، عیسويلیک مدنیتی، دینی، اخلاقیگه قرشی جنگ اعلان قیلهدی، ینگی اخلاق، مدنیت و الپادهم («سوېرخچېلاوېک») یرهتیشنی آرزو قیلهدی. ر.دېکرت، ف.بېکان، د.یوم اۉزیدن آلدینگی فیلسوفلرگه قرشی چیقدیلر و اولر میراثیگه شبهه بیلن قرهدیلر. ابن سینا و بېروني نینگ هم ضدیتلی شخصلر بۉلگنی معلوم. ابن سینا طبیاتگه عاید بویوک کشفیاتلر قیلگن بۉلسه-ده، عمری نینگ ایکّینچی یرمینی اۉز کشفیاتلریگه قرهمه-قرشی حیات طرزینی کېچیردی: میخۉرلیککه رجوع قۉیدی. بېروني اۉز قرهشلری اوچون قووغینده یشه دی. ل.ن.تالستای عایلهوي حیاتگه، فرزندلر تربیهسیگه عاید دیدهکتیک اثرلر، درسلیکلر یازدی، بیراق عمری نینگ آخریده اقربالریدن بېزیب، اولردن قاچهدی. حیرتلی حال شوندهکی، داهیانه فکرلریگه موافق هر قندهی نزاعنی، تۉقنهشوونی تینچ، «سېن-مېن»سیز حل اېتیشلری ممکن بۉلگن ایجادکارلر ارزیمهگن سببنی چوقورلشتیرهدیلر. اولر نینگ قلبی، روحی مطلق حُرلیک ایستهیدی، مینگ افسوسکی، جمعیتده مطلق حُر یشه ش ممکنمی؟ دها ایجادکارلر دبدبهلرنی، اۉزینی کۉز-کۉز قیلیب ییغینلر تۉریده اۉتیریشنی، عنوان و نشان تیلهب سرایگه اېگیلیشنی یاقتیرمهیدیلر. اولر اوچون یوکسک مکافات — ایجاد؛ ایجاد دقیقهلریدن هم سېرذوق، سېرمغز نرسه یۉق. اېرکین روح نینگ تورموش تشویشلریدن، فسق و فوجورلردن، الداقچی شرَفلشلردن خالی پروازی او تاپگن یوکسک عنوان، مکافاتدیر. اولر هېچ بیر دورهنی، هېچ بیر آلقیشنی اوشبو دقیقهلرگه المشتیرمهیدیلر، او دقیقهلردن محروم قالگنلریده اۉزینی بختسیز سېزهدیلر؛ اولر قلبیدهگی طغیان و عصیان هم اوشبو وجدندیر. دهالیک نایابلیکده، بېتکرارلیکدهدیر. اۉرتهميانه اقتدار اېگهلری بیر-بیرلریگه اۉخشهیدیلر، بیر-بیرلریگه مانند حیات کېچیرهدیلر. اولر عنعنهلرگه قرشی چیقمهیدیلر، جمعیت بیلن مُراضاتده یشه یدیلر؛ اولر نینگ ایدهآللری هم عیناًدیر. دها ایجادکارلر فکرلشده هم، یشه شده هم، ایدهآللر ایزلشده هم بېتکراردیرلر. اگر نایاب اقتدار اېگهسی سیاسي محیطنی، بارلیقنی اۉزگرتیرماقچی بۉلسه اونی فداییلیک، اولوغ بیر مقصدگه اۉزینی بغایشلش، کیشیلرنی بیرلشتیریش اۉیی چولغهب آلهدی، او خلاصکارلیک رېجهلرینی ایشلب چیقهدی، حتا ینگی اعتقاد، دین یرهتیشدن هم قَیتمهیدی. او ایچکی بیر تویغو بیلن سېزهدیکی، عیناً اۉزی کیشیلرنی غافللیک باتقاغیدن آلیب چیقیشی، اولر نینگ آنگینی، حیاتینی اۉزگرتیریشی ممکن؛ اگر بېریلگن امکانیتدن فایدهلنمسه، بار کوچی و عقلینی ایشگه سالمسه، کېلهجک اونی کېچیرمهیدی. اۉز مقصدیگه اېریشیشده او دغللیک، قتّيققۉللیک، حتا اَیریم کیشیلرگه نسبتاً جاهللیک قیلیشدن قَیتمهیدی، چونکه او آدم نینگ بیر یېلکهسیده اېزگولیک، ایکّینچی یېلکهسیده یاووزلیک فرشتهسی اۉتیریشینی بیلهدی. خلقلر تاریخیدهگی بیرارته هم ییریک اۉزگریشلر اذیتلرسیز، کورهش و قربانلرسیز بۉلمهگن. نایاب، خصوصیتلری بیلن دها شخصلر یانیدهگیلردن اجرهلیب تورهدیلر. کیر و الېکسندر مهکېدانسکي اۉز عسکرلرینی ناممه-نام بیلیشگن، کېینگیسی اېسه 30 مینگدن زیاد عسکرلری نینگ آتینی، آت تویاقلری نینگ ایزلرینی هم اجرهتالگن. سېنېکه ایکّی مینگ سۉزدن عبارت متننی بیر اۉقیگنیده یادلب قالیش قابلیبیگه اېگه اېدی. بویوک متیماتیک لېاپرد اېلېر یوزگچه بۉلگن سانلر نینگ آلتیدن بیر درجهلرینی، اکادمیک ه.ف.ایاففې لاگریفلر جدولینی یاددن ایتیب بېرالگن. تاریخده یوز، ایکّی یوز، حتا اوچ یوزگه یقین تیللرنی بیلگن شخصلر اوچرهیدی. دېمک، مطلق قابلیبسیز کیشی یۉق، اما همه هم درک-عقل و ادراک بېقیاس امکانیتلرگه اېگه اېکنینی بیلهوېرمهیدی. بو اۉرینده محیط اېمس، شخص نینگ اۉزی عیبدار. مثاللر کۉرسهتهدیکی، محیط نینگ بېفرقلیگی، حتا قرشیلیگی قابلیب اېگهسینی اۉز اوستیده ینهده کۉپراق ایشلشگه اوندهیدی، اونی چینیقتیرهدی و استعدادینی سیقللشتیرهدی. محیط نینگ تأثیرینی مطلق رد اېتیش ناتۉغری، البته. گاها محیط عادي قابلیبنی بویوک استعداد، دهالیک دېب کۉککه کۉترهدی. شخصگه سیغاینیشلر نینگ برچهسی شوندهی یرهتیلگن. گاها محیط دها شخصلرنی کمسیتهدی، اولر نینگ خدمتلرینی خالصانه بهالهمهیدی. XVII عصر شېکسپیرنی دها ایجادکار صفتیده اولوغلگن، XIXعصر اونی مېنسیمهدی، XX عصر قیتهدن دهالر قطاریگه کیریتدی. ساوېت مفکورهچیلری ن.بېردیهېو، فر.نیسشې، ز.فرېید، ج.پ.سرتر، ه.کمیو و ک.پاپپېرN.Berdyaev, Fr.Nisshe, Z.Freyd, J.P.Sartr, A.Kamyu va K.Popper فلسفهسینی انکار قیلدی، اروپا اېسه اولرنی یوکسک استعداد اېگهلری صفتیده شرَفلهدی. خلص، دهالیک معلوم بیر دورده، محیطده رد قیلینیشی ممکن، اما او اۉتکینچی حالدیر. «زر نینگ قدرینی زرگر بیلر» دېب خلق بېهوده ایتمهیدی؛ اېنگ مهمی، «زر» یرهتیلسه، اونی مناسب بهالاوچی «زرگرلر» تاپیلهدی. دهالر حیاتدن اۉزیب یشه یدیلر. بوگون نینگ طلبی اولر اوچون اۉتکینچی، بېمعنی. اولر اۉز بورچینی کېلهجکنی یرهتیب یشه شده دېب بیلهدیلر. اولر نینگ فکرلری، غایهلری بوگون طلبلری دایرهسیدن کېنگ. شو نینگ اوچون اولر کۉپینچه اۉزی نینگ صورهتیگه، عایله تشویشلریگه، فسق و فوجور گپلرگه بېفرقدیرلر. پریشانخاطرلیک اولر نینگ همراهیدیر. مثلاً، نیوتان شونچهلیک پریشانخاطر بۉلگنکی، تشقریگه نیمه اوچون چیققنینی بیلمهی ینه آرقهسیگه قَیتهدی. اېنشتېین عادي کۉپهیتیریشلرنی هم بیلمس، تیوشېرېل اېسه اۉز اسمینی هم اونوتیب قۉیر اېکن. ارخیمېد نینگ یلنگغاچ حالده «اېوریکه» دېب کۉچهگه آتیلگنی، گېی-لیوسسهک و دېوی کشفیاتلریدن شاد بۉلیب گودکلردېک رقصگه توشگنلری، تیلدن قالگن لیننېی نینگ سېویکلی گېربريسی آلدیگه آلیب باریشگنیده سۉزلب یوبارگنی کبی حیرتلی مثاللرنی ینه کېلتیریش ممکن. اولر دها شخصلرده اۉز ساحهسیگه، موضوعسیگه، ایجادگه اینستینکتیو بېریلیش کوچلی رواج تاپگنینی کۉرسهتهدی. «برچه بویوک اثرلر، — دېب یازهدی ولتېر، — اینستینکتیو یرهتیلگن. بوتون دنیا فیلسوفلری ییغیلگنیده هم لافانتېن نینگ آغزهکی تۉقیگن «حیوانلر عمانی» مَثلینی یازالمسدی». دها ایجادکارلر عایله و ایجاد بیر-بیریگه نامناسب، حتا یاو نرسهلر اېکنینی هم اینستینکتیو سېزهدیلر. اولر نینگ عیال، سېوگی، وصال، وفا حقیدهگی فکرلری و دعوالریده هوایيلیک کۉپ. رئال حیاتده اولر بېوفا، بېرحم، سېرقهر کیشیلر بۉلیشی ممکن. «ایجادکار فقط چوکی اوستیده فرشته» (ب.شاو). اصلیده دها ایجادکارلر «چوکی اوستیده»، یعنی ایجادي زۉریقیش آنلریده بارلیقنی اونوتهدیلر، شو آنده خلل بېرگنلرنی اېسه کېچیرمهیدیلر! شو سببلی اولر احباب و اقربالریگه قۉرسلیک، بېرحملیک قیلهدیلر، خَیالیدهگی عیالنی اولوغلگنی، کویلهگنی حالده قۉینیدهگی خاتینیدن سنگدیللیک بیلن واز کېچیشی ممکن؛ اولر خاتینی قۉینیده اۉلیشدن کۉره قۉلیده قلم بیلن اۉلیشنی افضل کۉرهدیلر. موزه دها ایجادکارلر نینگ یگانه سِرداشیدیر، شو نینگ اوچون اولر بختنی حیاتدن اېمس، خَیالدن قیدیرهدیلر. خَیالدهگی بخت اېسه فقط خَیال اېگهسینیگینه خوشنود اېتهدی. ویکتار الیمساو، https://www.facebook.com/azizullah.faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 8:25 ] [ داکترفاریابی ]
- 1 -تورکستان خلقلری قۉللگن تقویملر
اۉزبېک خلقی بای تاریخي-علمي عنعنهلرگه اېگه. شو عنعنهلرنینگ بیری اجدادلریمیز قریب اوچ مینگ ییلدن بویان قۉللب، فایده لنیب کېلگن تورلی تقویملردیر. اولر حقیده اۉرته عصرنینگ بویوک علامهلری ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ، عمر خیام، میرزا اولوغبېکلر اۉز اثرلریده قیمتلی معلوماتلر یازیب قالدیرگنلر. اوشبو رسالهده مذکور علامهلرنینگ اثرلریگه سوینیب و باشقه تورلی تاریخي، علمي-ادبي منبعلردن فایده لنگن حالده تورانزمین - تورکستان خلقلرینینگ ییل حسابلری-تقویملری حقیده معلومات بېریلهدی. تقویم - وقت اۉلچولری-کون، هفته، آی، ییلنی حسابلش تیزیمی. وقت اۉلچولرینی بېلگیلش طبیعت حادثهلرینینگ سماوي یاریتکیچلر حرکتی بیلن باغلیق دَوريلیگیگه اساسلنهدی. تقویم حسابینینگ اساسی ییل بۉلیب، ییلنینگ فصل و آیلرگه بۉلینیشیگه و دواميلیگیگه قره ب توزیلگن آی تقویمی، آی-قویاش تقویمی و قویاش تقویمی موجود. - آی تقویمی - یېرنینگ طبيعی یۉلداشی آینینگ بیر آیلیک انیق حرکتی - 29 کون 12 ساعت 44 دقیقه 2 ثانیه مدتگه اساسلنهدی. آینینگ غربده اۉراق شکلیده کۉرینیشی آی باشی حسابلنهدی. آینینگ ینه شو خالتگه قیتیب کېلیشیگهچه اۉتگن مدت بیر آینی تشکیل قیلهدی. 29،5 کوننینگ 12 ساعتی هر ایکّی آیده بیر کون قیلیب قۉشیب باریلهدی. شونینگ اوچون آی تقویمیده تاق آیلر 30 کون، جُفت آیلر 29 کوندن قیلیب بېلگیلنگن. 12 ساعتنینگ قۉشیمچهلری (44 دقیقه 2 ثانیه) تۉرت ییلده ییغیلیب بیر کون بۉله دی و او کبیسه ییلینینگ اۉن ایکّینچی آیی آخریگه 29 کوننی 30 کون قیلیب قۉشیب قۉییلهدی. آی تقویمیده عادي ییل 354 کون، کبیسه ییلی 355 کون بۉله دی. آی تقویمی مسلمان عالمینینگ هجري ییل حسابیگه اساس قیلیب آلینگن. - آی- قویاش تقویمی. آی و قویاشنینگ حرهکتیگه اساسلنگن مرّکب تقویم. بو تقویمده ییل 12 آی (بیر ییلی 353-355 کون)دن، بعضاً اېسه 13 آی (بیر ییلی 383-385 کون)دن عبارت بۉله دی. آی-قویاش تقویمینینگ هر 19 ییلیدن 12 ییلی 12 آیدن، 7 ییلی 13 آیدن قیلیب حسابلنهدی. عربلر جاهليت دوریده-اسلامدن اوّل آی-قویاش تقویمیگه عمل قیلگنلر. بو تقویمدن یهوديلر میلاددن اوّلگی 4 عصردن باشلب حاضرگهچه فایده لنیب کېلهدیلر. اۉرته عصرلرده ختایلر هم آی-قویاش تقویمینی قۉللگنلر. - قویاش تقویمی - بو تقویم یېر قویاش اطرافینی بیر مرته ایٔلهنیب چیقیش مدتی - 365 کون 5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیهگه اساسلنهدی. بیر ییلنی انه شو مدت بیلن حسابلش قدیمگی مصرلیکلر، اېرانيلر، خوارزميلر و باشقه خلقلر تقویملریگه اساس قیلیب آلینگن. قویاش تقویمیده ییل 12 آیدن عبارت. بیر ییل 365 کون 6 ساعتنی تشکیل قیلهدی (5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیه یخلیتلنیب 6 ساعت قیلیب آلینهدی). اوچ ییل 365 کوندن، عادي ییل، تۉرتینچی ییل اېسه عادي ییللردن آرتیب قالگن ساعتلر 1 کون قۉشیلیب 366 کون - کبیسه ییلیدن عبارت بۉله دی. حاضرگی وقتده دنیا خلقلری قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابینی قبول قیلگنلر. یېر کرّه سیدهگی خلقلرنینگ برچه علاقه و مناسبتلری قویاش تقویمی بۉییچه آلیب باریلهدی. یوقاریده گیلردن معلوم بۉله دیکی، تقویملر هر خیل بۉلگن. جهاندهگی تورلی خلقلر مذکور تقویملرنینگ بیریدن فایده لنگنلر. اولر تقویمنی اۉز حیاتلریگه، تورموشلریگه تطبیق اېتیشنی اۉز تاریخلریده چوقور ایز قالدیرگن واقعه لر دوریدن باشلگنلر. انه شو واقعه، یعنی تقویم باشلنگن دورنی هر بیر خلق اۉز حیاتیده تاریخ باشی-باشلنغیچ تاریخ دېب قبول قیلگن. باشلنغیچ تاریخ-تقویم باشلنیشی (روسچه “اېره”)گه تورلی خلقلر تورلی واقعه لرنی اساس قیلیب آلگنلر. مثلاً: یهوديلر خیلقت (دنیانینگ یره تیلیشی)نی، مصرلیکلر نیل دریاسینینگ تاشیشینی، یونانلیکلر ایلک المپیاده اۉیینلرینی، ریملیکلر ریم شهرینینگ قوریلیشینی، نثرانيلر عیسی ع “توغیلیشی” (میلاد)نی، مسلمانلر محمد علیهسلامنینگ مککه دن مدینهگه هجرتلرینی اساس قیلیب آلگنلر و هکذا. - تاریخ باشی - تقویم باشی بۉلگن یوقاریدهگی واقعه لرنینگ کۉپی اونوتیلیب کېتگن. اولردن بوگونگی کونده مدنیت دنیاسیده فقط میلاد و هجرت باشلنغیچلری قالگن خلاص. دېمک، تاریخده تورلی خلقلر هر خیل تقویملردن فایده لنگنلر. هر بیر تقویمنی یوریتیشنینگ اۉزیگه خاص قاعدهلری، تقویم باشینینگ سببی و باشلنیش وقتی، آیلر سانی و هر بیر آینینگ نېچه کوندن عبارتلیگی باشقه تقویملرگه سالیشتیریلگنده تفاوتلر بارلیگی معلوم بۉلگن. بو تفاوتلرنی برطرف اېتیش، ممکن قدَر انیقلیککه اېریشیش مقصدیده وقتی-وقتی بیلن تقویم ساحهسیده اصلاحاتلر اۉتکزیب توریشگن. تقویمنی توزه تیب، تۉغریلب توریش یۉلیدهگی بو ایشلر حکمدارلر، فلکیات و رياضيات عالِملری، حسابدانلرنینگ بیرگه لیکده گی مصلحت و تکلیفلری اساسیده عملگه آشیریلگن. مرکزي آسياده قۉللنگن تقویملر و آوروپاده ایلک اۉرته عصرلردن باشلب قۉللنیب کېلهیاتگن میلادي تقویم تاریخیده بیر نېچه اصلاحاتلر بۉلیب اۉتگنی معلوم. تورکستان زمینیده یشب کېلهیاتگن خلقلر تقویم-ییل حسابیدن فایده لنیشده دنیانینگ اېنگ مدني خلقلریدن بیری حسابلنهدیلر. بو اۉلکهده تقویملرگه عمل کیلیش قریب اوچ مینگ ییلدن بویان دوام اېتیب کېلهدی. شو دور مابینیده تورکستان خلقلری قدیمگی تورکي، خوارزمي، سغد، اوېستا (قدیمگی اېران)، یزدیگیر، هجري-شمسي، هجري-قمري، مېلادي ییل حسابلریدن فایده لندیلر. بیز قوییده ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ، عمر خیام، میرزا اولوغبېک و باشقه عالِملرنینگ اثرلریدن همده تورلی تاریخي علمي و ادبي منبعلردن فایده لنگن حالده یوقاریده سنب اۉتیلگن ییل حسابلرینینگ باشلنیشی توزیلیشی و عملده قۉللنیشی حقیده بهحالی قدرت ملاحظه یوریتهمیز. - قدیمگی تورکي ییل حسابی - تورکي خلقلرنینگ اېنگ قدیمگی و ایلک اۉرته عصرلرده کۉللگن تقویملری، ییل حسابلری حقیده جوده آز معلوماتلر سقلنیب قالگن. بو حقده معلومات بېرووچی منبعلر ابو ریخان بېرونينینگ “قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر” و محمود قاشغرییٔنینگ “دېوانو لغآتوت تورک” اثرلریدیر. ابو ریخان بېروني اۉز اثرینینگ اوچ جاییده تورکي خلقلر تقویمینی اېسلتیب اۉتهدی. اثرنینگ 103-صحیفهسیده قطار شرق خلقلری تقویملری حقیده گپیریب تورک و حذرلرنی هم تیلگه آلهدی: “هند، ختای، تبېت، تورک، حذر، حبش و زنگی کبی باشقه ملتلرنینگ آیلریگه کېلسک، گرچی اولردن بعضیسینینگ ناملری بیزگه انیق معلوم بۉلسه هم، تا اولرنینگ برچهسینی بیلیش وقتی کېلگونچه بیان اېتیشدن تؤختهدیک”. بېروني ایکّینچی مرته اۉز اثرینینگ 104-صحیفهسیده قوییدهگیلرنی یازهدی: “بولر (یعنی تورکي خلقلر تقویمی)نینگ مقدارلری، معنالری و کیفیتلریدن واقف بۉلمهدیم”. شوندن کېین عالِم تورکي خلقلر تقویمیدهگی اۉن ایکّی آی نامینی بېره دی: 1. اولوغ آی. 2. کیچیک آی. 3. بیرینچی آی. 4. ایکّینچی آی. 5. اوچینچی آی. 6. تۉرتینچی آی. 7. بېشینچی آی. 8. آلتینچی آی. 9. یېتّینچی آی. 10. سکّیزینچی آی. 11. تۉقّیزینچی آی. 12. اۉنینچی آی. بېروني مذکور صحیفهده ینه تورک تقویمی حقیده گپیریب “تورک جدولی” دېگن سرلوحه آستیده اۉن ایکّی حیوان نامی بیلن اتلهدیگن اۉن ایکّی ییللیک موچل حسابینینگ ناملرینی هم کېلتیرهدی: 1. سیچقان. 2. اود (سیگیر). 3. برس. 4. تاووشقان (قویان). 5. لویٔ (بلیق) 6. ییلان (ایلان). 7. یونت (آت). 8. قۉی. 9. پیچین (میمون). 10. تاووق. 11. ایت. 12. تۉنغیز. یوقاریدهگیلردن معلوم بۉله دیکی، تورکي خلقلرنینگ اساسي تقویمی موچل حسابیدن عبارت بۉلگن ییلنینگ اۉن ایکّی آیی بېروني کېلتیرگن ناملر بیلن اتهلگن. بیراق بېروني تورکي خلقلرده قدیم زمانلردن بویان بیرار واقعه اساس قیلیب آلینگن “تاریخ باشی” دېب اتهلگن، رقم بیلن حسابلب کېلینهدیگن ییل حسابی تۉغریسیده معلومات بېرمهیٔدی. شو بیلن بیرگه یوقاریده ایٔتیلگن اۉن ایکّی آینینگ کونلر مقداری، عادي و کبیسه ییلی، ییلنینگ باشلنیشی ینگی کوننینگ قچاندن حسابلنیشی هم ایٔتیلمهیٔدی. هر حالده قدیمگی تورکي خلقلرده هم یقین و اۉرته شرقدهگی باشقه تقویملرده بۉلگنی کبی ییل باشی بهارگی تېنگکونلیکدن باشلنگن. چونکی قدیمگی تورکي خلقلر قۉللگن موچل ییلینینگ بیرینچی کونی بهارگی تېنگکونلیکدن حسابلنهدی. 11-عصرنینگ بویوک تیلشناس عالِمی محمود قاشغرییٔ “دېوانو لغآتوت تورک” اثرینینگ بیرینچی جلدیده تورکي خلقلرنینگ تقویمی حقیده قیسقهچه تؤختب اۉتهدی. محمود قاشغرییٔ هم ابو ریحان بېروني کبی قدیم زمانلردن بېری دوام اېتیب کېلهیاتگن تاریخ باشی (اېره) حقیده قېچ نرسه دېمهیٔدی. عالِم فقط بېروني کېلتیرگنی کبی ییلنینگ اۉن ایکّی آیینی بېرهدی. محمود قاشغرییٔ تورکي خلقلرده کونلرنینگ نامی یۉقلیگینی، عربلر کېلگندن کېینگینه کونلر هفته ایچیدهگی کون ناملری بیلن ایٔتیلیشی عادت توسیگه کیرگنلیگینی قید اېتهدی. شوندن سۉنگ تیلشناس عالِم تورکي خلقلر ازلدن موچل حسابیدن فایده لنیب کېلهیاتگنلیکلرینی یازه دی. او موچل ترکیبیگه کیرگن اۉن ایکّی حیوان نامینی سیچقاندن باشلب تۉنغیزگهچه سنب اۉتهدی. اَیریم عالِملرنینگ فکریچه تورکي خلقلرده تاریخ باشی (اېره) بۉلگن و او تورک خاقانلیگینینگ 571-ییلده اۉرنهتیلیشیدن باشلنهدی، دېیٔدیلر. بو فکرنی اثباتلش اوچون اورخون-اېنه سایٔ یازوولریده بیتیلگن قبر تاشلریدهگی بیتیکلرگه مراجعت قیلهیٔلیک. جملهدن کولتېگین یادنامهسی شوندهی توگللنهدی. “کولتېگین قۉی ییلیده اۉن یېتّینچی کونیده اۉلدی. تۉقّیزینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده عزاسینی اۉتکزدیک. بناسینی، نقشینی، بیتیکتاشینی میمون ییلیده، یېتّینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده بوتونلهیٔ توگتدیک. کول تېگین قیرق یېتّی یاشیده وفات اېتدی”. یوقاریدهگی سنهنی ختای ییلنامهلری بیلن قیاسلب حسابلنگنده مېلادي 731-ییلنینگ 27-فېورلی کېلیب چیقهدی. بیلگه خاقان یادنامهسینینگ خاتمهسی شوندهی: “آتهم خاقان ایت ییلی اۉنینچی آینینگ ییگیرمه آلتیسیده وفات اېتدی. تۉنغیز ییلی بېشینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده دفن مراسمینی قیلدیردیم”. اوشبو سنه 734-ییلنینگ 26-نایبرگه موافق توشهدی. اورخون-اېنهسایٔ یازوویدهگی باشقه ییریک یادنامهلرده هم خاتمهده کتابت تاریخی یوقاریدهگی ترتیبده بېریلهدی. یعنی آینینگ سانی، اونینگ کونی و موچلدهگی حیوان نامی قید اېتیلهدی. ازلدن دوام اېتیب کېلهیاتگن تدریجي ییل حسابی-تاریخ باشی (اېره) بۉلگنده، ابو ریحان بېرونيدېک سینچکو عالِم البته کۉرستیب اۉتگن بۉلر اېدی. ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ اثرلریده و باشقه منبعلرده تورکي خلقلرنینگ اصل ییل حسابی 12 حیوان نامی بیلن اتهلووچی موچل حسابی بیلن یوریتیلگن. بو حساب تورکي خلقلردن تشقری مغول و ختای خلقلریده هم موجود. بو حساب کېینچهلیک آسيانینگ باشقه خلقلریگه هم ترقهلگن. - خوارزمي ییل حسابی - قدیمگی خوارزمده یشهگن خوارزميلرنینگ قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابیدیر. ابو ریحان بېرونينینگ خبر بېریشیچه خوارزمي ییل حسابی اۉرته آسيادهگی اېنگ قدیمگی ییل حسابی حسابلنهدی. بو تقویم بېرونينینگ کۉرسهتیشیچه اسکندر زولقرنیندن 980 ییل اوّل باشلنگن یعنی، مېلاددن اوّلگی مینگ ییللیکنینگ باشلریگه تۉغری کېلهدی. ابو ریحان بېروني یشهگن دورده خوارزمي ییل حسابی ایکّی مینگ ییلدن آشیب کېتگن بۉله دی. خوارزمي تقویمیده بیر ییل 12 آیگه بۉلینگن و هر بیر آی 30 کوندن عبارت بۉلگن. قۉشیمچه 5 کون ییل آخریده 12-آیگه قۉشیلگن و بیر ییل 365 کوننی تشکیل اېتگن. هر ییلی قالدیق صفتیده آرتیب قالهدیگن چارَک کونگه خوارزمي تقویمیده اعتبار بېریلمهگن. ینگی ییل بهارگی تېنگکونلیکدن باشلنگن. آی ناملری ابو ریحان بېروني اثریده ایکّی خیل تۉلیق و قیسقرتیریلگن شکللرده کېلتیریلهدی. آیلرنینگ تۉلیق نامی جوده اوزون بۉلیب، کۉپچیلیک تاووشلرنی اونداش حرفلر تشکیل قیلهدی. بېروني خوارزميچه آی ناملرینینگ قیسقرتیریلگن شکلینی قوییدهگیچه کېلتیرهدی: 1. نوسارجي. 2. اردوست. 3. خروداد. 4. جيري. 5. خمداد. ب.اخشریوري. 7. عمري. 8. یېناخی. 9. ارو. 10. ریمجد. 11. عرشمن. 12. ایسفنداره جي. بېروني آیلرنینگ تۉلیق نامینی بېرگن بۉلسه-ده، اما کوندهلیک ایش یوریتیشده و ماموري حجتلرده آیلرنینگ یوقاریده کېلتیریلگن قیسقه شکلیدن فایده لنیلگن. 11-10عصر قدیمگی خوارزمي یازووی حجتلریده و 11-10 عصر عرب-خوارزم یازووی منبعلریده آی ناملری یوقاریدهگی شکللرده قۉللنهدی. 12-آیگه قۉشیلهدیگن 5 کوننینگ مخصوص نامی یۉق. قدیمگی اېران (اوېستا) و سغد تقویمیده بۉلگنی کبی خوارزمي تقویمیده هم آینینگ هر بیر کونی (30 کونی) علیحده-علیحده نام بیلن یوریتیلگن. بېروني 30 کونگه قۉییلگن 30 خیل نامنی هم بېرهدی. خوارزمي تقویمی اتَمهلری خوارزمي یازووی و خوارزمي تیلی استعمالدن چیقیشی بیلن بوتونلهیٔ اونوتیلیب کېتدی. اَیریم اتَمهلر 14 عصر خوارزمي تیلی یادنامهسی “کاینات المونیا”ده اوچره یدی خلاص. - سغد تقویمی. - خوارزمي تقویمیگه جوده یقین بۉلگن سغد تقویمینینگ وجودگه کېلیشیده خوارزمي تقویمی اساس بۉلگن بۉلسه عجب اېمس، چونکی خوارزمي تیلی بیلن سغد تیلی کۉپ جهتدن بیر-بیریگه یقین توره دی. شونی هم ایتیب اۉتیش کېره ککی خوارزمي آیلرینینگ ناملری هم، سغد آیلرینینگ ناملری هم لغوي جهتدن قندهی معنا بېریشی نامعلوم. بو حقده ابو ریخان بېروني هم تؤختهلمهیدی. خوارزمي تیلیدهگی و سغد تیلیدهگی حجتلرده هم آیلرنینگ قندهی معنا انگلتیشی خصوصیده معلوماتلر یۉق. - سغد ییل حسابی - مرکزي آسياده یشهگن سغديلرنینگ قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابی. سغد تقویمی قدیمگی اېران (اوېستا) و خوارزمي تقویملریگه جوده یقین بۉلگن. بیر ییل 12 آی و هربیر آی 30 کوندن تشکیل تاپگن. آرتیقچه بېش کون ییلنینگ 12-آیی آخریگه قۉشیلگن. بو بېش کون علیحده نام بیلن ایتیلگن. هر ییلی قالدیق صفتیده ییغیلیب باره دیگن چارَک کوننینگ تۉرت ییلده تۉله بیر کون بۉلیشیگه اعتبار قیلینمهگن. ینگی ییل بهارگی تېنگکونلیکدن باشلگن. سغد آیلرینینگ ترتیبی و ناملری قوییدهگیچه: 1.نوسرد. 2.جَرجین. ز.نیسنج. 4.بساکنج. 5.اشنخنده. ب.مجنده. 7.فرکان. 8.آبانج. 9.فوغ. 10.مسفوغ. 11.جمعدنج. 12. خسویم. آیلر ناملرینینگ اۉقیلیشی و ایتیلیشیده اَیریم تفاوتلر بار. چونکی قۉلیازمه منبعلرده (ابو ریحان بېروني اثرلریده هم) سغد آیلرینینگ نامی فقط اونداش تاووشلر بیلن یازیلگن. اونداشلر آره سیدهگی اونلیلر یازیلمهگن. سغديلر هم قدیمگی اېرانلیکلر کبی آینینگ هر بیر کونیگه (30 کونگه) علیحده-علیحده نام بېرگنلر. سغد ییل حسابی قچاندن باشلنگنلیگی و قیسی واقعه اساس قیلیب آلینگنلیگی تۉغریسیده معلومات یۉق. ابو ریحان بېرونينینگ خبر بېریشیچه سغد تقویمی انچه قدیمدن موجود بۉلسه-ده رسمي ییل حسابی میلادي 413 ییلدن باشلنگن. سغد تقویمیگه عاید اتَمهلر و ییل حسابی سنهلری ^-10 عصرلرگه عاید تنگه لر، بیتیکلر، مکتوبلر و رسمي دولت حجتلریده تېز-تېز اوچره ب توره دی. سغد تیلی و یازووینینگ معاملهدن قالیشی بیلن سغد تقویمی هم استه-سېکین اونوتیله باشلهدی. - اوېستا ییل حسابی - اېران و مرکزي آسيا خلقلری قۉللگن اېنگ قدیمگی ییل حسابی، تقویم. بو تقویم زردوشت تعلیماتی بیلن بیرگه وجودگه کېلگنلیگی اوچون زردوشت تقویمی، آی ناملری و باشقه همّه اتَمهلری “اوېستا” کتابیدن آلینگنلیگی اوچون اوېستا تقویمی هم دېییلهدی. اېرانده قۉللنگن اېنگ قدیمگی تقویم بۉلگنلیگی اوچون حاضرگی علمي ادبیاتلرده قدیمگی اېران تقویمی نامی هم ایشلهتیلهدی. زردوشت ییل حسابی قویاش ییلیگه اساسلهنگن بۉلیب، 12 آیدن عبارت. هر بیر آی 30 کون، ینه قۉشیمچه 5 کون بار. بو 5 کون علیحده آی حسابلنهدی. تقویمدهگی 12 آینینگ نامی “اوېستا”دهگی معبدهلرنینگ نامیگه باریب تقهلهدی. آی ناملریدن تشقری آی ترکیبیگه کیرگن کونلر (30 کون) نینگ هم علیحده-علیحده ناملری بار. “اوېستا”نینگ میلادي 6 عصرده ساسانيلر دوریده توزیلگن متنیده آیلر و کونلرنینگ تۉلیق نامی رۉیخطی کېلتیریلگن. بیراق بعضی تقویم اتَمهلری “اوېستا”نینگ اېنگ ازلي قِسملری دېب حسابلهنووچی میلاددن اوّلگی 7-8 عصرلرده ترکیب تاپگن. “گاتلر”ده هم اوچره یدی. زردوشت تقویمی قچان و قییرده توزیلگنلیگی تۉغریسیده فنده حاضرچه انیق معلومات یۉق. عالِملرنینگ تخمین قیلیشیچه بو تقویم شرقي اېران یاکه مرکزي آسياده میلاددن اوّلگی بیرینچی مینگ ییللیکنینگ باشلریده توزیلگن. دستلب، غربي اېرانده هخمانيلر دوریده رسمي دولت تقویمی صفتیده قبول قیلینگن (علمي ادبیاتلرده قدیمگی اېران ییل حسابی دېب اتلیشینینگ سببی هم شو). بو حالت هخمانيلر دوریده زردوشت دینینینگ کېنگ یاییلیشی بیلن ایضاحلنهدی زردوشت تقویمی هندوستانده حاضرگی وقتده استقامت قیلهیاتگن زردوشت جماعهلرینینگ تقویمی بیلن قیاسلب کۉریلگنده مذکور تقویم غربي اېرانده هخمانيلر دوریده میلاددن اوّلگی 505،490،484،481، و 441 سنهلرنینگ بیریدن باشلنگن دېب حسابلش ممکن. ابو ریحان بېروني اۉزینینگ “خرونولوگیه” اثریده یوقاریدهگی ییللرنینگ اېنگ آخرگیسی-میلاددن اوّلگی 441 ییلنی اېنگ تۉغری سنه دېب آلهدی و زردوشت تقویمی شو ییلدن باشلنگن دېب کۉرستهدی. زردوشت تقویمی 365 کون، هر بیری 30 کوندن توزیلگن 12 آی و ینه 5 کوندن عبارت، تۉرت ییلده ینه 1 کون آرتتیریلگن. دېمک، هر تۉرت ییلده (کبیسه ییلیده) 12-آینینگ آخریگه 5 کون اېمس، 6 کون قۉشیلگن. زردوشت ییل حسابی قدیمگی اېران منبعلریده - بېستون و نقشی روستم کتابهلریده همده باشقه یازمه یادگارلیکلر و حجتلرده تېز-تېز تیلگه آلینهدی. شوندهی قیلیب زردوشت تقویمی هخمانيلر دوریدن باشلب دولتنینگ ایش یوریتیش بۉییچه رسمي تقویمی بۉلیب قالهدی. شو بیلن بیرگه بو تقویم زردوشت دینی بیره ملری، رسم-رسوملرینی آلیب باریشده دیني تقویم هم بۉلیب قالهوېره دی. زردوشت آیلرینینگ ناملری: 1. فروردین ماه، 2. اردی - بېهشتماه، 3. خردادماه، 4. تیرماه، 5. مردادماه، 6. شهریورماه، 7. مِهرماه، 8. آبانماه، 9. آزرماه، 10. دهیٔماه، 11. بهمنماه، 12. ایسفندرمزماه. هر بیر آیده 30 کوننینگ مخصوص نامی هم بۉلگن اولر قوییدهگیلر: 1. خورموز، 2. بهمن، 3. اوردوبېهیشت. 4. شهریور، 5. ایسفندرمز، 6. خورداد، 7. مورداد، 8. ده یبه آزر، 9. آزر، 10. آبان، 11. خور، 12. ماه، 13. تیر، 14. جۉش، 15. ده یبه مِهر، 16. مِهر، 17. سروش، 18. رشن، 19. فروردین، 20، بحرام، 21.رام، 22. باد، 23. ده یبهدین، 24. دین، 25. ارد، 26. اشتاز، 27. اسمان، 28. زامیاز، 29. ماراسفند، 30. انیران. اۉتّیز کونگه اتب قۉییلگن مذکور ناملر ییلنینگ اۉن ایکّی آییدهگی همّه کونلرگه تعلق بۉلگن. قدیمگی اېران ییل حسابی، یعنی زردوشت ییل حسابی میلادي 632 ییلگهچه قۉللنیب کېلدی. 632 ییلده ساساني پادشاهلردن یزدگیرد 3 زردوشت تقویمینی اصلاح قیلدی. ینگی تقویم شو پادشاهنینگ نامی بیلن یزدگیرد تقویمی نامینی آلدی. باشلنیش وقتی هم یزدگیرد 3 نینگ تختگه اۉتیرگن کونی - میلادي 632 ییل 16 اِیوندن حسابلندی. قدیمگی اېران، یعنی زردوشت تقویمینینگ اتَمهلری، خصوصاً آیناملری فارس-تاجیک و تورکي منبعلرده اۉرنی-اۉرنی بیلن اوچره ب توره دی. مذکور اتَمهلر کۉپراق اېراني و تورکي خلقلرنینگ اېنگ قدیمگی زردوشت تعلیماتی بیلن باغلیق رسم-رسوملری، عرف-عادتلری بیلن باغلیق حالده تیلگه آلینهدی. عمر خیام “نورۉزنامه” اثریده یوقاریدهگی آیلرنینگ لغوي معناسینی قوییدهگیچه تلقین قیلهدی. (ایضاح: عمر خیام آیلرنینگ نامینی اصلی اوېستاچه دېمسدن پهلوي تیلیده دېب ایٔتهدی. چونکی عمر خیام دوریگهچه اوېستا تیلیدهگی سۉزلر پهلوي تیلیگه، پهلوي تیلیدهگی سۉزلر ینگی فارس تیلیگه اۉتیب کېلردی. شونینگ اوچون عمر خیام آی ناملرینی پهلويچه دېب توشونتیرهدی). بیز عمر خیام سۉزلرینی عیناً کېلتیره میز. 1. فروردین - پهلويچه سۉز و اونینگ معناسی عیناً جنتلر بۉلیب، بو آی اۉسیملیکلر اۉسیشینینگ باشلنیشیدیر. بو آی حمل بورجیگه عاید. بنابرین، آینینگ باشیدن تا آخرگهچه آفتاب شو بورجده بۉله دی. 2. اردبیهیشت - بو آیده دنیا اۉزینینگ کۉکریشی ایله جنتماننددیر. اورد پهلوي تیلیده “مانند” دېگنی. آفتاب بو آیده حقیقي ایٔلنیشی بۉییچه ثور بورجیده بۉله دی. بو آی بهارنینگ اۉرتهسیدیر. 3. خورداد - آدملرنی بوغدای، ارپه و مېوه لر بیلن باقهدی. آفتاب بو آیده جوزا بورجیده بۉله دی. 4. تیر - بو آینی “تیر” اتهدیلر، چونکی بو آیده بوغدای، ارپه و باشقه نرسه لرنی تقسیم قیلهدیلر. آفتابنینگ اوجی پسیه باشلهیٔدی. سرطان بورجیده بۉله دی. بو آی یاز آیینینگ بیرینچیسیدیر. 5. مورداد - توپراق بېردی، یعنی اونده یېتیلگن مېوه و سبزهواتلرنی بېردی. ینه بو آیده هوا توپراق تۉزانیگه اۉخشهیدی. بو آی یاز اۉرتهسیدیر. آفتاب اسد بورجیده بۉله دی. 6. شهریوار - بو آینی شهریوار دېیدیلر، چونکی بو درآمد آییدیر، یعنی، پادشاه لرنینگ درآمدلری شو آیگه تۉغری کېلهدی. بو آیده دهقانگه اۉلپان تۉلش آسان. آفتاب ازرا (سنبله)ده بۉله دی. بو یازنینگ آخرگی آیی. 7. مهر - بو آینی مِهر دېییشهدی، چونکی او انسانلر اۉرتهسیدهگی دۉستلیک آییدیر و پیشگن برچه مېوه و باشقه نرسه لر همده اۉزلرینینگ اولوشلریگه تېککنینی بیرگه بهم کۉره دیلر. آفتاب بو آیده مېزانده بۉله دی، یعنی کوزنینگ باشلنیشیدیر. 8. آبان - یعنی بو آیده باشلهنگن یاغینلردن سوو کۉپهیٔهدی و آدملر اېکینلرینی سوغآرهدیلر. آفتاب بو آیده اقرهبده بۉلهدی. 9. آذر - پهلوي تیلیده آزر “آلو” دېگنیدیر. بو آیده آب-هوا ساوي باشلهیدی و آلوگه محتاجلیک پیدا بۉله دی، یعنی بو آلو آییدیر. آفتاب بو آیده قوس بورجیده بۉله دی. 10. دیٔ - پهلوي تیلیده “دیٔ” دېونی انگلتهدی. بو آینی “دیٔ” دېییشلریگه سبب، او قهرلی و بو آیده یېر کۉکریشدن ییراقدیر. آفتاب جدیده بۉله دی. بو قیشنینگ بیرینچی آیی. 11. بهمن - بونینگ معناسی “اۉشهنگه اۉخشهگن” دېمکدیر. چونکی بو آی اۉشه دیٔ آییگه اۉخشب ساووق و قوروقدیر. آفتاب بو آیده زوحل خانهسیده، دلونینگ جدی بیلن توتش یېریده بۉله دی. 12. اسفند - بو آینی اسفند دېیدیلر، چونکی اسفند پهلوي تیلیده مېوه نی انگلتهدی، یعنی بو آیده مېوه لی درخت و اۉسیملیکلر کۉکره باشلهیدی. آفتاب بو آیده آخرگی حوت بورجیگه یېتیب کېلهدی. قدیمگی اېران آیلری یوقاریده ایٔتیلگنیدېک 30 کوندن بۉلیب، هر بیر کوننینگ اوېستا تیلیده مخصوص نامی بار. علیشېر نوايی اثرلریده هم قدیمگی اېران آیلرینینگ همّه سی تیلگه آلینهدی. اَیریم خاللرده نوايی قدیمگی اېران آیلرینینگ ناملرینی بورج آیلرینینگ ناملری بیلن المشتیریب قۉللیٔدی. چنانچی: حمل اۉرنیده فروردین، ثور اۉرنیده اردبېهیشت، جوزا اۉرنیده خرداد، سرطان اۉرنیده تیر و شونینگ کبیلر. قدیمگی اېران ییل حسابی، یعنی زردوشت تقویمی زردوشت دینی نفوذینینگ تاباره پسییشی بیلن مېلادي بیرینچی مینگ ییللیکنینگ آخرلریده اونیتیله باشلگن. بیراق حاضرگی دورده هندوستاننینگ بوبمه یٔ شهری و اونینگ اطرافلریده استقامت قیلهیاتگن زردوشت جماعهلری اۉز تقویملرینی همان سقلب کېلماقدهلر. اولر زردوشت بیره ملری، مراسملری و عرف عادتلرینی اۉتکزیشده مذکور تقویمگه عمل قیلهدیلر. یزدیگیرد ییل حسابی - قویاش تقویمیگه اساسلنگن. بو ییل حسابی اۉرته آسيا و اېرانده تۉرت یریم عصر قۉللندی. یزدیگیرد ییل حسابی میلادي 632 ییل 16 اِیون - هجري 2 ییل 21 ربېع الاولدن باشلنهدی. بو سنه ساسانيلرنینگ سۉنگّی شاهی یزدیگیرد 3 نینگ تختگه چیقیشی بیلن باغلیق (حکمرانلیک ییللری 632-651). یزدیگیرد 3 تقویمی 365 کون بۉلیب، 12 آیگه بۉلینهدی. آیلر نامی قدیمگی اېران (زردوشت) تقویمیده گی آیلر نامی بیر آز اۉزگرتیریب، سادّهلشتیریب آلینگن. اولر قوییدهگیچه: فروردین، اردبېهیشت، خورداد، تیر، مورداد، شهریور، مِهر، آبان، آزر، دیٔ، بهمن، اسفند. هر بیر آی 30 کوندن حسابلنهدی. قۉشیمچه 5 کون 12-آی اسفند آخریگه قۉشیلهدی. ابو ریحان بېرونينینگ کۉرسهتیشیچه بو 5 کون قدیمگی اېران تیلیده “پنجی” یاکه “اندرگاه” دېب اتهلگن. کېینچهلیک عرب تیلی اېرانگه کیریب کېلگندن سۉنگ مذکور سۉز عربچهلشتیریلیب “اندرجاه” دېییلگن. بېرونينینگ یازیشیچه “اندرجاه” کونلر دایما 12-آی آخریگه یاکه باشقه آیلر آخریگه قۉشیلمهیٔ، بعضاً سکّیزینچی (آبانماه) و تۉقّیزینچی (آزرماه) آیلر اۉرتهسیگه هم قۉییلگن. ینگی ییل -فروردین آیینینگ 1- کونی بهارگی تېنگ کونلیک کیرگن (21 مرت)ده باشلنهدی. یزدیگیرد تقویمیده هر تۉرت ییلده ییغیلیب قالگن بیر کون 120 ییلده بیر آینی تشکیل قیلگن. شو بیر آی 120 ییلده 13-آی حسابلنیب 120-ییلنینگ بیرینچی آییدن کېین قۉشیلگن و فروردین ایکّی دېب اتهلگن. 240-ییلده اېسه بو 13-آی ایکّینچی آی اردبېهیشتدن کېین اردبېهیشت ایکّی دېب اتهلگن و، نهایت، 360-ییلده اوچینچی آیگه خورداد ایکّی دېب قۉشیلگن. یزدیگیرد ییل هیابینی قۉللشده معلوم قیینچیلیکلر توغیلدی. شونینگ اوچون میلادنینگ 1079 ییلی (یزدیگیرد 3 تقویمی بۉییچه 447 ییل) اېرانده حکمرانلیک قیلگن سلطان جلال الدین ملکشاه ابن الپ ارسلان سَلجوق (حکمرانلیک ییللری 1072-1092) بویٔروغی بیلن اصلاح اېتیلدی. یزدیگیرد ییل حسابی اۉرنیگه هجري شمسي ییل حسابی جاري اېتیلدی. عرب اصطلاحسیدن کېین قریب تۉرت یریم عصر اېراننینگ دولت تقویمی بۉلیب خدمت قیلگن یزدیگیرد ییل حسابیدن اېراندن تشقریده بۉلگن باشقه اۉلکهلر، خصوصاً اۉرته آسيا خلقلری هم فایده لندیلر. و 7-8-عصرلرده اېران و اۉرته آسياده یره تیلگن یازمه منبعلرده - حجتلر و کتابلرده سنه یزدیگیرد تقویمی بیلن قید اېتیلهدی. اَیریم مولفلر و کاتبلر اۉزلری یره تگن اثرنینگ ایجادي تاریخینی یاکه کوچیرگن قۉلیازمهلرینینگ کتابت تاریخینی یزدیگیرد ییل حسابی بیلن بېره دیلر. شونی هم ایٔتیش کېره ککی یزدیگیرد ییل حسابی 11 عصرده بېکار قیلینگن بۉلسه-ده، اَیریم عالِملر، کاتبلر عملده اونی 13 عصرلرگه قدَر قۉللیٔدیلر. چنانچی: ابو ریحان بېرونينینگ اۉزبېکستان شرقشناسلیک انستیتوتیده سقلنهیاتگن “ات الفهیم” اثرینینگ 3423 رقملی نسخهسینینگ کتابت تاریخی یزدیگیرد ییل حسابی بیلهی کۉرسهتیلگن. “ات-الفهیم”نینگ مذکور نسخهسی یزدیگیرد حسابی بیلن 628 ییل مِهر آییده کوچیریب توگللهنگن. اوشبو سنه هجري بیلن 661 ییلگه، میلادي بیلن 1261-1262 ییلگه تۉغری کېلهدی. 13 عصر آخرلریدن کاتبلر یزدیگیرد ییل حسابینی بوتونلهیٔ اونوتدیلر و فایده لنمهیٔ قۉیدیلر. ایزی بار ... م .حکیماو حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. منبع:تاریخ اؤز هجري-شمسي ییل حسابی - تاریخ باشی (اېره)نی پیغمبر محمد علیهسلام هجرتلریدن آلگن و قویاش (شمس)نینگ بیر ییللیک حرکت مدتیگه اساسلنگن ییل حسابی. میلادي 1079 (یزدیگیرد حسابی بیلن 447) ییلده اېرانده اۉرنهتیلگن بویوک سَلجوق دولتینینگ واوچینچی سلطانی جلال الیددین ملکشاه ابن الپ ارسلان (حکمرانلیک ییللری 1072-1092) یزدگیرد ییل حسابینی اصلاح اېتیش تۉغریسیده بویروق بېره دی. تقویم اصلاحی مخصوص توزیلگن هیات تامانیدن اۉرگنیب چیقیلهدی. هیاتگه فلکیات و رياضيات عالِمی فیلسوف و شاعر عمر خیام (1040-1123) رهبرلیک قیلهدی. ینگی تقویمنی توزیشدن مقصد ییلنینگ باشلنیشینی بهارگی تېنگ کونلیککه تۉغریلش اېدی. وحالنکی، عمر خیام دوریده ینگی ییلنینگ باشلنیشی بهارگی تېنگکونلیکدن دېیرلی بیر هفته اوزاقلشیب 14-16 مرتگه تۉغری کېلیب قالگن اېدی. اگر ینگی ییل 20، 21 یاکه 22 مرتدن باشلنسه مقصدگه موافق بۉلردی. عمر خیام باشچیلیگیدهگی هیات ینگی ییلنی بهارگی تېنگکونلیکدن باشلهیدی و بونینگ اوچون کبیسه ییلی تنلب آلینهدی. بو تقویمده هم یزدیگیرد ییل حسابیدهگی کبی بیر ییل 12 آیگه بۉلینهدی و هر بیر آی 30 کوندن عبارت بۉله دی. بو تقویمده یزدیگیرددن فرقلی اۉلراق کبیسه ییلیده 6-کون هم قۉشیلگن. کبیسه ییلنینگ ترتیبی قوییدهگیچه بۉلگن: هر 33 ییل بیر دور (سیکل) حسابلنگن. اونده سکّیز مرته کبیسه ییلی کېلگن. بونده کبیسه کونی یېتّی مرته 4-ییل آخریگه، سکّیزینچی کبیسه کونی اېسه 5-کبیسه ییلی آخریگه قۉشیلگن. بو تقویم هجرتنینگ 1-ییلی (میلادي 622 ییل) دن باشلب حسابلهندی. اما اونینگ عملیاتگه کیرگن و تطبیق اېتیلگن کونی هجري 471 ییل 10 رمضان، یزدگیرد 448 ییل 19 فروردین، میلادي 1079 ییل 16 مرتته تۉغری کېلدی. اوشبو سنه هجري-شمسي حسابی بۉییچه 458 ییلنینگ بیرینچی باشلنیش کونی - بهارگی تېنگ کېلیش کونی (نورۉز) بۉلدی. باشقچه ایٔتگنده هجري-شمسي ییل حسابی باشلنیش وقتینی هجرتنینگ 1-ییلیدن آلگن بۉلسه هم اۉز تاریخینینگ 458 ییلیدن عملیاتگه کیریتیلدی. بو تقویم سَلجوقي سلطان جلال الیدین ملکشاه ابن الپ ارسلان نامی بیلن جلالي تقویمی دېب نام آلدی. اَیریم علمي ادبیاتلرده مذکور تقویمنی توزیشده فعال قتنهشگنی اوچون عالِم و شاعر عمر خیام نامی بیلن عمر خیام تقویمی دېب هم یازیلهدی. ینه اَیریم منبعلرده بو تقویم تورکي خلقلر تامانیدن برپا اېتیلگن سَلجوقيلر دولتیده تطبیق اېتیلگنی اوچون تورک تقویمی دېب هم ایٔتیلهدی. تورک تقویمی میلادي (گریگاري) تقویمیگه نسبتاَ خطاسی آز اېدی. اگر تورک تقویمی اۉن مینگ ییلده بار-یۉغی ایکّی کونلیک فرققه اوچره سه، گریگاري تقویمیده بو فرق جوده کتّه اېدی. هجري-شمسي ییل حسابیده اوّلگی تقویمدهگی عنعنوي آی (فروردین، اردبېخیشت، خورداد، تیر، مورداد، شهریور، مِهر، آبان، آزر، دیٔ، بهمن، اسفند) ناملری سقلنیب قالدی. جلالي تقویمی 19عصر اۉرتهلریگهچه اېرانده قۉللندی. کېینراق هجري-شمسي تقویمی اصلاح اېتیلیب آیلرنینگ کون مقداری بورج آیلرینینگ کون مقداریگه تۉغریلنهدی. شو وقتدن باشلب هجري-شمسي تقویمیده قدیمگی اېران آیلرینینگ نامی بیلن بورج آیلرینینگ نامی هم برابر قۉللنه باشلهدی. اولرنینگ ترتیبی شوندهی: فروردین - حمل (قۉی)، اردیبېهیشت - ثور (خۉکیز)، خورداد - جوزا (اېگیزهک)، تیر-سرطان (قیسقیچبقه)، مورداد- اسد (ارسلان)، شهریور - سنبله (باشاق)، مِهر - مېزان (ترازو)، آبان عقره ب (چَیان)، آزر - قوس (یای)، دیٔ - جدی (اېچکی)، بهمن - دلو (قوغه)، اسفند - حوت (بلیق). حاضرگی وقتده اېرانده رسمي دولت تقویمی صفتیده عمل قیلهیاتگن هجري-شمسي ییل حسابیده دستلبکی آلتی آی 31 کوندن، کېینگی بېش آی 30 کوندن و آخرگی بیر آی 29 یاکه 30 کوندن بۉله دی. اېرانده بورج آیلرینینگ ناملری ایشلهتیلسه هم رسمي حجتلرده قدیمگی اېران آیلرینینگ نامی یازیلهدی. اۉزبېکستانده و مرکزي آسيادهگی باشقه مملکتلرده هجري-شمسي تقویمدن فایده لنیلگنده بورج آیلرینینگ نامی ایتیلهدی. چنانچی هجري-شمسي حساب بیلن 1378 ییل مېزان آیینینگ 5-کونی (میلادي حساب بیلن 1999 ییل سېنتیبر آیینینگ 26-کونی)، کبی. هجري - شمسي تقویمی ییلنینگ معین وقتیده - بهارنینگ بیرینچی کونی (نورۉز)ده باشلنگنی اوچون فصللر، اقلیم، آبی-هوا و طبیعتده یوز بېره دیگن باشقه تکراري، دَوري حادثهلرنی کوزه تیب باریشده جوده قولهی. شونینگ اوچون اېران، افغانستان، تورکيه، مرکزي آسيا مملکتلریده، شو جملهدن اۉزبېکستانده هم قیشلاق خواجهلیگی بیلن باغلیق برچه ایشلرنی آلیب باریشده مذکور تقویمدن فایده لنیلهدی. هجري-قمري ییل حسابی - تاریخ (اېره) باشینی محمد پیغمبر هجرتلریدن آلگن و آی (قمر) تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابی. بو ییل حسابی انچه اوزاق تاریخگه اېگه. عربستان یریم آرالیده یشهگن قدیمگی خلقلر میلاددن اوّلگی مینگ ییللیکده آی تقویمینی قۉللگنلر. عربلر اسلامدن ایکّی یوز ییلچه آلدین (میلادي و عصر باشلریده) آی-قویاش تقویمیدن فایده لنیشگه اۉتگن اېدیلر. آی-قویاش تقویمیده 24 ییللیک دور (سیکل) موجود بۉلیب، بو تکرارلنیب تورر اېدی. 24 ییلنینگ 9 ییلی 13 آیلیک، 15 ییلی 12 آیلیک بۉلردی. ییلگه آرتیقچه بیر آی (یعنی 13-آی) قۉشیشنی و شو آینینگ اۉزینی نهسی دېب اتلگن. نهسی آیی قمري و شمسي ییل آره لریدهگی فرقنی یۉقاتیش مقصدیده، بو فرق بیر 5 آیگه تۉلگنده قمري ییلگه قۉشیمچه 13-آی صفتیده قۉشیلگن. بو تقویم بۉییچه، یعنی اسلامگهچه عرب آیلری ییلنینگ معین وقتیده باشلنگن (عرب آیلرینینگ قدیمگی لغوي معناسی هم شوندن خبر بېره دی). عربلر قۉللگن آی-قویاش تقویمیدهگی آیلرنینگ ترتیبی، نام و معناسی قوییدهگیچه اېدی: 1. محرّم. تحقیقلنگن، منع اېتیلگن، مقّدس معنالرینی بېره دی. بو آیده دیني عنعنهلر بۉییچه اوروش و حربي یوریشلر آلیب باریش مطلقا تحقیقلنگن. بو حالت یېتّینچی (رجب)، اۉن بیرینچی (زولقعده) و اۉن ایکّینچی (زولحیجه) آیلریگه هم تعلق بۉلگن. 2. سفر. “سریق”، “زعفران” دېگن معنانی بېره دی. بو آیده عربلر باشیگه آغیر کلفت توشیب، بدنلریگه آغیر هلاک قیلووچی یره تاشر اېدی. شو کسلگه دُچار بۉلگن بېمارلرنینگ رنگی سرغییب کېتر اېدی. 3-4. ربیع اول-اوّل و ربیع اول-آخر. “ربیع” سۉزی عرب تیلیده “بهار” معناسینی بېره دی. اما قدیمگی عربلر، “ربیع” سۉزینی “کوز” معناسیده هم قۉللگنلر. اوشبو هر ایکّی آی کوز فصلیده کېلگنی اوچون “بیرینچی کوز” و “ایکّینچی کوز” معنالرینی انگلتگن. 5-6. جماديول اوّل و جماديول آخر. بو آیلرنینگ نامی “جمعده” سۉزیدن آلینگن بۉلیب، “قاتیب قالماق”، “موزلماق” معناسینی بېره دی. اوشبو هر ایکّی آی ییلنینگ سوو ی [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:35 ] [ داکترفاریابی ]
تورکستان خلقلری قؤلگن تقویملر - 2 -
قیلهیاتگن هجري-شمسي ییل حسابیده دستلبکی آلتی آی 31 کوندن، کېینگی بېش آی 30 کوندن و آخرگی بیر آی 29 یاکه 30 کوندن بۉله دی. اېرانده بورج آیلرینینگ ناملری ایشلهتیلسه هم رسمي حجتلرده قدیمگی اېران آیلرینینگ نامی یازیلهدی. اۉزبېکستانده و مرکزي آسيادهگی باشقه مملکتلرده هجري-شمسي تقویمدن فایده لنیلگنده بورج آیلرینینگ نامی ایتیلهدی. چنانچی هجري-شمسي حساب بیلن 1378 ییل مېزان آیینینگ 5-کونی (میلادي حساب بیلن 1999 ییل سېنتیبر آیینینگ 26-کونی)، کبی. هجري - شمسي تقویمی ییلنینگ معین وقتیده - بهارنینگ بیرینچی کونی (نورۉز)ده باشلنگنی اوچون فصللر، اقلیم، آبی-هوا و طبیعتده یوز بېره دیگن باشقه تکراري، دَوري حادثهلرنی کوزه تیب باریشده جوده قولهی. شونینگ اوچون اېران، افغانستان، تورکيه، مرکزي آسيا مملکتلریده، شو جملهدن اۉزبېکستانده هم قیشلاق خواجهلیگی بیلن باغلیق برچه ایشلرنی آلیب باریشده مذکور تقویمدن فایده لنیلهدی. هجري-قمري ییل حسابی - تاریخ (اېره) باشینی محمد پیغمبر هجرتلریدن آلگن و آی (قمر) تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابی. بو ییل حسابی انچه اوزاق تاریخگه اېگه. عربستان یریم آرالیده یشهگن قدیمگی خلقلر میلاددن اوّلگی مینگ ییللیکده آی تقویمینی قۉللگنلر. عربلر اسلامدن ایکّی یوز ییلچه آلدین (میلادي و عصر باشلریده) آی-قویاش تقویمیدن فایده لنیشگه اۉتگن اېدیلر. آی-قویاش تقویمیده 24 ییللیک دور (سیکل) موجود بۉلیب، بو تکرارلنیب تورر اېدی. 24 ییلنینگ 9 ییلی 13 آیلیک، 15 ییلی 12 آیلیک بۉلردی. ییلگه آرتیقچه بیر آی (یعنی 13-آی) قۉشیشنی و شو آینینگ اۉزینی نهسی دېب اتلگن. نهسی آیی قمري و شمسي ییل آره لریدهگی فرقنی یۉقاتیش مقصدیده، بو فرق بیر 5 آیگه تۉلگنده قمري ییلگه قۉشیمچه 13-آی صفتیده قۉشیلگن. بو تقویم بۉییچه، یعنی اسلامگهچه عرب آیلری ییلنینگ معین وقتیده باشلنگن (عرب آیلرینینگ قدیمگی لغوي معناسی هم شوندن خبر بېره دی). عربلر قۉللگن آی-قویاش تقویمیدهگی آیلرنینگ ترتیبی، نام و معناسی قوییدهگیچه اېدی: 1. محرّم. تحقیقلنگن، منع اېتیلگن، مقّدس معنالرینی بېره دی. بو آیده دیني عنعنهلر بۉییچه اوروش و حربي یوریشلر آلیب باریش مطلقا تحقیقلنگن. بو حالت یېتّینچی (رجب)، اۉن بیرینچی (زولقعده) و اۉن ایکّینچی (زولحیجه) آیلریگه هم تعلق بۉلگن. 2. سفر. “سریق”، “زعفران” دېگن معنانی بېره دی. بو آیده عربلر باشیگه آغیر کلفت توشیب، بدنلریگه آغیر هلاک قیلووچی یره تاشر اېدی. شو کسلگه دُچار بۉلگن بېمارلرنینگ رنگی سرغییب کېتر اېدی. 3-4. ربیع اول-اوّل و ربیع اول-آخر. “ربیع” سۉزی عرب تیلیده “بهار” معناسینی بېره دی. اما قدیمگی عربلر، “ربیع” سۉزینی “کوز” معناسیده هم قۉللگنلر. اوشبو هر ایکّی آی کوز فصلیده کېلگنی اوچون “بیرینچی کوز” و “ایکّینچی کوز” معنالرینی انگلتگن. 5-6. جماديول اوّل و جماديول آخر. بو آیلرنینگ نامی “جمعده” سۉزیدن آلینگن بۉلیب، “قاتیب قالماق”، “موزلماق” معناسینی بېره دی. اوشبو هر ایکّی آی ییلنینگ سوو یخلب قاتیب قالهدیگن دوریگه، یعنی قیش فصلیگه تۉغری کېلگن. 7. رجب. “ایرجاب” سۉزیدن آلینیب، “اوروش و هجوملردن اۉزینگیزنی سقلنگ” دېگن معنانی بېره دی. 8. شعبان. “تشهبه” سۉزیدن آلینیب “ترماقلنماق”، “ترقهلماق” معناسینی بېره دی. بو آیده عربلر هجوملر اویوشتیرر اېدیلر. 9. رمضان. “رمه ده” سۉزیدن آلینیب “یاندیرماق”، “جزیره مه آی” معنالرینی انگلتهدی. بو آی یازنینگ اېنگ اسّیق وقتیگه تۉغری کېلگنی اوچون شوندهی اتلگن. 10. سوال. “شعله” سۉزیدن بۉلیب، “کۉترماق”، “کۉتریلماق”، “آلیب بارماق”، “کوچیرماق” معنالرینی بېره دی. بو آیده عربلر آره سیده “شوویلو” خطابی، یعنی “اۉز یشب تورگن جایلرینگیزدن قۉزغلینگلر” سۉزلری ینگره ب تورگن. 11. زولقعده. “قعده” سۉزی “اۉتیرماق”، “اۉز اوییده قالماق” معنالرینی افاده یدی. 12. زولحیجه. “حج” سۉزیدن آلینیب “حج قیلیش” معناسینی بېره دی. قدیمگی عربلر کعبهگه کېلیب شو آیده حج قیلگنلر. اوّل وقتی-وقتی بیلن قۉشیب کېلینگن 13-آی “نهسی” محمد پیغمبر تامانلریدن میلادي 631 ییلده بېکار قیلیندی. عربلر اېندی فقط قمري تقویمگه، قمري آیلرگه اۉتدیلر. شوندن کېین عرب آیلری اوّلگی ناملرینینگ لغوي معناسینی یۉقاتدی، بیر ییل 365 کون اېمس 354 کونگه ایٔلهندی، ییل باشی - 1-محرم اوّلگیدېک هر ییلی معین وقتده اېمس، آلدینگی ییلگه نسبتاَ 11 کون بروقت کېلهدیگن بۉلدی. نهسی آیی تحقیقلنیب قمري تقویمگه اۉتیلگنلیگی محمد پیغمبر تامانلریدن اعلان قیلینگنلیگی سببلی بو تقویم محمد تقویمی هم دېییلهدی. اسلام دینی وجودگه کېلگچ، مسلمانلر دیني و دنیاوي ایشلرینی آلیب باریشلری اوچون اۉزلریگه خاص تقویم-تاریخ بۉلیشیگه ضرورت توغیلدی. بو مهم مساله ایکّینچی خلیفه عمررض (خلیفهلیک ییللری میلادي 634-644) دورلریده محاکمه قیلیندی و حل اېتیلدی. میلادي 631 ییلده مسلمانلر قمري آیلرگه تۉله اۉتگن بۉلسهلرده، خلیفهلیکنینگ دستلبکی ییللریده واقعه-خادثهلرنینگ صادر بۉلگن وقتینی فقط آی نامی و شو آینینگ معلوم کونینی قید اېتیش بیلن چېکلهنر اېدیلر. آیگه قۉشیب ایتیلهدیگن سنه (ییل) حسابی یۉق اېدی. مسلمانلر اۉرتهسیده یازیلگن خط-حجتلرگه سنه قۉییش عادتی بۉلمهگن. بیر کونی بیر کیشی خلیفه عمر حضورلریگه کېلیب شعبان آییده تۉلنیشی کېره ک بۉلگن قرض حقیدهگی حجتنی کۉرسهتهدی. شونده عمر “بو حجت قیسی شعبانگه تېگیشلی؟ اۉتگن ییلی شعبانگهمی یاکه بو ییلگی شعبانگهمی؟” - دېب سۉره یدیلر. خوددی اۉشه پیتلرده جزیره ولایتینینگ واليسی ابو موساگه ایکّیته بویروق یازیب بېریلهدی. بو بویروقلرنینگ بیری ایکّینچیسیگه سیره تۉغری کېلمس، باشقه-باشقه اېدی. اولرنینگ قیسی بیری آلدین، قیسی بیری کېین یازیلگنلیگینی بیلالمهگن ابو موسا خلیفه عمردن سۉره یٔدی. چونکی هر ایکّی بویروقده هم سنه یۉق اېدی. نهایت، خلیفه عمر اۉز اطرافیگه معتبر کیشیلرنی تۉپلب مشورت اۉتکزه دی. تۉپلنگنلرنینگ برچهسی بیر آوازدن آی حسابی بیلن ایش یوریتیشنی معقول دېب تاپدیلر. چونکی دیني احکاملرنی قمري تاریخدن باشقچه یورگیزیش ممکن اېمس اېدی. زېرا، پیغمبریمیز محمد علیهسلام هم وفاتلریدن بیر آز آلدین آی-قویاش تقویمیدهگی “نهسی” آیینی بېکار قیلیب فقط آی حسابینی قالدیرگن اېدیلر. مشورت قتنشچیلری اۉشه وقتگهچه قۉللنیب کېلگن قمري آی ناملرینی هم سقلب قالیشنی لازم کۉردیلر. بو آیلر عرب اهلی اۉرتهسیده جوده مشهور اېدی. حاضر بۉلگنلر تقویم باشی - تاریخ (اېره) باشینی قیسی وقتدن، قیسی واقعه دن باشلب حسابلشگه عاید تورلی فکرلرنی اۉرتهگه تشلهدیلر. بعضیلر پیغمبرنینگ تولد کونلریدن دېسه، بعضیلر پیغمبرلیکنینگ کېلیشیدن تاریخ باشلشنی ایٔتدیلر. آخری حضرتی علی ابن ابو طالب اسلام تقویمی - تاریخینی پیغمبرنینگ مککهدن مدینهگه کوچیب اۉتیشلری -هجرتلریدن باشلشنی تکلیف اېتدیلر. بو تکلیف معقوللندی و قبول قیلیندی. پیغمبرنینگ مککهدن مدینهگه هجرت قیلیب یېتیب بارگن وقتلری - ربیع اول اوّل آییدن 11 کېچه اۉتگنده - دوشنبه کونی واقع بۉلگن اېدی. بو میلادي حساب بیلن 622 ییلنینگ 23 سېنتیبر کونیگه موافق کېلهدی. خلیفه حضرتی عمر رض حضورلریده اسلامنینگ تقویم باشی و تاریخ باشینی قبول کیلیشگه بغیشلهنگن مذکور مشورت مجلسی هجرتدن 17 ییل کېین - 17 ییل محرّم آیینینگ 1-کونی (میلادي 638-ییل 23 ینور) بۉلگن اېدی. هجرت اېسه یوقاریده ایٔتیلگنیدېک، ربیعول اوّل آیینینگ 11 کونیده، یعنی آی سنهسینینگ 3-آییده بۉلیب اۉتگن. وحالنکی، عربلرده اوّلدن ییل باشی محرّم آیینینگ 1-کونیدن حسابلهنگن. شو سببلی تاریخي واقعه لرنی حسابلگنده چلکشلیک صادر بۉلمسلیگی اوچون هجرت واقع بۉلگن 3-آیدن آلدینگی 1- و 2- آیلر (محرّم، سفر) هم هجرت ییل حسابیگه قۉشیب آلیندی و محرّم ییل باشی بۉلیب قالدی. یعنی، انیق قیلیب ایٔتگنده، هجري حسابنینگ 1-ییلینینگ 1-کونی محرّم بۉلیب قالدی. بو سنهنی میلاديگه ایٔلنتیرگنده 622 ییلنینگ 16 اِیولیگه موافق توشهدی. دنیا بۉییچه شرقشناس عالِملر تامانیدن توزیلگن میلادي و هجري تقویمنینگ متناسبلیک (سینخران) جدوللریده هجري ییلنینگ بیرینچی کونی میلادي 622 ییل 16 اِیول-جمعادن باشلنهدی. هجري قمري حسابده بیر ییل 354 کون بۉله دی. تاق آیلر (محرّم، ربیعول اوّل، جماديول اوّل، رجب، رمضان، زولقعده) - 30 کوندن، جُفت آیلر (سفر، ربیعولاخر، جماديولاخیر، شعبان، سوال، زولحیجه) - 29 کوندن حسابلنهدی. هجري - قمري تقویمده کبیسه ییلی معین ترتیبده کېلمهیدی. بعضاً اوچ ییلدن کېین، بعضاً ایکّی ییلدن کېین کېلهدی. عموماً، هجري حسابده هر 30 ییلنینگ 11 تهسی کبیش ییلی بۉلیب کېلهدی. چنانچی 1391-1420 ییللرنینگ 1393، 1396، 1398، 1401، 1404، 1406، 1409، 1412، 1415، 1417، 1420 ییلی کبیسه حسابلنهدی. انه شو ییللرده 1 کون آرتتیریلهدی آخرگی آی زولحیجه 29 کون اېمس، 30 کون قیلیب آلینهدی. هجري ییل میلادي ییلگه نسبتاَ قیسقراق (354 یاکه 355 کون) بۉلگنی اوچون ییل باشی -1-محرّم هر ییلی معلوم وقتده کېلمهیٔدی. کېلگوسی ییل آلدینگی ییلگه نسبتاَ 10، 11 یاکه 12 کون (ییلنینگ عادي یاکه کبیسه بۉلیشیگه قره ب) ايرته راق کېلهدی. بو دوره 33 ییل دوام اېتیب، هجري ییل باشی - 1-محرّم 33 ییل آلدین باشلنگن کونگه یاکه شو کون یقینیگه ایٔلنیب کېلهدی. هجري ییل بیلن میلادي ییل آره سیده 10، 11 یاکه 12 کون ییغیلیب باریب، 33 ییلی هجري - قمري حسابده 34 ییلگه برابر بۉله دی. میلادي حسابده 100 ییل هجري حسابده 103 ییل حسابلنهدی. اسلام دینی ترقهلگن دنیانینگ برچه مملکتلریده هجري قمري ییل حسابی دیني تقویم صفتیده قبول قیلینگن. رۉزه، هییت، حج کبی اسلامي عبادتلر، اَیریم آیلرده اۉتکزیلهدیگن مراسملر شو تقویم اساسیده آلیب باریلهدی. هجري - قمري ییل حسابی 8 عصردن باشلب اسلام دینی، عرب تیلی و عرب یازووی بیلن بیرگه تورکستانگه کیریب کېلدی. 20 عصر بیرینچی چاره گیگه قدَر تورکستان خلقلری دولتنینگ برچه سیاسي، اقتصادي و مدني علاقهلریده و کوندهلیک عملي ایشلرده هجري - قمري ییل حسابیدن فایده لندیلر. علمي - ایجادي، کتابت ایشلریده، هر قندهی یازمه منبعلرنینگ یره تیلگن وقتینی قید اېتیشده هجري-قمري ییل حسابی قۉللندی. ییل حسابی هر قندهی یازمه منبعلر، علمي و ادبي اثرلر، مکتوبلر رسمي حجتلر ترکیبیده کېلگنده عادتده سۉز بیلن یازیلگن. کاتبلر ییل حسابینی ایکّی خیل قید اېتگنلر. اگر کاتب اۉزی کوچیرگن اثر آخریگه خاتمه بېرسه کتابت تاریخینی سۉز بیلن یازگن. اگر کاتب کتابت تاریخینینگ اۉزینیگینه قید اېتیش بیلن چېکلنسه سنه (ییل) نی رقم بیلن کۉرسهتگن. حاضرگی علمي ادبیاتلرده تاریخي سنهلر، واقعه لر خرونولوگیهسی هجري و میلادي حسابلرده یانمه - یان یاکه فقط میلادي حسابده بېریلهدی. مثلاً: علیشېر نواينینگ تولد و وفات سنهلری هجري 844 ییل 17 رمضان - 906 ییل 12 جماديوالثاني -میلادي 1441 ییل 9 فېورل - 1501 ییل 3 ینور شکلیده کۉرسهتیلهدی. عالِملر هجري ییلنی میلادي ییلگه ایٔلنتیریش بۉییچه بیر نېچه فورمولهلر تقیم اېتگنلر. بیراق بو فورمولهلر آی و کوننی انیق کۉرستیب بېرالمهیدی. شونینگ اوچون علمده ممکن قدَر انیقلیککه اینتیلیش مقصدیده هجري 1-ییلنینگ 1-موخهررهمیدن 1421 ییلگهچه میلادي 622 ییلنینگ 16 اِیولیدن 2000 ییلگهچه کونمه-کون متناسبلیک (سینخران) جدوللری توزیلگن (و.و. سیبولسکي. ساورېمېننمې کلېندری سترن بلیجنېگا ای سرېدنېگا واستاکه. سینخرانیستیچېسکيې طبلیس ای پایَسنېنېنيه. ماسکوه ایزد-وا “نهوکه”، 1964. ستر 11-114). بوندهی جدوللردن فایده لنیش علمي تدقیقاتده قولهیلیک و ایشانچلیلیک توغدیره دی. اۉزبېکستان مسلمانلری عبارهسی 1944 ییلدن باشلب هر بیر ییل اوچون علیحده هجري و میلادي حسابنینگ کونمه-کون متناسبلیک جدولینی نشر اېتیب کېلهدی. بو جدول هم کېنگ خلق عامهسی 20عصر ایکّینچی یرمیده جهانده یوز بېرگن مهیم واقعه لرنی هجري حساب بیلن قیسی ییل; قیسی آی و قیسی کونده صادر بۉلگنلیگینی بیلیشده معلوم اهميتگه اېگه. میلادي ییل حسابی - حاضرگی وقتده دنیانینگ کۉپ دولتلری تامانیدن عملده قبول قیلینگن رسمي ییل حسابی، تقویم. بو تقویم شرق و غرب منبعلریده بیر نېچه ناملر بیلن اتلهدی. شرقده عیسوي ییل (پیغمبر عیسی ع منینگ نامیدن) میلادي ییل حسابی (میلادي سۉزی تولد - “توغیلیش” سۉزیدن آلینگن. بو سۉز هم عیسا پیغمبرنینگ “توغیلیشی” بیلن باغلیق) دېب یوریتیلهدی. کۉپراق، میلاد، میلاد باشی، میلادي تاریخ، میلادي ییل حسابی، میلادي تقویم، میلاددن اوّلگی، میلاددن کېینگی اتَمهلری ایشلهتیلهدی. مذکور تقویم غربده آوروپا تقویمی (دستاوّل آوروپا دولتلری قبول کیلگنی اوچون )، خریستیان تقویمی (کۉپراق خریستیانلر فایده لنگنی اوچون)، یولي تقویمی (ریم امپراطوری یولي سېزر تشبثی بیلن قدیمگی مصرلیکلردن آلینگنی اوچون)، گریگاري تقویمی (ریم پپهسی گریگاري 13 تامانیدن 1582 ییل 15 آکتیٔبرده اصلاح اېتیلگنی اوچون) ناملری بیلن اتلهدی. بو ناملر آره سیده حاضرگی وقتده گریگاري تقویمی، گریگاري ییل حسابی عبارهلری مشهور بۉلیب کېتگن. بعضی علمي ادبیاتلرده یولي و گریگاري سۉزلری بیریکیب یولي-گریگاري تقویمی دېب هم ایٔتیلهدی. میلادي تقویمگه پیغمبر عیسا ع منینگ “توغیلیشی” تاریخ باشی قیلیب آلینگن و بو توشونچه جوده مشهور بۉلیب کېتگن بۉلسه-ده، اصلیده بو تقویمگه اساس بۉلگن ییل حسابی تیزیمی میلاددن انچه اوّل قدیمگی مصرلیکلر تامانیدن کۉللنیب کېلر اېدی. آوروپانینگ اېنگ قدیمگی مدني مرکزلریدن بۉلگن ریمده میلاددن آلدین هم ییل حسابی موجود اېدی. بو تقویم ریم تاریخی (ریم اېره سی) دېب اتهلیب، ریم شهریگه اساس سالینگن کوندن حسابلب کېلینردی. ریم تقویمی انچه چلکش بۉلیب، بیر ییل 10 آیدن عبارت بۉلردی، دهقانچیلیک ایشلری بیلن مشغول بۉلینمه یٔدیگن قیش وقتی -2 آی ییلگه کیریتیلمس اېدی. ییل حسابینی شو ترتیبده آلیب باریش تاریخي واقعه لرنینگ کېتمه-کېتلیگینی، ایزچیللیگینی حسابلشده کۉپ کيینچیلیکلر توغدیره دی. شولرنی نظرده توتیب ریم امپراطوری یولي سېېر میلاددن اوّلگی 46 - ییلده ریم تقویمی اۉرنیگه بیر مونچه مکّمل ینگی تقویم - قدیمگی مصرلیکلر ییل حسابینی قبول قیلهدی. بو تدبیر ریم امپراطوری یولي سېزر تشبثی بیلن عملگه آشهدی. شونینگ اوچون مذکور تقویم تاریخي منبعلرده یولي تقویمی دېگن نام بیلن هم اتلهدی. تقویمنی ریملیکلر “مليلهشتیریب” اوندهگی اتَمهلرنی، خصوصاً آی ناملرینی لاتین تیلیده اتهیٔ باشلهیٔدیلر. مذکور تقویم اۉرته عصر شرق منبعلریده رومي تقویمی، رومي ییل حسابی، رومي آیلری دېب یوریتیلهدی. ابو ریخان بېروني هم اۉزینینگ مشهور “ال-آثار اول-باقيه ان اول قورون-اول-حاليه” (قیسقهچه “خرونولوگیه” ) اثریده میلادي ییل حسابیگه بیر نېچه مرته تؤختب اۉتهدی. او مذکور تقویمنی، رومي تقویمی، رومي ییل حسابی دېب اتهیٔدی، بو تقویمگه بیرینچی مرته کبیسه ییلینی کیریتگن یولي سېزر بۉله دی، دېب یازه دی. بېروني میلادي ییل حسابینی قدیمگی خلقلرنینگ قطار ییل حسابلری بیلن قیاسلهیٔدی، سالیشتیرهدی. عالِم میلادي آیلرنینگ لاتینچه ناملرینی یونانچه تلفظ بیلن کېلتیره دی. 1. ینوريوس. 2. فېبریريوس. 3. مرتيوس. 4. افیليوس. 5. مایوس. 6. یونيوس. 7. یوليوس. 8. افغاوستوس. 9. سېنتېمبريوس. 10. تېمبريوس. 11. ناوامبريوس. 12. دامبريوس. یولي سېزر تامانیدن جاري اېتیلگن تقویم آوروپانینگ کۉپ مملکتلریده بیرن-کېیتن قبول قیلیندی. او 16 عصر آخرلریگهچه قۉللندی. یولي تقویمیده هم موجود بۉلگن اَیریم خطالیکلر عصرلر آشه آرتیب بارهدی. نتیجهده 1580 ییلگه کېلیب یولي تقویمیدهگی 21 مرت بیلن بهارگی تېنگکونلیک آرهسیدهگی فرق 10 کوننی تشکیل قیلهدی. تقویمدهگی بوندهی کتّه فرق نثراني بیرهملرینینگ کونینی بېلگیلهشده چلکشلیکلر توغدیرر اېدی. شو باعثدن یولي تقویمینی اصلاح اېتیشگه احتیاج سېزیلدی. اۉشه وقتده ریم پپهسی بۉلگن گریگاري 13 رياضیات و فلکیات عالِملری اشتراکیده تقویم اصلاحاتی هیاتی توزیلهدی. هیات یولي تقویمینینگ کمچیلیکلرینی اۉرگنیب چیقیب ینگی تقویم لایحهسینی تقیم اېتهدی و عملده جاري قیلینهدی. بو اصلاحاتگه موافق 1582 ییل 4 آکتیٔبر-پنجشنبهدن کېینگی کون 1582 ییل 15 آکتیٔبر-جمعه دېب اعلان قیلینهدی. یولي تقویمیدهگی کبیسه ییلی قاعدهسی اساسن سقلنهدی. شوندن کېین بو تقویم یولي تقویمی دېب اېمس، گریگاري تقویمی دېب اتله باشلندی. حاضرگی وقتده غرب علمي ادبیاتلریده، ییل حسابلری بۉییچه توزیلگن متناسبلیک (سینخران) جدوللریده مذکور اتَمه ایشلهتیلهدی. اما اَیریم حاللرده عالِملر یولي-گریگاري تقویمی دېب هم قۉللیٔدیلر. گریگاري تقویمی 1582 ییل 15 آکتیٔبردن اعتباراً ایتهليه، اسپنديه، پارتوگليه، پالشهده رسمي دولت تقویمی صفتیده قبول قیلیندی. آوروپادهگی باشقه دولتلر 16-18 عصرلرده گریگاري تقویمیگه اۉتیشدی. گریگاري تقویمی راسسيهده (شو جملهدن تورکستان اۉلکهسیده هم) 1918 ییلده جاري اېتیلدی. خلق کمیسارلر کېنگشینینگ قراری بیلن 1918 ییل 31 ینور یولي تقویمینینگ آخرگی کونی - 1918 ییل 14 فېورل گریگاري تقویمینینگ بیرینچی کونی دېب قبول قیلیندی (گریگاري تقویمی قبول قیلینگندن بویان ییغیلیب قالگن 3 کون هم بیر یۉله قۉشیلیب 13 کون آلدینگه سوریلهدی). میلادي ییل حسابی اۉرته عصرلرده یاق شرق عالِملریگه معلوم بۉلسهده، اوندن عملده فایده لنیش تورکستانگه راسسيه اصطلاحسی بیلن بیرگه 19 عصر ایکّینچی یرمیده کیریب کېلدی. محلي تیللرده توزیلگن اَیریم حجتلرده هجري و میلادي ییل حسابلری برابر قید اېتیلهدی. میلادي تاریخ سنهلریدن خبردار بۉلگن کاتبلر اۉزلری کوچیرگن قۉلیازمهلرنینگ آخریده هجري و میلادي سنهلرنی یانمه-یان یازیب قۉیهدیگن بۉلدیلر. چنانچی میلادي 1880 - هجري 1298، میلادي 1885 - هجري 1303، میلادي 1900 - هجري 1318، میلادي 1917 - هجري 1336، میلادي 1922 - هجري 1341 کبی. هر ایکّی ییل حسابیدن یانمه-یان فایده لنیش 20 عصر بیرینچی چاره گی آخرلریگه قدَر دوام اېتدی. سۉنگره هجري ییل حسابی توشیریب قالدیریلیب فقط میلادي حساب رسمي و عملي تقویمگه ایٔلهندی. میلادي ییل حسابی اصلیده شرقدهگی اېنگ قدیمگی قویاش ییلی تقویملریدن بیری حسابلنهدی. یېر قویاش اطرافیده 365 کون 5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیهده بیر مرته ایٔلهنیب چیقهدی. بو مدت بیر تروپیک ییل دېب ایٔتیلهدی. بیر ییلنی انه شو مدت بیلن حسابلش قدیمگی مصرلیکلر تقویمیگه اساس قیلیب آلینگن اېدی. دېمک، میلادي حسابده بیر ییل 365 کون 6 ساعتدن عبارت (5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیه یخلیتلهنیب 6 ساعت قیلیب آلینهدی). هر اوچ ییل 365 کون 6 ساعتدن عبارت (5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیه یخلیتلهنیب 6 ساعت قیلیب آلینهدی). هر اوچ ییل 365 کوندهن - عادي ییلنی تۉرتینچی ییل اېسه عادي ییللردن آرتیب قالگن ساعتلر - 1 قون قۉشیلیب 366 کون - کبیسه ییلینی تشکیل قیلهدی. بو ییل حسابی قدیمگی دنیا تاریخیده نسبتاَ انیق تقویم بۉلگنلیگی اوچون اونی یوقاریده ایٔتیلگنیدېک یولي سېزر بیرینچی بۉلیب مصردن ریمگه - آوروپاگه آلیب اۉتگن اېدی. میلادي ییل حسابیدهگی آیلرنینگ ترتیبی، ناملنیشی و ناملهنیشینینگ سببلری همده کونلر مقداری قویٔدهگیچه: 1. ینور - 31 کون. قدیمگی ریملیکلر خداسی ینوس نامیدن آلینگن. 2. فېورل - 28 کون (کبیش ییلیده 29 کون). قدیمگی ریملیکلرنینگ هر ییلی 15 فېورلده اۉتکهزیلگن فېوروریوس - حلاللنیش مراسمی نامیدن آلینگن. 3. مرت - 31 کون. قدیمگی ریملیکلرنینگ اوروش خداسی مرس نامیدن آلینگن. 4. اپرېل - 30 کون. لاتینچه اپریلیس “قویاش بیلن ایستیلهدیگن” دېگن معنانی بېرووچی سۉزدن آلینگن. 5. مَی - 31 کون. قدیمگی ریملیکلرنینگ یېر خداسی مَی نامیدن آلینگن. 6. اِیون - 30 کون. قدیمگی ریملیکلر خداسی یونانه نامیدن آلینگن. 7. اِیول - 31 کون. قدیمگی ریم امپراطوری یولي سېزر نامیدن آلینگن. 8. اَوگوست - 31 کون. قدیمگی ریم امپراطوری اَوگوست (یولي سېزرنینگ نبیره جیینی) نامیدن آلینگن. 9. سېنتیٔبر - 30 کون. لاتین تیلیده یېتّینچی دېگن معنانی بېره دی. قدیمگی ریمده ییل باشی -بیرینچی آی مرتدن حسابلنگن، سېنتیٔبر اېسه ییلنینگ یېتّینچی آیی بۉلیب کېلگن. 10. آکتیٔبر- 31 کون. لاتین تیلیده سکّیزینچی دېگن معنانی بېره دی. قدیمگی ریم تقویمیده ییلنینگ 8-آیی. 11. نایبر - 30 کون. لاتین تیلیده تۉقّیزینچی دېگن معنانی بېره دی. قدیمگی ریم تقویمیده ییلنینگ 9-آیی. 12. دېکَبر - 31 کون. لاتین تیلیده اۉنینچی دېگن معنانی بېره دی. قدیمگی ریم تقویمیده ییلنینگ 10-آیی. میلادي ییل حسابیده ییلنینگ باشلنیشی تورلی دورلرده هرخیل بۉلگن. چنانچی، قدیمگی ریمده 1-مرت راسسيهده (1700-ییلگهچه) 1-سېنتیٔبر ییل باشی بۉلگن. حاضرگی وقتده دنیانینگ همّه یېریده میلادي ییل حسابیده ییل باشی 1-ینوردن باشلنهدی. ایلگریلری تاریخچیلر اۉز خلقلرینینگ تاریخینی یاریتگنده اساسن شو خلقنینگ اۉتمیشی بیلن چېکلنر، باشقه خلقلر تاریخیگه - عمومي تاریخگه کمراق مراجعت قیلر اېدیلر. مذکور تاریخچیلر واقعه لر سالنامهسینی یاریتیشده اۉزلرینینگ ازلدن قۉللب کېلگن (اگر بۉلسه) عنعنوي تقویملری - ییل حسابینی قۉللر اېدیلر. انسانیت تاریخینینگ کېینگی دورلریده خصوصاً 19 عصردن باشلب احوال بوتونلهیٔ اۉزگردی. دنیادهگی سیاسي، اقتصادي و مدني واقعه لر اَیریم خلقلرنی قیزیقتیریب قالمهیٔ، بلکه جمعیکه خلقلرنینگ دقّت - اعتبارینی تارته باشلهدی. اېندی دنیادهگی برچه مدني خلقلر اۉز تاریخلرینی عموم دنیا تاریخی بیلن باغلب اۉرگنه باشلهدیلر. شونینگ اوچون جهان خلقلری اۉرته عصرلردن باشلب دنیا تاریخی اوچون یگانه تقویم بۉلیب خدمت قیلیب کېلهیاتگن میلادي ییل حسابینی معقول کۉردیلر و شونی تنلهدیلر. 20 عصر باشلریگهچه جهاندهگی ییریک مملکتلر میلادي تقویمگه اۉتیب بۉلگن اېدی. 20عصر دوامیده اَیریم شرق مملکتلری اۉزلرینینگ عنعنوي تقویملرینی هم سقلهگن حالده میلادي ییل حسابینی قبول قیلدیلر. حاضرگی وقتده جهان خلقلری اۉزارا سیاسي، اقتصادي، مدني علاقهلرنینگ همّه تورلرینی میلادي ییل حسابی اساسیده آلیب بارهدیلر. میلادي ییل حسابی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عمل قیلهدیگن یگانه جهان تقویمی حسابلهنهدی. م. حکیماو حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی منبع:تاریخ اؤز
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:33 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
3) - تیل ملت نینگ اۉزه گی اۉزبېک تیلیگه دولت تیلی مقامینینگ بېریلیشی، تیلیمیز اوشبو مقامنی آلمسیدن بورونگی و آلگنیدن کېینگی حالتی حقلریده گپیریشدن آلدین اۉشه دورده گی اۉزیم اوچون شرَفلی بۉلگن اَیریم واقعه لرنی بیر اېسله ماقچیمن. ساوېتنینگ آخرگی پلّهلریده، آشکاره لیک ییللریده یورتیمیزده بیر نېچه یخشی قانونلر قبول قیلینگن. دولت بیلن خلق بیر-بیریگه یقینلشیب، بیرینینگ آوازیگه ایکّینچیسی قولاق سالیب، خلق اۉرتهگه قۉیگن مسالهلرنی دولت حل قیله باشلهگن اېدی. مثلاً، آرال دېنگیزینی سقلب قالیش، طبیعتنی اسره ش، اۉزبېک تیلیگه دولت تیلی مقامینی بېریش... کبی مسالهلرنی خلق اۉرتهگه قۉیگن اېدی. هلی ساوېت دوریده، مستملکه تاثریدن چیقیب کېتمهگن بیر پیتیمیزده. تؤغری، بونقه حرکتلر بیتّه بیزنینگ مملکتیمیزده یوز بېرمهگن، ساوېت قۉل آستیده اۉن بېشته رېسپوبلیکه بۉلسه، شولر ایچیده بیزدن ايرته راق و کوچلیراق اویغآنگن بالتیقبۉیی دولتلری باشلب بېرگن اېدی. جملهدن، “اولوغ آغه” تیلی زوغومی آستیده یشهگن ملي تیللرینینگ قددینی تیکلش و قدرینی یوکسلتیریش بۉییچه بالتیقبۉیی، قفقاز و نهایت اۉرته آسيا خلقلریده هم کتّه ملي اویغآنیش یوز بېردی. تیل باره سیده هر بیر خلق اۉریس-ساوېت کمسیتیشلریدن بېزیب، اوزاق ییللر دوام اېتگن خۉرلیکلردن روحاً چۉکیب یورگنینینگ الملرینی شو قیسقه قیته قوریش زمانیده کۉچگه تۉکیب سالدی... و بیرن-کېیتن رېسپوبلیکهلرده تیل قانونلری قبول قیلینه باشلهدی. مقتهنیشگه اۉخشب کېتسه هم، تاریخ اوچون ایتهیٔ: تیل قانونینینگ مقابل نسخهسینی یره تیش بۉییچه اۉزبېکستان یازووچیلر اویوشمهسی نامیدن توزیلگن بېش کیشیلیک کیچکینهگینه ایشچی گُروه گه کمینه هم اعضا اېدیم. اونگچه بیر نېچه دولتنینگ تیل حقیده گی قانونینی اۉرگنیب چیققنیم بو ایشیمده جوده اسقاتدی. بیر اولوغ انسان چای-پای قیلیب بېریب توردی، ایکّینچی اولوغ انساندن آنده-سانده مصلحتلر آلیب توردیک، متننی اساسن اوچ کیشی ایشله دیک. شو اوچتهدن بیتّه سی مېن بۉلگنیمدن و تیلیمیزنینگ قیغوسیگه آزمی-کۉپمی حصهم قۉشیلگنیدن هلیگهچه شرَف تویهمن. یعنی، حکومت اۉز یۉلی بیلن، اۉزبېکستان یازووچیلر اویوشمهسی اۉز یۉلی بیلن شو قانوننی ایشله شنی باشلهدی. کېین منه شو ایکّله نسخه اساسیده یگانه بیر نسخه قبول قیلینیشی مۉلجللهنگن اېدی. آخرگی حالتنی یره تیشده بیز تیارلگن نسخهدن نېچاغلی فایده لنیلگنی حاضر انیق اېسیمده یؤغ-او، لېکن قبول قیلینگنی هم اۉشنده انچه دیېمکراتیک روحدهگی قانونلردن بیتّه سی اېدی. یعنی، بیز آرزو قیلگن جوده کۉپ مادّهلر کیرمهیٔ قالگن بۉلسه هم، بوندهی آلگنده، اَینیقسه، بوگونگی گز بیلن اۉلچهگنده، او قانون یامان اېمس اېدی، دېماقچیمن. اېنگ مهمی - ساوېت دوریده سیقوو آستیده بۉلگن تیلیمیزگه اېرک بېریلدی، حقوق بېریلدی، حریتگه چیقدی و... قانون قبول قیلینگن کون “تیل بیره می” دېب بیره م قیلینهدیگن درجه گه یېتدیک. اخیر، اۉزبېک تیلی هم بیر مستقل تیل صفتیده یششگه حقلی دېییشنینگ اۉزی ایلگری اۉته ملتچیلیک دېب بهالنردی. شو باعث تیلیمیز حقیده خاص قانوننینگ وجودگه کېلیشی جوده اولکن ایجابي حادثه بۉلگن. بولر همّه سی شیرین خاطره لردیر. سۉنگره قرشیمیزده اساسي مساله - قانوننی عملگه کیریتیش، قۉللش، حیاتگه تطبیق قیلیش مسالهسی توردی و همان توریبدی. بو باره ده هلی کۉپ کمچیلیکلریمیز بارلیگی عیان بۉلیب قالدی. قانون قبول قیلینگن ایلک ییللری اۉزبېک تیلی حیاتنینگ همّه ساحهلریگه فعال کیره باشلهدی. اتَمهشناسلیک کمیتهسی تشکیل بۉلدی، یازووچیلر اویوشمهسیده هر کونی قیزغین محاکمهلر کېچردی، فنلر اکادېمیهسیده کتّه ایشلر قیلیندی. یازووچی-شاعرلر شخصي تشبث بیلن اثرلریده، اونوتیلگن و اونوتتیریلگن سۉزلرنی ایشلتیب، ینگی-ینگی افادهل ر بیلن چیقه باشلشدی. خلص، تیلنینگ قددینی تیکلش بۉییچه عامهوي بیر حرکت یوزه گه کېلدی. یوزه گه کېلدی-یو... افسوس، بو تشبث، بو غیرت مېنینگ نظریمده ییل اۉتگن سیین سۉنیب، تیل اویغآنیشی تۉلقینی سېکین-استه آرقه گه قیته باشلهدی. منه، حاضر اۉشه ایلک قانوننینگ قبول قیلینگنیگه 21 ییل بۉلگن بۉلسه، کونده لیک حیاتده بو قانونگه رعایه تاباره آرقه گه کېتیٔهپتی دېب اۉیلهیمن. بو حال نیمهلرده کۉرینهدی؟ تیل موهوم بیر نرسه اېمس. اۉز حالیچه بار بۉلمهیدی. تیل اساسن آدملرنینگ آغزیده و سۉنگره یازوولرده یشهیدی، آغیز و یازوولرده حیاتینی دوام اېتتیره دی. اگر ملت تورلی سببلر بیلن اَیریم سۉزلرینی اونوتهیاتگن بۉلسه، استه-سېکین تیلیدن توشیب قالهوېرسه، اۉرنینی “زمانهوي”می، “مدني”می نقابلری آستیده بېگانه سۉزلر اېگه للهیٔوېرسه، بو تیل آلدینیگه قشّاقلشیشگه یوز توتهدی، کېین، تاریخده کوزه تیلگنیدېک، اۉلیشگه قره ب کېتهدی. تیللرنینگ اۉلیش حادثهسی بار نرسه. اَیریم تیللرنینگ نامی بار، اَیریم سۉزلری اتَمه اۉلراق یا باشقه بیران کۉرینیشده اۉزگه ملتلر تیلیده سقلهنیب قالگن، لېکن حاضر او تیلده گپیرووچیلر یۉق. بیر پیتلر او تیلده گپیرگن خلق (مس.، لاتین) یۉقالیب، باشقه ملتلرگه سینگیب-یېدیریلیب کېتگن. بونقنگی نتیجهدن الله قۉریسین. باشقه تیللر زوغومی آستیدهگی کوچسیز، کیچیک تیللرنینگ تقدیریده انه شوندهی خوف دایم توره دی. شو باعث بوندهی خوف آستیدهگی تیلنینگ یشب قالیش اوچون حرکتی اَینیقسه کوچلیراق بۉلیشی کېرهک. آزگینه پرواسیز بۉلینسه، تیل اۉز حالیگه تشلب قۉییلسه، نتیجه اَینچلی بۉلیش احتمالی بار. الله گه شوکر، اۉتّیز مِیلیانلی کتّه ملتمیز. کتّه مملکتمیز. بو تیلده یازیلیب، اۉتمیشدن قالگن و همان سېویب اۉقیلهیاتگن جوده اولکن مدني- تاریخي-ادبي میراث اېگه لریمیز بیز. پایدېواریمیز هم جوده چوقور و کوچلی. تیلیمیز یۉقالیب کېتمهیدی، انشاالله، اما بوزیلیب کېتهیاتگنی کۉنگیللرده خواطر اویغآتهدی. تنقید معناسیده اېمس، جانکویرلیک معناسیده ایتهدیگن گپلریم بار. بیز اۉزبېکستانلیکمیز، مملکتیمیزنینگ آتی “اۉزبېکستان”، ملتیمیزنینگ آتی “اۉزبېک”، تیلیمیزنینگ آتی “اۉزبېک تیلی”. بیز اېندی بیران- بیر دولتگه، مملکتگه قرهم اېمسمیز. حقوقی اۉزیده بۉلگن، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه تۉلهقانلی اعضا اۉلراق قۉشیلگن دولتمیز. هر قندهی مملکتنی باشقه لریدن اجره تیب توره دیگن عنصرلردن بیتّه سی - تیل. بیزنینگ هم شو تیلیمیز بار اېکن، اۉزبېک خلقی، اۉزبېک ادبیاتی، اۉزبېک مدنیتی، اۉزبېک عرف-عادتلری حقیده گپ بۉلیشی ممکن. دېمک، تیل مسالهسی شونچهکه گپ آرهسیده ایتیب کېتیلهوېره دیگن جۉن، کیچیک، ميده مساله اېمس، بلکه دولت اهمیتیگه اېگه، اولکن مسالهدیر. اگر بو تیل پهله- پَرتیش و سوبېتلرچه باستیریب کیریب کېلهیاتگن یات سۉزلر حسابیگه عینیب یا قشّاقلشیب کېتهوېرسه، الله کۉرستمهسین، باله لریمیزگه نیمه قالدیره میز و اولر اۉزلرینی قیسی تیل اېگه سی دېب ایتیشهدی؟ حالتگه باقسنگیز، کېینگی پیتلرده شو سلبي حادثه کوزه تیلیٔهپتی، آدملرده تیلیمیزگه اعتبار تاباره پسهییب کېتیهپتی. کونده لیک تورموشیمیزدن عادي بیر مثال: همّه میز یۉلده یوره میز، کۉچهنینگ ایکّی چېککه سیدهگی شاعرلر، ایشخانهلرنینگ، دوکانلرنییگ، هر خیل فیرمه لرنینگ ناملری دقّتیمیزنی تارتهدی. تیلنی یخشی کۉرگن، دنیا تیللری عایله سیده اۉزبېک تیلینینگ هم آبرویی بلند بۉلیشینی خواهلهگن بیر کیشی صفتیده تیلیمیزنینگ کونده لیک معاملهدهگی و کۉچهدهگی حالتیدن جوده قېنهلمن. نېگه، دېیمن، تیلیمیز شو قدَر قشّاقمی یاکه اۉزیمیز اونی یېرگه اوریهپمیزمی، دېیمن. همّه سی اجنبی سۉزلر! عجب... نشریات ساحهسیده ایشلهگنیم اوچون مثالنی شوندن باشلهیٔ قالهیٔ. بیتّه خصوصي باسمهخانه آچیلسه، قره نگ، نیمه دېب اتهلیهپتی: “پالیگراف پرینت”، “آفسېت پرینت”، “یوریده پرینت” و هکذا... نېگه اېندی “پرینت” بۉلیشی کېره ک؟ “پرینت” بار-یۉغی باسمه دېگنی. نېگه اۉزیمیزنینگ تیلده، مثلاً، “تاشباسمه” یاکه “نیلوفر باسمهخانهسی” دېیالمهیمیز؟ شو درجه ده یامان کۉره میزمی تیلیمیزنی؟! دوکانلر نامی بیردنیگه “مرکېت”، “سوپېر مرکېت” بۉلیب کېتدی. نېگه اېندی “مرکېت”؟ نیمهگه “سوپېر مرکېت”؟ “سوپېر” دېگنی قیسیدیر بیر تیلده “کتّه” دېگنی، مېنینگ شۉرلیک تیلیمده نیمه عیب بار، نېگه مېن “کتّه دوکان” دېیالمهیمن؟! ترجمه قیلگندهیٔ “کتّه دوکان” دېییشیم هم شرط اېمس، بیرانته اۉزبېکانه آت قۉیه آلمهیمنمی؟! عقلیم آلمهیدی، ایچیم اچيدی. بیر خیل سوونی “گیدرالهیٔف”، باشقه سینی “بانهقوه” دېب اتهشدی. “گیدرا” سوو بۉلسه، “لهیف” حیات دېگنیدیر، مونداق ایتگنده، “حیات سووی” دېمک. بونینگ نیمهسی یامان؟ “بانهقووه” نیمه دېگنی؟ ترجمهسی - بولاق سووی. ایشلب چیقرووچیلر محصولاتیگه “بولاق سووی” یا “حیات سووی” دېب آت قۉیمهیدیگن، شوندهی آت قۉیگن تقدیرده اېسه، سووسهگنلر اونی ساتیب آلمهیدیگن حالگه کېلدی ملت. کتّهلرگه قولاق سالینگ: بوگون باله سیگه، شپکنگنی آل، دېیهپتی، تېلپگینگنی یاکه قلپاغاینگنی آل، دېمهیهپتی. باله باشیدهگی نرسه نینگ توماقمی، قلپاقمی یا تېلپکمی اېکنینی بیلمهیٔ اۉسیهپتی... ینه مېنینگ اېنگ غَشیم کېلهدیگن حادثهلردن بیتّه سی - “سېکوریتی”، “مادېراتار” دېگن آلیفته سۉزلر چیقدی. بېش-آلتی ییللردن بېری علم اۉچاقلریده می، ایشخانهلردهمی، شفاخانهلرده یا بازارلرده می اېشیک یانیده توره دیگن آدملرنینگ مخصوص کییمی آرقه سیگه چېت تیلیده “سېکوریتی” دېب یازیب قۉییلهدیگن بۉلدی. “قاراوول” سۉزینینگ نیمه گَناهی بار، دېیمن. نیمهسی خنک؟ هېچ هم خنک اېمس. “قاراوول” نهایتده اۉزبېکانه-تورکانهلیگی بیلن جوده چیرایلی سۉز. شوندهی چیرایلی سۉز تورگنیده نېگه مېن “سېکوریتی” دېییشیم کېرهک؟ بیزنینگ شو معنانی بېره دیگن اۉز سۉزیمیز یۉق بۉلسهیٔکن، تیلیمیزگه کیرسه. سۉزیمیز بار و بیز بو کسبنی اۉرنی بیلن “قاراوول”، اۉرنی بیلن “قۉریقچی” دېیمیز. شو پیتلرگهچه تیلیمیزده “مجلسنی آلیب بارووچی” یاکه “مجلسگه رییسلیک قیلووچی” بۉلردی، اېندی بیردنیگه اولر “مادېراتار”گه ایٔلندی! مجلس تنفسلریده مېزبان اۉزبېکانه “بیر پیاله چای” تشکیل اېتردی، اېندی چای قالاقلیک بېلگیسی بۉلیب کۉریندیمی، او “کوفی برېیک” بۉلیب قالدی! اېنگ افسوسلنرلیسی - تازه اۉزبېکچه سۉزلریمیزنی بوگون تیلیمیزدن بیرانته بېگنه ملت مجبوره ن سیقیب چیقرمهیهپتی، اۉزیمیزنینگ اختیاریمیز بیلن اۉزیمیز قیلیهپمیز بو ایشنی. مثاللر حیاتده تیقیلیب یاتیبدی، بو یېرده همّه سینی کېلتیریشیمگه حاجت بۉلمس کېره ک. هر کیم بیر کونینی شو ایشگه اجره تیب کۉچهگه چیقسین، ایکّی طرف تورلی-تومن یازوولرگه تۉلیب کېتگن، شولرنینگ ایچیده اۉزبېکچهسی قنچه اوچرهیدی - بیر سنب کۉرسین... ینه بیتّه باسقینچی سۉز “اېوککوتسیه”دیر. ایلگریلری او یېر-بو یېرده قولاققه چهلینیب تورردی، یقینلردن بېری تیلیمیزگه مقیم اۉرنشیب هم آلدی شېکیللی: تلویزیون، رادیولر تینیمسیز ایته، مطبوعات هېچ ایکّیلنمهیٔ یازه باشلهدی. بو سۉز کوچیش یا کوچیریش حادثهسینینگ اجنبیچه آتیدیر. اوروش، طبيعی آفتلر چاغی کوچیریلگن اهالی حقیده خبر بېررکن، رادیو¬تېلېویدېنيې خدانینگ بېرگن کونی “اېوککوتسیه قیلیندی” دېب گپیرهوېریب، خلقنینگ آنگیگه سینگدیریهپتی بو یات سۉزنی. مېن حتّی تېلېوېنیهده نفوذلی لوازمده ایشلهیٔدیگن ضیالی، ادبیاتچی آدمگه: بو قنهقنگی گپ، تیلنینگ دروازه سی قالمهدی-کو، شونینگ اۉرنیگه “اهالی تینچ جایلرگه کوچیریلدی” دېییلسه، خلقیمیز توشونمهیٔ قالهدیمی، دېسهم، اۉیلب هم اۉتیرمهیٔ: «بیلهسیزمی، “اېوککوتسیه” سۉزیده اویوشقاقلیک، تشکیللشتیریش معنالری بار، “کوچیریلدی” سۉزیده بو نرسه یۉق»، دېدی. بېگنه سۉزلرگه اۉزیمیز یوکلب قۉیگن یۉق “معنالر”نینگ قُلی بۉلیب اۉتیریبمیز... بوگون علیشېر نوايی تویٔقوس تیریلیب کېلسهلر، نیمه بۉلردی! تیلیمیزده نرسه و حادثهلرنینگ نازک- نازک باشقچه لیکلریگهچه هم افادهلهیٔ آلهدیگن کوچ و امکانیت بارلیگینی اثباتلب بېرگن نوايی بابامیز بیزنینگ بو توشکون توشونتیریشلریمیزنی اېشیتیب توریب، نېورهلری تیلینینگ حالیگه فریاد چېکیب یوبارمسمی اېدیلر؟! اخیر، “کۉچماق” فعلیدن یسهلگن “کوچیریلدی” شکلینینگ اۉزیده اویوشقاقلیک، اویوشیب قیلینگن حرکت معناسی بار. همّه تیره قیٔلب قاچیب کېتدی، دېییلمهیهپتی، کوچیریلدی، دېییلیهپتی. بو سۉزده کوچیشنی کیملردیر تشکیللشتیرهیاتگنی هم سېزیلیب توریبدی. تیلیمیزگه اعتبارسیزمیز، دېسهم، جوده یومشاق ایتگن بۉله من، بیزده تیلیمیزگه آچیقدن-آچیق ایشانچسیزلیک، توشکونلیک کیفیتی بار. جودهیهم خوفلی و یامان حال بو. یورتنینگ ایشانگن بیر ضیالیسی شوندهی دېب تورسه، کۉچهدهگی قورووچیدن یا بازارچیدن خفه بۉلمسه هم بۉله دی. اخیر، هېچ بۉلمهگنده ملتنینگ آیدین کیشیلری، اَینیقسه یازووچی-شاعرلر تیلنینگ قاراووللری بۉلیشی لازم اېمسمی؟! حتّی تیللرنی اۉریسلشتیریش سیاستی یوریتیلگن ساوېت دوریده تیلیمیز اۉزیگه خاصلیگینی و بایلیگینی سقلب قالیشگه تیش-تیرناغی بیلن تیریشگن اېدی. بونینگ سببلریدن بیتّه سی - ملت تقدیریگه کویونچک ادیبلریمیز، شاعرو یازووچیلریمیز ایجابي معنادهگی قیصرلیک بیلن تیلیمیزنینگ رنگا- رنگلیکلرینی، بایلیکلرینی کۉرستیب یازهوېریشدی. مفکوره سی قندهی بۉلیشیدن قطعی نظر، تیلنی اسره ب قالیش حرکتیده ادبیاتچیلر آره سیده قندهیدیر بیر فکرداشلیک، اویوشقاقلیک بار اېدی. اثرلریده خیلمه-خیل سۉز و عباره لرنی قۉللب، علاجی باریچه چېککه دن سۉز کیریتمهیٔ، کیرگنینی هم جوده کم ایشلتیب، تیلیمیزنینگ تازه لیگینی اسرهب قالیشگه خدمت قیلیشدی. بوگون مستقللیککه اېریشدیک، دنیا بیلن تۉغریدن-تۉغری علاقهلرگه کیریشدیک، مملکت دروازه لری دنیاگه کېنگ آچیلدی - بولر بری یخشی، اما تیلیمیزنینگ دروازه سی بو قدَر آچیلیب کېتیشی یخشیلیککه آلیب بارمهیدی. تیلگه مناسبتده عامهنینگ کیفیتی توشکون. حتّی، نرسه و حادثهلرنی اۉزیمیزنینگ تیلیمیزده جرنگلتسه بۉله دیمی-یۉقمی، دېب اۉیلب کۉریشگه هم اېرینهمیز و آسانگینه چېتدن بیتّه اجنبیچه سۉزنی کیریتیب یوبارهوېرهمیز. خودّی بو بېگانه سۉزده قنهقهدیر باشقچه بیر معنا باردهیٔ. هېچ قنهقه قۉشیمچه معنا یا سِر یۉق بو سۉزلرده، آدملریمیز او سۉزلر قرشیسیده جادولنیب قالگن، خالاص. نتیجهده اۉزینینگ تیلیگه ایشانچسیزلیک توغیلگن. دېمک، عمومي احوالیمیز یخشی اېمس. کۉچه تیلگه قیغورمهیهپتی، حساب. عامهده شو قیغو بۉلگنیده اېدی، تیلیگه احتیاط بۉلردی و چېتدن کیره دیگن سۉزلرگه اېنگ بیرینچی گلده اۉزی قرشیلیک قیلردی. کیشیده بیرار کسللیککه چیدم قابلیبی (ایمّونیتېت) کمهیسه یا یۉقالسه، تنه سی اۉشه کسللیککه قرشی کوره شالمهیٔ قالهدی. تیل هم اۉزینی حمایه قیلیش قابلیبینی یۉقاتسه، چېککه دن باستیریب کېلگن هر قندهی اخلتنی قبول قیلیب آلهوېرهدی. منه شولرنی اۉیلرکنمن، تیل حقیده قبول قیلینگن قانون بارلیگی بیلن اونی عملگه کیریتیشده ایزچیل بۉلمهیاتگنیمیزنی علیحده تاکیدلهماقچیمن. تیل اۉز حالیگه تشلب قۉییلگندېک تویولهدی مېنگه. بونگه یۉل قۉییب بۉلمهیدی. اخیر بیز نفوسی یقین اۉتّیز میلیونگه یېتیب قالگن کتّه ملتمیز و اۉزبېک تیلی شو کتّه خلقنینگ تیلی. تیلیمیزگه قیغورسک، تازهلیگینی اۉیلهسک، ملي شانیمیزنی، غُروریمیزنی اۉیلهگن بۉله میز. بیز هېچ کیمدن کم بۉلمهگنمیز، کم اېمسمیز و کم بۉلمهیمیز هم، دېگن اعلانیمیزگه یره شه بۉله یلیک. اگر تیلنینگ، ادبیاتنینگ قاراوولی یا اېگه سی قالمسه، ایلگری اېمس، مستملکه شرایطیده اېمس، اېندی، مستقللیک دوریگه کېلیب منعویتیمیزنی بای بېریب قۉییشیمیز هېچ گپ اېمس، الله اسره سین. خۉپ، شونچه گپلر ایتیلدی، اېندی طبيعی بیر سوال کۉندهلنگ بۉله دی قرشیمیزده: تیلنی تازه سقلب قالیش اوچون نیمه قیلیش کېره ک؟ بونینگ اوچون، مېنیمچه، اېنگ بیرلمچی، وضیعتگه دولت اره لشیشی، تشبثنی دولت قۉلگه آلیشی کېره ک. آلینیشی لازم بۉلگن باشقه تدبیرلر، کۉریلیشی شرط بۉلگن باشقه چاره لر هم بار البته، لېکن بوگونگی احوالیمیزده، بیزنینگ حاضرگی شرایطیمیزده اېنگ بیرینچی گلده دولت اۉز سۉزینی ایتیشی کېرهک. ینگی زمان، ینگی شرایطلردن همده ییگیرمه ییللیک تجربهلردن چیقیب کېلیب، بوگون بلکه تیل حقیدهگی قانوننی ینگیلشیمیز، ینهده تکامللشتیریشیمیز لازمدیر. سۉنگره بو قانونگه سویهنگن حالده تیلیمیزنی هر خیل کیر-چیرلردن تازه لشگه و یوکسلتیریشگه کیریشسک، نتیجه اونوملی بۉلردی. چېتدن کېلگن تاورلرنی مملکتیمیزگه راسه تېکشیریب کیریتهمیز، تۉغریمی؟ بونینگ اوچون مخصوص باجخانه لریمیز بار. قانونیمیزگه قره یمیز، شو تاور مملکتیمیزگه کیرسه بۉله دیمی یاکه تحقیقلنگنمی؟ تحقیقلنگن بۉلسه، چېگره نینگ اۉزیده یاق اوشلب قالیب، کیریتمهیمیز. اوستیگه اوستک، قانونده تحقیقلنگن تاورنی کیریتماقچی بۉلگنلرگه قرشی جزا چاره لرینی قۉللهیمیز: مالینی مصادره قیلهمیز، اېگه سیگه جریمه سالهمیز و هکذا. نېگه تیلیمیزنینگ باجخانه سی بۉلمسلیگی کېره ک؟ تیل قانونیمیزگه تېگیشلی مادّهلرنی کیریتهیلیک-ده، چېککه دن کیریشگه اورینهیاتگن هر بیر سۉزنی تیل باجخانه سیدن اۉتکزدیره یلیک. بونی فقط دولت قیله آلهدی. کیرهیاتگنی هم مرحمت قیلیب باجینی تۉلب قۉیسین، اۉزینینگ مقامینی بیلسین، مېزبان تیلنی حرمت قیلسین، انه اوندن کېین کیرسین. قالگنلری چېگره دناق وطنیگه قیتیب کېتهوېرسین. بو تجربه باشقه دولتلرده بار. مثلاً، بیر پیتلر اۉقیگن اېدیم، فرانسيهنینگ تیل قانونیده عامهوي اخبارات واسطهلریده بۉله دیمی، علمي، بدیعي اثرلرده بۉله دیمی یاکه اتَمهلرده بۉله دیمی، چېتدن کیره دیگن سۉزلرگه 5% (بېش فایز)لیک چېگره قطعي قیلیب قۉییلگن. شوندن آرتیب کېتسه، عیبلی کیشی جریمه تۉلهیدی. اېنگ مهمی - هر بیر فرنگ اېنگ آلدین جریمهگهچه بارمسلیککه، اۉز تیلینی اسره شگه حرکت قیلهدی، حرمت قیلیشگه اۉرگنهدی. اَیریم عالِملریمیزده، چېتدن سۉز قۉشیلسه تیلیمیز بایيدی-کو، کیرسه نیمه قیپتی، دېگن خطا توشونچه بار. بیر تیلده بار سۉز اوستیگه کیره یاتگن یات سۉز تیلنی باییتمهیدی، عکسینجه، سوریب چیقریشی بیلن باسقینچیلیک قیلگن بۉله دی و مېزبان تیلنی قشّاقلشتیره دی. مستملکه شرایطیده تیلگه تېگیشلی قانون- قاعدهلرنینگ ماهیتیده قرهم تیللرنی علاجی باریچه اۉریسلشتیریش سیاستی یاتردی. اونگه کۉره، مثلاً، اۉریس تیلیدن و اۉریس تیلی آرقه لی آوروپه تیللریدن کیرگن سۉزلر تیلنی باییتهدی، دېب اۉقیتیشردی و، باشقه بیر قاعدهگه کۉره، چېتدن کیرگن سۉزلر اۉزینینگ خلقیده قندهی تلفظ اېتیلسه، اۉزبېک تیلیده هم عیناً اۉشندهی ایتیلیشی طلب قیلینردی. هلیگهچه شو یالغان و خوفلی “علم” تاثریدن قوتولیب کېتالگنیمیز یۉق. اصلیده اېسه، بیرینچیدن، تیللر ایچکی امکانیتلر حسابیگه بایيدی، چېککه دن سۉزلر چاره سیزلیکدن کیره دی و کیرگنلری همّه سيهم تیلنی باییتهوېرمهیدی. ایکّینچیدن، اگر چېتدن بیران-بیر سۉز کیریشیگه مجبور بۉلیب قالینسه، مېزبان تیلنینگ تلفظ قاعده سیگه ماسلب، یعنی، اۉزلشتیریب قبول قیلینهدی. دولت خودّی منه شو جریاننی نظارتیگه آلیب، باشقریب توریشی کېرهک. بو ایش نهایتده دالضربلیگیدن تیل بیلن شغوللهنهدیگن مخصوص وزیرلیک تشکیل قیلسه ارزه يدی. میلی، بو وزیرلیک دایمي ایشلهمسین، تاشگن سووگه اۉزن آچیب بېرسنگیز کېین اۉزی ملالسیز آقیب کېتهوېرگنیدېک، تیلیمیز هم بیر مقدار ترتیبگه سالیب آلینگونیچه ایشلهسین. بیر اولادنینگ سویهگینی قاتیریب آلهیلیک، اوندن کېین تیل وزیرلیگیگه احتیاج قالمس. عامهوي اخبارات واسطهلریده تیلنی اسره ش، حالتینی یخشیلش بۉییچه تینیمسیز ترغیبات- تشویقات ایشلری یوریتیلیب، تیل قیغوسینی خلق حرکتیگه ایلهنتیریب یوبارسه بۉله دی. شونده، الله خواهلسه، بېش-آلتی ییل ایچیده تیلیمیز انچه- مونچه تازهلنیب آلردی. تیل خلقنینگ آغزیده یشهیدی، آدملر بیر سۉزنی ایتمهیٔ قۉیسه، او تیل آلدینیگه کمبغللشهدی، باره-باره اۉلهدی، دېدیک. چیندن هم، بیر نرسه یا حادثهگه مستقل آت قۉیه آلمهگن تیل عاجز و ناتواندیر. الله گه شوکر، اۉزبېک تیلیمیز هلی جوده اونقه عاجز، ناتوان بۉلیب قالگنی یۉق. اونگه ایلگریگی قدرتی، قابلیبی اېسلتیلسه، بیر سیلکینیب، تېزده اۉزینی اۉنگلب آلیشیگه ایشانچیم کامل. منه، بیر مثال: اوچ-تۉرت ییل بورون بیر جیینیم جوده ميده، آقیش بیر حشارتنی “کېپکچیوین” دېب اتهدی. آلدین کېپکچیوین حقیده اېشیتمهگن اېدیم. ایتیشیچه، بو حشرات غۉزه لرگه باغلیق بیر سبب بیلن قیشلاغیمیزده کېینگی زمانلرده پیدا بۉلیبدی. اۉزی کېپک رزّهسیدهیٔ کیچکینه، کۉزگه اېلش-اېلش کۉرینهدی، تاووشی هم یۉق، لېکن چقیشی چیویننیکهدن بدتر. شو نرسه گه همقیشلاقلریم “کېپکچیوین” دېب آت قۉییشیبدی. قاییل! هلی تیلیمیزده آت قۉییش قابلیبی سۉنمهبدی. دېمک، تیلیمیز اۉلمهیدی. کۉنگیللریمیزنی یٔهیره تیب، عقللریمیزنی شاشیریب تا قیامتگهچه یٔشهیدی.یازووچی نورالله محمد روفخان بیلن سوالسیز صحبت.منبع:ادبیات بوبستانیدن آلیندی . حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:32 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
15) - اؤغوز نامه “اۉغوزنامه” داستانی تورکي خلقلرنینگ کتابي اېپاسلریدن بیریدیر. تورکي خلقلر تاریخیده ایکّیته کتابي داستان بۉلیب، “دده قۉرقوت کتابی” و “اۉغوزنامه”دیر. داستان اېسکی اویغور-تورک یازوویده بیتیلگن، اصل متنی پاریس ملي کتبخانهسیده سقلنهدی. داستانگه اوروغچیلیک جمعیتیده گی میف و افسانهلر اساس بۉلگن. توزیلیش جهتیدن “اۉغوزنامه” کول تیگین یادگارلیگیگه اۉخشش. داستاندهگی میفالاگیک قتلم، اۉغوزنینگ انیق بیر گېوگرافیک محیطدهگی فعالیتی شوندن دلالت بېرهدی. “اۉغوزنامه”نینگ باشلنمهسیده هم شوندهی خصوصیت موجود بۉلیب، اوروغلرنینگ پیدا بۉلیشیگه عاید افسانهلر بیلن تورکي اوروغلردن اشین اوروغینینگ پیدا بۉلیشیگه عاید افسانه اۉرتهسیدهگی اویغونلیک، قدیمگی تورک دوریدهگی کولتلر – درخت، بۉری، آسمان کولتلرینینگ قدیمگی تورکي یادنامهلرده و “اۉغوزنامه”ده عموميلیگی هم مذکور داستاننینگ ترقیات یۉلینی بېلگیلهیٔدی. “اۉغوزنامه” ایکّی قِسمدن عبارت. بیرینچی قِسم میفالاگیک قتلم بۉلیب، بونگه اۉغوزنینگ غیرطبیعي توغیلیشی و غیرطبیعي اولغهییشی، یاووز شونقارگه قرشی کورهشیشی و اونی اۉلدیریشی لوحهلری کیرهدی. ایکّینچی قِسمی اېسه تاریخي داستانلرگه خاص واقعه لردن عبارت. بو قِسمگه اۉغوزنینگ اویلهنیشی، فرزندلرینینگ توغولیشی، جنگ لوحهلری و تورلی مملکتلرنی باسیب آلیشی، اۉغیللریگه اۉز قۉل آستیدهگی یورتلرنی بۉلیب بېریشی لوحهلری کیرهدی. علمي ادبیات: ا.م. شېربک. آگوز-نَمې. مخببت-نَمې. ل.: 1959. ن. رحماناو. “اۉغو.منبع ادبیات بوستانی.حرمت وادب بیلن ع.ف. Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:29 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
17) - اۉرخون - یېنه سای عابده لری ( 5-8عصرلر) اۉرخون–یېنهسایٔ عابدهلری 5-7 عصرلرده قدیمگی تورک تیلیده گی و یازوویدهگی تاریخي یادگارلیک صفتیده قدرلی. مغولستاندهگی اۉرخون و جَنوبي سیبیردهگی اېنهسایٔ دریالری ساحللریده تاپیلگنی اوچون هم شوندهی ناملهنگن. مغولستاندن شمالي دېنگیزلرگهچه، اوره لدن سخهلینگه قدَر دوام اېتگن حدودده شو یازوودهگی یادنامهلر اوچرهیٔدی. شمالي کوکزده 15 عصرده هم اۉرخون یازوویدن فایده لنیلگن. اۉزبېکستان حدودیده (فرغآنه، سرخاندریا و.ب. جایلر) دن 20 دن آرتیق تورکي–رون یازووی یادگارلیکلری تاپیلگن. ییریک اۉرخون بیتیکلری کولتیگین، بیلگه خاقان، تۉنیوقوق و باشقه بو یازوودهگی یادنامهلر (مس. ایرق بیتیگی) ادبي منبع صفتیده قهرمانلیک قصه و داستانلریگه مضمونن یقین کېلهدی. کولتیگین بیتیکتاشی 732 یٔ. تورک خاقانلیگی(551–745)نینگ لشکرباشیسی شرَفیگه اۉرنهتیلگن. بیتیکتاش ایکّی قِسمدن: کیچیک و اولوغ بیتیکدن (مولفی یۉللیگ تیگین) عبارت. وطن منفعتی یۉلیده خدمت قیلیش، مملکتنینگ مستحکم، آسایشته بۉلیشی اوچون کوره ش بیتیکاشلرده باش مقصد اېکنی ایٔتیلهدی.اثرده تبغچ، تبېت، سغد، تورگش، قیرغیز کبی جای ناملری تیلگه آلینگن. اېنهسایٔ بیتیکلری مرثیه و مدحیه ژانرلرینینگ قدیمگی تورک ادبیاتیدهگی ایلدیزلری حقیده تصور بېرهدی. بیتیکتاشلر 19 عصر آخرلریده تاپیلیب، او.تامسېن تامانیدن اۉقیلگن و علمي معاملهگه کیریتیلگن. بعضی یادگارلیکلر دېشیفراکیه قیلینگن اېمس. اقش، پالشه، وېنگريه، فینلیٔنديه و تورکيهده هم اۉرگنیلگن. راسسيهده و.ردلاو، س.مهلاو، ای.ستېبلېوه ایشلری معلوم. اۉزبېکستانده فطرت، ه.قعیوماو، ن.رحماناو و.ب. اثردن نمونهلر و تدقیقات ایشلرینی چاپ قیلدیرگن. نشر قیلینگن منبعلر: اېنگ اېسکی تورک ادبیاتی نمونهلری (توزووچی پراف.فطرت). — ت.: 1927; یېنیسېیٔسکهیٔه پیسمېنناست تیورکاو. –م،ل.: 1952; قدیمگی حکمتلر. — ت.: 1987. علمي ادبیات: مهلاو س.یې. پهمیٔهتنیکی درېونېتیورکسکایٔ پیسمېنناستی. –م.: 1951; ای.و.ستېبلېوه. پایېزيه تیورکاو او1–او111 وو. —م.:1964; ای.و.ستېبلېوه. پایېتیکه درېونېتیورکسکایٔ لیتېرهتوری ای اېې ترانسپورمتسیه و رهننېکلهسسیچېسکي پېریاد. — م.: 1976; ه. قیوماو. قدیميت عابدهلری. — ت.: 1971. ن.رحماناو. انسان روحینینگ صداسی. — ت.: 1986; ن.رحماناو. کهنه بیتیگتاشلر. — ت.: 1990: ن.رحماناو. تورک خاقانلیگی. — ت.: 1993. منبع:ادبیات بوستانی .حرمت وادب بیلن ع.ف [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:28 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
16) - احمد یسسوي (1166-67) ایلک تورک متصوفی، یسسويلیک (جهريلیک) طریقتینینگ اساسچیسی، عارفانه شعریت باشلاوچیسی. 11 عصرنینگ سۉنگیده تورکستاننینگ یسّی (اَیریم منبعلرده سَیره م) قیشلاغیده شیخ ابراهیم عایله سیده توغیلگن. شیخ ارسلانبابدن تعلیم آلگن. بخاراده یوسوف همدانيگه اوچینچی خلفه بۉلگن، شیخلیکنی همدانينینگ تۉرتینچی خلفه سی عبدالخالیق غیجدووانيگه تاپشیریب، یسّیگه قیتگن. آلتمیش اوچ یاشیده چِلّه خانه قزدیریب، “بویوک تورک پیری عالمدن اېتکنی سیلککن” (علیشېر نوايی). یسسويلیک طریقتینینگ اساسلری “فقرنامه” (اَیریملر یسسويگه نسبت بېره دیلر)، “مسلکالعارفین”، “لمعآت”، “ثمرت المشایق”، “جواهرالابرار” کبی منقبه و رساله لرده عکس اېتگن. “دېوانی حکمت” کتاب شاگردلری تامانیدن ترتیب بېریلگن. اونده الهي عشق غایه سی و معرفي مضمون یېتکچیلیک قیلهدی. حکمتلر معنا و ماهیت اعتباری بیلن قرانی کَریم و محمد علیهسلام حدیثلریگه چوقور باغلنگن. “دېوانی حکمت”نینگ 20دن آرتیق نسخهلری اۉر فه شی جمغرمهسیده سقلنهدی. اثر قۉلیازمهلریدن اېنگ قدیمگیسی 17 عصرگه تېگیشلی. یسسوي میراثی و طریقتی خارجده ل. مسسیگنان، ه. اربېرری، م. سمیتت، خ. کیسلینگ، ف. مَیېر، ه. شیممېل، ر. خرتمن، ف. کۉپرولو، ج. تریمینگېم، ک. اېره سلان، ایدریس شاخ، دېوین دی اویس; راسسيهده ه. کریمسکي، ای. پېتروشېوسکي، اې. بېرتېلس; اۉزبېکستانده فطرت، ه. سعدي، اې. روستماو، ب. قاسیماو، ای. حققولاو، ن. حسناو تامانیدن اۉرگنیلگن. قبری قازاغاستاننینگ تورکستان شهریده، 14 عصرده امیر تېمور تامانیدن تعمیرلنگن. تورکستانده احمد یسسوي نامیدهگی تورک-قازاق اونیوېریسیتېتی موجود. مناجات نامه الهی قادرا پروردکارا رحم قیل بندنکا ای کردکارا اجابت سندین و مندین مناجات ای- ای ذوالجلال جمله حاجات الهی جاجتیمنی سن روا قیل کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل الهی ذات پاکینک حرمتیدین آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل کرم بیرله گناهیمنی کیچورکیل که بیلماسده گناه بسیار قیلدیم کونکللارنی بوزوب آزار قیلدیم که هر عاصی ایرور رحمتکا لایق کیل ای احد دعاغه بول موافق نشر قیلینگن منبعلر: احمد یسسوي. حکمتلر (نشرگه تیارل. ای حققول. – ت.: 1991). احمدد یسسوي. دېوانی حکمت (نشرگه تیارل. ه.عبدالشکوراو). – ت.:1992. اۉزبېک ادبیاتی نمونهلری (توز. پراف. فطرت). – ت.: 1928; احمد یسسوينینگ ینگی تاپیلگن حکمتلری. “جهان ادبیاتی” جورن. 2002، № 10. علمي ادبیات: فطرت. احمد یسسوي. “تنلنگن اثرلر” (نشرگه تیارل.ه.بالته بایېو). 2-جلد. – ت.: منعویت، 2000; ه.سعدي. یسسوي کیم اېدی؟ (نشرگه تیارل. ب. دۉستقارهیېو) –ت.: 1994. یې. روستماو. احمد یسسوي حکمتلریده تاریخ و حیات صداسی. “اۉزبېک تیلی و ادبیاتی” جورن. 1972، № 4-5; ای.حققول. احمد یسسوي. حیاتی و ایجاد یۉلی. — ت.: 2001. ن.حسناو. تورکيه ده یسسويشناسلیک. –ت.:1999. منبع:ادبیات بوستانی.حرمت بیلن ع . ف [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:27 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
6) - مینگ ییللیک ایلدیز ممتاز اۉزبېک ادبیاتی دنیا مقیاسیده آبرو قازانگنی کۉپچیلیککه معلوم. فقط ادبیاتیمیزگه خاص ممتازلیک مقامینی اونینگ بدیعي تیلیگه نسبتاَ تطبیق اېتیشده معلوم بیر معمالر بار. شو سببلی اوزاق وقتلردن بویان ممتاز ادبیاتیمیز تیلیگه نسبتاَ «چیغیتای تیلی» یاکه «اېسکی اۉزبېک تیلی» دېگن عباره لر قۉللنیب کېلیندی. مسالهگه آیدینلیک کیریتیش اوچون ادبي تیلیمیز تاریخینی ینگیچه تفکر اساسیده چوقور تدقیق قیلیش ضرور. بیزنینگ تیلیمیز مینگییللیکلر قۉریگه ایلدیز آتگن قدیمي تیللردندیر. تورکي تیللر رواجیده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترقیات یۉلی بار. بونی الپ اېر تۉنگه دن تا امیر تېمورگهچه وطنیمیز توپراغیده یشب اۉتگن اولوغ اجدادلر یادی ادبي تیل کۉزگوسیده قندهی عکس اېتگنی آرقه لی ایلغب آلیش ممکن. توران زمیننینگ میلاددن آلدینگی تورکي تیلیده یازیلگن الپ اېر تۉنگه حقیدهگی داستان هلی اطرافلیچه تحلیل اېتیلگنی یۉق. بو داستان بیزگهچه تۉلیق یېتیب کېلمهگن. اونینگ بېش یوز سطرگه یقین پرچهلری یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ» داستانیده و محمود کاشغرییٔنینگ «دېوانو لغآتیت تورک» اثریده کېلتیریلگن. بو داستانگه بیرینچی بۉلیب کتّه اعتبار بېرگن عالیمیمیز پروفېسّور عبدالروف فطرت اېدی. اونینگ «اېنگ اېسکی تورک ادبیاتینینگ نمونهلری» دېب اتهلگن و 1927 ییلده نشر اېتیلگن رسالهسیده الپ اېر تۉنگه گه بغیشلنگن 40 سطرلی مرثیه، تنغؤوتلر بیلن الپ اېر تۉنگه نینگ جنگیگه عاید 32 سطرلی شعر، قیش و یاز منظره لریگه بغیشلنگن 86 سطرلی شعري تصویرلرنی ادبي تیلیمیزنینگ اېنگ قدیمگی نمونهلری دېب بهالندی (ع. فطرت. اېنگ اېسکی تورک ادبیاتینینگ نمونهلری. تاشکېنت — سمرقند. 1927 یٔ.). فطرت الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن قدیمي داستان پرچهلرینی یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ» داستانیدن و محمود کاشغرییٔنینگ «دېوانو لغآتیت تورک» کتابیدن آلینگنینی کۉرستیب اۉتهدی. ماسکوا لیک شرقشناس عالِمه ای.و.ستېبلېوه هم «دېوانو لغآتیت تورک»ده کېلتیریلگن و الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن 348 سطر شعرنی تېریب آلیب، اولر آره سیدهگی منطقي باغلنیشلرنی تاپهدی و اولرنی مینگ ییللر دوامیده کۉپ قِسملری یۉقالیب کېتگن اولکن بیر قهرمانلیک داستانینینگ عضوي بۉلکلری دېب بهالهیدی (ای. و. ستېبلېوه. رهزویتيې تیورکسکیخ پاېتیچېسکیخ فارم و خی وېکې. م.، 1971 یٔ.، 270-6.). بو عالِملرنینگ «الپ اېر تۉنگه» داستانیگه عاید تدقیقاتلرینی ینگی اولادگه منسوب ادبیاتشناسلریمیز م.ابراهیماو و ش.خالمتاولر دوام اېتتیره دیلر. بو ایشلرنینگ یکونی صفتیده عبدالرشید عبدالرحماناونینگ سۉزباشیسی و تحریری بیلن 1995 ییلده «الپ اېر تۉنگه یاکه افراسياب جنگنامهسی» دېگن کتاب نشر اېتیلهدی. بو کتابنینگ کیریش قِسمیده الپ اېر تۉنگه گه قوییدهگیچه بها بېریلهدی: «الپ اېر تۉنگه میلاددن اوّلگی 7 عصرده توران دولتی شکللهنیشیگه اساس سالگن بویوک خاقاندیر... اېرانلیکلر الپ خاقاننی افراسياب دېب اتهگنلر. آغزه کی و یازمه ادبیاتده الپ اېر تۉنگه نینگ بهادرلیگینی مدح اېتووچی کتّه داستان یره تیلگن. داستان قهرمانلیک موضوعیده بۉلیب، اونینگ تیکلهنیشی تورکي خلقلر داستانچیلیگی تاریخینی میلاددن اوّلگی عصرلردن باشلشگه امکان بېره دی» (ه. عبدالرحماناو. الپ اېر تۉنگه یاکه افراسياب جنگنامهسی. 1995 یٔ.، 2-6.). الپ اېر تۉنگه حقیدهگی شعري داستاندن کېلیب چیققن حالده ادبیاتشناس عالِملر بو قهرمانگه بها بېریشده تاریخچیلریمیزگه نسبتاَ انچه ددیل فکر بیلدیرماقده لر. تاریخچیلریمیز الپ اېر تۉنگه گه عاید معلوماتلرنی تاریخي منبعلردن تاپالمهگنلری اوچون اولرده «الپ اېر تۉنگه تاریخي شخصمی یاکه افسانهوي قهرمانمی؟» دېگن ایکّیلهنیشلر بار. بونینگ ینه بیر سببی - فردوسينینگ «شاهنامه» اثریده افراسياب سلبي قهرمان قیلیب کۉرستیلگنلیگیدیر. بخارا تاریخیگه عاید جوده قیمتلی معلوماتلر بېر-گن نرشخي یازه دی: «افراسياب رامتن (رامیتن) شهرینی بنیاد قیلگن. رامتن بخارادن قدیميراقدیر. افراسياب هر وقت بو ولایتگه کېلگنده رامتنده تورگن، باشقه جایده تورمهگن. فارسيلرنینگ کتابلریده ایٔتیلیشیچه، افراسياب ایکّی مینگ ییل یشهگن و جادوگر بۉلگن، اصلی نوح پیغمبرنینگ اۉغیللریدن اېکن. او اۉزینینگ سياووش ناملی کویاوینی اۉلدیرگن. سياووشنینگ کیخسرو ناملی اۉغلی بۉلیب، آتهسینینگ خونینی طلب قیلیب، افراسيابنی اۉلدیردی. افراسيابنینگ قبری بخارانینگ معبد دروازه سی یقینیدهگی کتّه تېپهلیک اوستیدهدیر»(نرشخي. بخارا تاریخی. 1991 یٔ.، 98—99-بېتلر.). نرشخي اۉز نامیدن کېلتیرگن تاریخي فکتلرده افراسيابنینگ بنیادکار پادشاه بۉلگنینی، بخارادن هم قدیميراق رامیتننی قورگنلیگینی، بو ولایتگه کېلگنده دایم شو رامیتنده تورگنلیگینی، «افراسياب» نامی بیلن بیزگهچه یېتیب کېلگن تاریخي رامیتن قلعهسی اۉز دورینینگ پادشالری توره دیگن پایتخت شهر بۉلگنینی یازه دی. بیز بخارانینگ 2500 ییللیک تۉیینی اۉتکزدیک. اگر رامیتن اوندن هم آلدین قوریلگن بۉلسه، دېمک، بو جاینی قوردیرگن الپ اېر تۉنگه — افراسياب میلادن آلدینگی یېتّینچی عصرده یٔشب اۉتگنیگه ایشانیش ممکن. نرشخي کېلتیرگن ینه بیر مهم فکت — افراسيابنینگ کیخسرو تامانیدن اۉلدیریلگنلیگی و بخارانینگ معبد دروازه سی یانیدهگی بلند تېپهلیککه دفن اېتیلگنلیگی هم اونینگ چیندن یشب اۉتگن تاریخي شخص بۉلگنیدن دلالت بېره دی. نرشخينینگ بو معلوماتلری تاریخي اساسگه اېگه بۉلگنینی یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ»ده یازگن قوییدهگی سطرلری تصدیقلهیٔدی: تاجیکلر ایور انی افراسياب، بو پگورک بېکلریدین، آپگی بېلگولوک، تۉنگه الپ اېر اېدی کوتی بېلگولوک. محمود کاشغارییٔ «دېوانو لغآتیت تورک»ده یوسوف خاص حاجیب بیلدیرگن فکرنی ینهده انیقراق بیان قیلهدی: «تورکلرنینگ مشهور قهرمانی افراسيابنی الپ تۉنگه دېب اتهشلریگه سبب، اونینگ شېرنی ییقیتهدیگن باتیر پهلوان بۉلگنلیگی اېدی» ( مخمود کاشغرییٔ. دېوانو لغاتیت تورک. 3 جیدد. 1960 یٔ.، 272-6.). (یعنی یخشی نامی: تاریخي سیما بۉلگنی بېلگولوک) دېب تاکیدلب ایٔتیلیشیگه مهم سبب بار. اَیریم فارسي منبعلر تاریخي شخص بۉلگن الپ اېر تۉنگه نی ایکّی مینگ. ییل عمر کۉرگن جادوگر افراسياب دېب اتب، افسانوي یاووز قهرمانگه ایٔلهنتیریب یوبارگنلیکلری اساسسیز اویدیرمه بۉلگنلیگی اوچون بو اویدیرمنی یوسوف خاص حاجیب هم، محمود کاشغرییٔ هم انیق تاریخي فکتلر یاردمیده انکار اېتهدیلر. نرشخي ایکّی تامانگه خالص مناسبتنی بیلدیرگیسی کېلگنی اوچون بو اویدیرمه افسانهنی «فارسيلرنینگ کتابلریده یېزیلیشیچه، افراسياب ایکّی مینگ ییل یشهگن و جادوگر بۉلگن» دېگن سۉزلر بیلن افادهلهیٔدی، اۉزی اېسه انیق تاریخي فکتلر بیلن افراسيابنینگ رامیتن شهرینی قورگن بنیادکار تاریخي شخص بۉلگنینی کۉرستهدی. «اۉزبېک ملي اېنسیکلاپېديهسی»ده افراسيابنینگ «اوېستا»ده ینه اوچینچی بیر نام بیلن تاریخگه کیرگنلیگی یازیلهدی: «افراسياب — میٔفالاگیک آبرز، «اوېستا»ده «فرهنگ-کریسین» دېب اتلگن» دېییلهدی. کېینچهلیک بو ایجابي آبرز فردوسينینگ «شاهنامه»سیگه افراسياب نامی بیلن فعالیتی سلبيلشگن حالده اۉتهدی. اېنسیکلاپېديهده افراسيابگه مناسبت مسالهسیده بیر مهم نوکته کۉرستیب اۉتیلهدی: «افراسيابنینگ اېران پادشاهلری بیلن جنگگه کیریشووی، یعنی اېران بیلن توراننینگ میفالاگیک رقابتی غایه سی «اوېستا»ده یۉق. افراسيابنی اېران شاهلرینینگ دشمنی قیلیب کۉرستیش غایه سی یازمه ادبیاتگه بیرینچی بۉلیب فردوسي «شاهنامه»سی آرقه لی کیرگن... بو تلقینده فردوسي زمانی اوچون مهم بۉلگن تورک دولتچیلیگی و اېراني دولتلر آره سیده تاریخي یوزمه-یوز توریش — حربي-سیاسي مخالفلیک اۉز عکسینی تاپگن»(اۉزبېک ملي اېنسیکلاپېديهسی. ای جلد. 2000 یٔ.، 517-6.). انه شو حربي-سیاسي مخالفلیک افراسياب — الپ اېر تۉنگه گه مناسبت تورکي تیللی منبعلرده ایجابي، «شاهنامه» کبی فارسيزبان منبعلرده سلبي بۉلی-شیگه آلیب کېلگن. قدیم زمانلرده اېران و توران آره سیده بۉلیب اۉتگن سیاسي-حربي مخالفتلر الهقچان اوزاق اۉتمیشگه ایٔلندی. بوگون قۉشنی خلقلرنی بیر-بیریگه یقینلش تیره دیگن تاریخي فکتلرگه کۉپراق اعتبار بېریش مقصدگه موافقدیر. تورکيزبان و فارسيزبان خلقلرمرکزي آسياده ازلدن قۉنی-قۉشنی، قوده-انده بۉلیب یشب کېلهدیلر. نرشخي «بخارا تاریخی»ده، یوسوف خاص حاجیب «قوتدغو بیلیگ»ده، محمود کاشغرییٔ «دېوانو لغآتیت تورک»ده الپ اېر تۉنگه — افراسيابنینگ بنیادکار تاریخي شخص بۉلگنی حقیده گواهلیک بېرگن اېکنلر، بیز بونی نېگه انابتگه آلمسلیگیمیز کېرهک؟ یوسوف خاص حاجیبدېک بویوک شاعر الپ اېر تۉنگه نینگ نامینی فارسيزبان مولفلر اۉز تلفظلریگه ماسلب افراسياب دېب اتهگنلرینی انیق قیلیب یازگن بۉلسه، بونگه ایشانمسلیککه قندهی اساسیمیز بار؟ بولرنینگ همّه سینی انکار اېتیب، افراسيابنی ایکّی مینگ ییل یشهگن جادوگر، ظالم قیلیب کۉرستگن افسانهلرگه ایشانیش علمو فن طلبلریگه مطلقا جواب بېرمهیٔدی-کو. افراسياب نامینی آلگن الپ اېر تۉنگه بوگونگی اۉزبېکستان حدودیده یشهگن اېللر خاطره سیده بنیادکار شخص صفتیده یخشی ایز قالدیرگن بۉلسه کېره ککی، سمرقند یقینیده قوریلگن قدیمي شهرنی هم افراسياب دېب اتهگنلر. بخارا ولایتیدهگی رامیتن قلعهسیدن تشقری تاشکېنت شهرینینگ مینگۉریک موزییده جایلشگن ینه بیر قدیمي شهرچه هم افراسياب نامینی آلگنلیگی تصادف اېمس. ازلدن معلومکی، جای ناملرینی معلوم بیر شخصنینگ اسمی بیلن اتش شو جایده یشهگن اېلنینگ اونگه ایجابي مناسبتینی بیلدیرهدی. یوقاریده ایٔتیب اۉتیلگن جایلرگه افراسياب نامینی بېریش بیلن بو یېرده یشهیٔدیگن فارسيزبان اېللر هم افراسياب — الپ اېر تۉنگه نامیگه اۉز حرمتینی بیلدیرگنی اۉز-اۉزیدن عیان. تاریخي فکتلرگه منه شو نقطهی نظردن یانده شگنده اۉزبېک و تاجیک خلقلری آرهسیده بیر-بیرلرینینگ تاریخي قهرمانلریگه عزت-حرمت ازلدن یخشی بیر عنعنه بۉلگنیگه ایمان کېلتیره میز. کۉرینیب توریبدیکی، جای ناملری و قهرمانلرنینگ اسملری هم تیل و تاریخ معمالرینی حل قیلیشده جوده مهم اساس بۉلیب خدمت قیلهدی. البته، الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص صفتیده قچان یٔشب اۉتگنینی، قییرلرده فعالیت کۉرستگنینی انیق-لش اوچون تاریخچیلریمیز ینه ینگی تدقیقات ایشلری آلیب باریشلری کېرهک. لېکن بیز، ادبیاتشناسلر، الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن قدیمي داستاننینگ بیزگهچه یېتیب کېلگن قِسملرینی اېنگ نادر تیل و ادبیات عابدهلریدن بیری، دېب بیلهمیز. بوندن ایکّی مینگ آلتی یوز ییل آلدین یازیلگن سطرلرده دلیمیزگه یقین معنالر، آنه تیلیمیزنینگ عمرباقيلیگینی کۉرستهدیگن سۉز و عبارهلرنینگ کۉپلیگه کیشینی حیرتگه سالهدی. داستانده الپ اېر تۉنگه تیلیدن قوییدهگی عجایب سۉزلر ایٔتیلهدی: بیلیکنی یوگرمن، کۉنگیلنی توگرمن. اولوغنی تیلرمن، تیلکنی بۉلرمن. منعاسی: بیلیمنی ییغرمن، کۉنگیلنی کیستهیمن. اولوغلیک تیلرمن، تیلکنی یۉقلرمن. (ه. قعیوماو ترجمه سی) الپ اېر تۉنگه نینگ اېل-یورت آره سیده سویوکلی قهرمان بۉلگنی حقیدهگی سطرلر: قچان کۉرسه انی تورک، بوزون انگه انی ایٔدهچی، مونغر تغیر اولوغلیق، موندین نری کېسلینور. منعاسی: قچان کۉرسه اونی تورک، شادلیککه تۉلر تۉلیق، اونده باردیر اولوغلیق، سیره بو سۉزده لاف یۉق. (ع. عبدالرحماناو ترجمه سی) الپ اېر تۉنگه یشهگن قدیمگی دورلرده تورکي خلقلر هلی علیحده ملتلرگه اجرهلمهگن اېدی. شونینگ اوچون «الپ اېر تۉنگه» داستانی برچه تورکي خلقلرنینگ عمومي مدني عابدهسی حسابلنهدی. عینی وقتده، افراسياب دېب اتهلگن جای ناملری و بیز یوقاریده کېلتیرگن شعري سطرلرنینگ اۉزبېک ادبي تیلیگه بېحد یقینلیگی شوندن دلالت بېردیکی، الپ اېر تۉنگه کۉپراق مرکزي آسياده، تورکستان اۉلکهسیده فعاليت کۉرستگن. پهلوان باتیرلرنی الپ دېب اولوغلش هم شو منطقهده کېنگ ترقهلگن عنعنهدیر. «الپا-میش» داستانینینگ مینگ ییللیگی اۉزبېکستانده نشان-لنگهنی هم منه شو تاریخي عنعنهدن کېلیب چیقهدی. ایکّی یریم مینگ ییلدن بویان تورکي خلقلرنینگ تیللریده داستان بۉلیب کېلهیاتگن الپ اېر تۉنگه نینگ ابدي قرارگاهی اۉزبېکستان توپراغیده، یعنی بخارا شهرینینگ بلند بیر تېپهلیگی اوستیده بۉلگنلیگی هم اونینگ توران-زمین فرزندی اېکنینی اثبات اېتهدی. داستانده کۉرسهتیلیشیچه، الپ اېر تۉنگه نی اېران شاهی کیخسرو ضیافت پیتیده مَیگه زهر قۉشیب بېریب اۉلدیرهدی. اۉلیمی مقررلیگینی سېزگن الپ اېر تۉنگه صداقتلی یارینی اېسلهیٔدی و یقین آدملریدن التجا قیلهدی: تورکان خاتون قوتینغه تېگور مېندین قۉشوغ. ایٔگیل سیزنینگ تابوغچی اۉتنور ینگی تابوغ. تورکان خاتون حضوریگه مېندن یېتکور ویدا قۉشوغین. ایٔتگین: مېنگه قیلگن خدمتینی قیلر تابوغچی اېندی اونگه. داستاننینگ بیزگهچه یېتیب کېلمهگن قِسملریده الپ اېر تۉنگه اۉز جسدینی وطنیگه اېلتیب دفن اېتیشنی وصیت قیلگنی هم ایٔتیلگن بۉلیشی احتمالگه یقین. شو وصیتگه بناً اونی بخارانینگ بلند بیر تېپهلیگی اوستیگه دفن اېتگن بۉلیشلری کېرهک. توران ملیکهسی سېویکلی الپ یارینی اېسلب مصیبت چېکهدی: باردی کۉزوم یاروقی، الدی اۉزوم قۉنوقی. قنده اېرینگ قنیقی، اېمدی اۉزنی اوزغورور. ترجمهسی: کېتدی کۉزیمنینگ نوری، کېتدی تنمنینگ روحی. قیدن تاپهیٔ سېوگنیم، قالدی چېکی یۉق قیغو. اېنگ تاثرلی سطرلر خلق تامانیدن قهرمان اۉلیمیگه اتب یره تیلگن مرثیهدیر: الپ اېر تۉنگه اۉلدیمو، اېسیز اجون قالدیمو، آزلک اۉچین آلدیمو، اېمدی یورهک اییرتیلور. بوندهی اضطرابگه تۉله صمیمي سۉزلرنی فقط چیندن یشب اۉتگن و اېل-یورت آرهسیده سېویملی بۉلگن قهرمان حقیدهگینه ایتیش ممکن. قره نگ: الپ اېر تۉنگه نینگ اۉلیمیدن مصیبت چېککنلرنینگ یورهکلری ییرتیلیب کېتگودېک بۉله دی. «اېسیز اجون» دېگن سۉزلر «ایزسیز، اۉتکینچی، بېوفا دنیا» دېگن معنانی بیلدیرهدی. «آزلک» دېگنی «وقت، زمانه» معناسیده کېلهدی. الپ اېر تۉنگه کبی کۉپ جنگ قیلگن باتیرلرنینگ دشمنی کۉپ بۉله دی. اولر وقت، زمانه تمثالیده اېندی باتیردن اۉچینی آلهدی. الپ اېر تۉنگه حقیده اېنگ کۉپ و انیق معلومات بېرگن بویوک اثر تۉرت جلدلیک «دېوانو لغآتیت تورک»دیر. محمود کاشغرییٔنینگ یازیشیچه، الپ اېر تۉنگه نینگ قیزی قاز (آق غاز) اېران پادشاسیگه اوزه تیلهدی. بو قیز هم اېرانده شهرلر بنیاد قیلیشگه اینتیلهدی. قزوین شهری الپ اېر تۉنگه نینگ اېرانگه توشگن قز ناملی منه شو ملیکه قیزی تامانیدن برپا اېتیلهدی. الپ اېر تۉنگه نینگ بقن و برسهغن دېگن اۉغیللری فرغآنه واديسیده حکمرانلیک قیلهدیلر. محمود کاشغرییٔ بېرگن معلوماتگه کۉره، برسهغن شهریگه الپ اېر تۉنگه نینگ برسهغن ناملی اۉغلی اساس سالهدی. محمود کاشغرییٔ اۉز باباسی بیلن بو شهرده انچه ییل یشهگنینی یازهدی. بو شهرده یېتکچی تیل - تورکي بۉله دی. سمرقنددن برسهغنگه کوچیب کېلگن سغدلر ایکّی تیلده - هم سغدچه، هم تورکچه سۉزلشیشلری «دېوانو لغآتیت تورک»ده کۉرستیب اۉتیلهدی. «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ بیزگهچه یېتیب کېلگن اَیریم پرچهلری الپ خاقاننینگ شرقده اویغورلر بیلن جنگ قیلگنی، اېرتیش دریاسی بۉیلریگه قۉشین تارتیب باریب، بسمیل قومینی بۉیسوندیرگنیگه بغایشلنهدی. شو معلوماتلرگه قرهگنده، او برچه تورکي خلقلرنی بیر دولت قیلیب بیرلشتیریشگه اینتیلهدی. بیراق الپ اېر تۉنگه نینگ اۉلیمیدن کېین تورک دولتچیلیگی اوزاق وقت انقراضلی عصرلرنی باشدن کېچیرهدی. نهایت، 6-7 عصرلرگه کېلیب بیلگې خاقان و اونینگ قهرمان اینیسی کولتېگین دورلریده تورک بودونی (خلقی) قیتهدن قد راستلهیدی. بیز بونی اۉرخان و اېنه سایٔ دریالری بۉییده 6—7 عصرلرده تاشگه بیتیلگن داستانلردن بیلهمیز. «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانلرینی «الپ اېر تۉنگه جنگنامهسی»گه قیاس قیلسنگیز، آره ده مینگ ییللیک نقگ و شونچه اوزاق مصافهلر بۉلیشیگه قره مهی، ایچکی بیر یقینلیک بارلیگینی سېزه سیز. «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانلری دستلب نثري بیر سالنامه دېب حسابلنگن اېدی. کېینچهلیک تورکشناس عالِمه ای. و. ستېبلېوه اولرنینگ ایچکی توزیلیشینی سینچیلکلب اۉرگنیب، اثرده ریتم، توراق، قافیه و باشقه پواېتیک بېلگیلر بارلیگینی انیقلهدی. شوندن کېین «بیلگې خاقان و کولتېگین» تورکي تیلده بیتیلگن عجایب بیر قهرمانلیک داستانی شکلیده قیته تیکلندی. بو داستانده هم قهرمانلرنینگ جنگلرده اېریشگن غلبه لریگه کتّه اۉرین بېریلهدی: قیرقیز، قوریقن، آتوز تاتَر، قیتهیٔ، تهتهبو کۉپ یٔغی اېرمیس. قهنغیم قغن بونچه قیرق ارتوق یېتی یۉلی سولېمیس. ترجمهسی: قیرغیز، قوریقن (قومنینگ نامی)، اۉتّیز تاتَر، ختای، تهتهبو — همّه سی یاو اېدی. آتهم خاقان اۉشنچه یاولرگه قرشی قیرق یېتّی مرته جنگ قیلدی. بیلگې خاقان اۉز اینیسی کولتېگیننینگ جنگلرده کۉرستگن جسارتلرینی اولوغلهیٔدی. آغه-اینی جنگ قیلیب اېرتیش دریاسینی نېچه بار کېچیب اۉتهدیلر، شرقده ختای چېگره لریگهچه قۉشین تارتیب بارهدیلر، توران حدودیده بایسونتاغده جایلشگن تېمور قاپوغنی (دروازه) هم اېگللهیٔدیلر. حاضر بو جای دربند دېب اتلهدی. کولتېگین قیرق یېتّی یاشیده هلاک بۉله دی. بیلگې خاقان سویوکلی اینیسی اوچون قنچهلیک قتّيق قیغو-مصیبت چېککنی تاش بیتیقده شوندهی افادهلنهدی: اۉزیم سهقونتوم، کۉرور کۉزیم کۉرمهستېک، بیلور بیلیگیم بیلمهزتېک بۉلتی. اۉزیم سهقونتوم، آنچه سهقونتوم، کۉزده یٔش قهلتهر. بو یېرده «ساغیندیم» سۉزی «سهقونتوم» شکلیده کېلهدی. چېکسیز قیغودن خاطری شو درجه ده پریشانکی، «بیلور بیلیگی» هم اېسیدن چیقیب بیلمسدېک بۉلگن. قیغونینگ زۉریدن کۉزیده یاش قلقيدی (بو معنا «قهلتهر» سۉزی بیلن بېریلهدی). «الپ اېر تۉنگه» داستانی بیلن «بیلگې خاقان» داستانی آره سیده راسه مینگ ییللیک فرق بار. لېکن آنه تورکيیمیزنینگ عمرباقيلیگینی قرهنگکی، «تنگری، خاقان، بیلیک، کۉز، آلتین، کوموش، تاغ، یۉل، اۉغیل، قیز، اېل» کبی مینگ-لب سۉزلر اېره میزدن آلدین یره تیلگن «الپ اېر تۉنگه» داستانیده قندهی آهاری تۉکیلمهیٔ ایشلتیلگن بۉلسه، میلادي 7 عصردهگی تاش بیتیقده هم شوندهی یارقین جلا بېریب توریبدی. بو هر ایکّی قهرمانلیک داستانیدهگی شعري سطرلر دېیرلی یوز فایز صاف تورکي سۉزلردن ترکیب تاپگن-دیر. تاش بیتیکده سغدلر اۉز نامی بیلن «سغد» دېب اتلگن. ختای تامانده یشهیٔدیگن بیر خلق «تهبغهچ» نامی بیلن تاشگه بیتیلگن. تاتَر، اۉغوز، قرلوق، بسمیل کبی تورکي قوملر و اېرتیش، تنگریتاغ کبی جغرافي ناملر هم اصلیگه ماس قیلیب انیق یازیلگن. تاش بیتیک ختایدن تکلیف قیلینگن اوسته سنگتراش تامانیدن بجریلگنلیگی کۉرستیلگن. شونینگدېک، بو مهم ایشنینگ باشیده کولتېگیننینگ نېورهسی یۉللوغ تېگین تورگنی هم ایٔتیلگن. یۉللوغ تېگین تاشبیتیکدهگی سۉزلرنی بیلگې خاقان نامیدن بیر آی و تۉرت کون دوامیده تاشگه اۉیدیرگنینی قوییدهگیچه افادهلهیٔدی: تاش تۉقیدیم، کۉنگیلدن سهبیمین تۉقیدیم، بیتیدیم. یۉللوغ تېگین. تاشگه یؤندیریب یازدیریشنی او پیتلرده «تۉقیتدیم» (متاعنی تۉقیتگن کبی) دېگن سۉز بیلن بیلدیریشگن اېکن. یۉللوغ تېگیننینگ نامی بوگون هم کۉپ اوچرهیٔدیگن یۉلچی، یۉلداش دېگن اسملرنی اېسلتهدی. البته، بیر مینگ تۉرت یوز ییل آلدین تاشگه اۉییب یازیل-گن بو قهرمانلیک داستانی برچه تورکي خلقلرنینگ معنوي و مدني میراثیدیر. شونینگ اوچون «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانینی قازاق، قیرغیز، تورکمن، آزربایجان، تورک و باشقه قرداشلریمیز حقلی روشده اۉزلرینینگ تیل و ادبیاتلری تاریخیگه کیریتیب اۉرگنهدیلر. اولر قطاری بیز هم بو عمومتورکي ادبي عابدهگه تیل و ادبیاتیمیز تاریخیدن علیحده اۉرین بېره میز. * * * اولکن دریالر تینیق بولاقلردن سوو آلگنیدېک، ادبي تیلیمیز مینگ ییللر دوامیده منه شوندهی صاف تورکي منبعلردن آبِحیات آلیب، باییب بارگن. تیل دریاسی اۉز یۉلیده اوچرهگن تورلی اۉلکهلر بۉیلب آلغه بارگنی سری اونگه ینگی-ینگی ایرماقلر کېلیب قۉشیلهدی. «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلری شرقي تورکستانده و تورانده یشهگن خلقلرنینگ تیل بایلیکلرینی عمومتورکي ادبي تیل دریاسیگه آلیب کېلیب قۉشگن اولکن ایرماقلر بۉلدی. «قوت» سۉزی هم «قوت-برکه»، «قوتلوغ کون» سۉزلریده یشب کېلماقده. «قوت» سۉزینی بیز ایلک بار قدیمي تاش بیتیکلریده اوچرهتهمیز. «بیلگې خاقان» اسمینینگ اۉزهگی اېسه یوسوف خاص حاجیبنینگ داستانیده «بیلیگ» شکلیده سرلوحهگه چیقهدی. آره دن عصرلر اۉتگندن کېین «بیلیگ» سۉزینی بیز احمد یسسوي حکمتلریده کۉرهمیز. آره دن ینه تۉرت عصر اۉتگندن سۉنگ «قوت» و «بیلیگ» سۉزلری علیشېر نوایي اثرلریگه هم کیریب کېلهدی. «قوتدغو بیلیگ» داستانینینگ نامینی بیزده «سعادتگه یۉللاوچی بیلیم» دېب ترجمه قیلیش حاللری اوچرهیٔدی. بیزنینگچه، بو ترجمه اونچه انیق اېمس. اَینیقسه، «بیلیم» سۉزی «بیلیگ»نینگ معناسینی تۉلیق افادهلهیٔ آلمهیٔدی. تاریخي ایلدیزی چوقور بۉلگن «بیلیگ» سۉزینی «دانالیک» دېب ایضاحلهسک، تۉغریراق بۉلردی. چونکی «بیلگې خاقان» دېگن سۉز ازلدن «دانا خاقان» معناسینی بیلدیریب کېلگن. فارس-تاجیک تیلیدن آلینگن «دانا» سۉزی اصلیده «دانیش»، یعنی «بیلیش» اۉزهگیدن آلینگن. شونچهکه بیلیملی بۉلیش بیلن دانا بۉلیشنینگ آرهسیده کتّه فرق بار. علیشېر نوايی «نساییم المحبت» اثریده ادیب احمد یوگنهکي تۉغریسیده معلومات بېرگچ، قوییدهگی بَیتنی کېلتیرهدی: سۉنگککه ایلیکدور، اېرنگه بیلیک. بیلیکسیز اېرن اول ایلیکسیز سۉنگک. بیلیگ — فقط بیلیم اېمس، اېرهنلرگه خاص دانالیک هم اېکنلیگی بو سطرلردن انگلشیلیب توریبدی. «قوتدغو بیلیگ» نینگ اۉزیده هم «بیلگې» سۉزی «دانا» معناسیده کۉپ اوچرهیٔدی: بیلیگسیز بیله هېچ سۉزیم یۉق مېنینگ، اې بیلگې، اۉزیم اوش تاپوغچی سېنینگ. «بیلیگسیز» بو یېرده «نادان» معناسیده کېلهدی. ایکّینچی سطردهگی «اې بیلگې!» دېگن مراجعت اېسه «اې دانا، اۉزیم سېن اوچون ایجاد قیلماقدهمن» دېگن معنانی بیلدیرهدی. «قوتدغو بیلیگ»ده «بیلیکسیزلر بیلگېلرنینگ یاغيسی»، «دشمنی» دېگن سطر هم بار. دېمک، «الپ اېر تۉنگه»، «بیلگې خاقان»، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلری تورکي تیلنینگ بیر یریم مینگ ییلدن آرتیق دوام اېتگن رواجی حقیده تصور بېرهدی. تیل تاریخینینگ منه شو بیر یریم مینگ ییللیک جریانلریده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترققی-یات یۉلی تدریجي طرزده قندهی شکللنیب بارگنیگه اعتبار بېرهیلیک. بیز یوقاریده عمومتورکي تیل دریاسینینگ بېحد کېنگ حدودلردن آقیب اۉتگنینی ایٔتگن اېدیک. اېنگ قدیمگی دورلرده تورکي اېلتلر تیللری بو دریاگه ایرماقلر کبی قوییلیب، اونی باییتیب، قدرتینی آشیریب بارهدی. عصرلر اۉتیشی بیلن اېلتلر خلقلرگه ایٔلنهدی، مملکت-لر بیر-بیرلریدن اجرهلیب چیقیب مستقل ترقیات یۉلیگه کیرهدی. هر بیر اېل یشهگن جغرافي شرایط و هر بیر خلق عصرلر دوامیده باشدن کېچیرگن تاریخي واقعه لر اولرنینگ تیلیگه شوندهی اۉزگهچهلیکلر بخش اېتهدیکی، اېندی بو قرداش خلقلر بیر-بیرلرینینگ تیللرینی ترجمانسیز توشنالمهیٔدیلر. اوزاق غربدهگی تورکيهلیکلر، آزربایجان، تورکمن، قازاق، قیرغیز، باشقیر تیللری مذکور خلقلر وطن قیلگن اولکن حدودلرده اۉز ملتیگه ماس و خاص مستقل تیللر بۉلیب شکللندی. البته، تیللریمیزنینگ عمومتورکي تاریخي ایلدیزلری جاییده توریبدی. اما بو ایلدیزلردن اۉسیب چیققن شاخلر بیر-بیرلریدن انچه اوزاقلشیب کېتگن. منه، بیر کیچیک مثال. قازاق قرداشلریمیز علیشېر نواينینگ «سدی اسکندري» داستانینی اۉز تیلیگه ترجمه قیلیب، چیرایلی کتاب شکلیده نشر اېتیشگن. کۉریب منّتدار بۉله سیز. لېکن مقاوه ده نوايی نامی «نهوهی» دېب یازیلگن. قازاقچه تلفظ قاعده سی شونی طلب قیلگن بۉلسه کېرهک. «سدی اسکندري» دېگن نام اېسه «یېسکېندیر قارغهنی» دېب اۉزگرتیریلگن. «قارغهن» قلعه دېگن معنانی بیلدیره دی. «سد» اېسه قۉرغان اېمس، بویوک بیر تۉسیق، تۉغاندیر. شونینگ اوچون بو داستان روس تیلیگه «ول ایسکهندېره» دېب ترجمه قیلینگن. هر قلهی، روسچه ترجمه اصلییتگه یقینراق. البته، هر بیر تیلنینگ اۉز تلفظ قاعدهلری بار. مثلاً، «یۉل» قازاقچهده «جؤل» دېییلهدی، «یخشی» — «جهقشی»، «یامان» — «جمان»، «یۉق» — «جؤق». بو قیپچاق شېوهسیگه خاص خصوصیتلردیر. اۉغوز قومیده «تاغ» — «داغ» دېییلهدی. «تېمیر — دَمیر»، «تیریک» — «دیری» دېب یازیلهدی. بونگه طبيعی بیر حال دېب قرهیٔمیز. چونکی قیپچاق و اۉغوز قوملری اۉزبېک ملتی ترکیبیگه هم کیرگن. اولرنینگ تیل بایلیکلری اۉزبېک ادبي تیلینینگ شکللنیشیگه خدمت قیلگن. لېکن قیپچاق و اۉغوز شېوهلرینینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلری بار. اۉغوز شېوهسیده «ا» اۉرنیگه کۉپ حاللرده «اې» ایشلتیلیشی تورک و آزربایجان تیللریگه خاص خصوصیتلردیر. مثلاً، احمد یسسوينینگ نامی و «دېوانی حکمت» کتابی تورک-اۉغوز تلفظیگه ماسلنگن حالده احمېد-ای یېسېوي. «دیوَنی حیکمېت» دېگن نام بیلن نشر اېتیلگن. شو نشردن ینه بیر مثال. احمد یسسوي بَیتی: اگر یوز ییل عمر کۉرسه قریمس، اگر یېر آستیگه کیرسه چوریمس. تورکچه ترجمهسی: اېگېر یوز ییل آمیر بۉلسه ییپرهنمهز، اېگېر یېر آلتینه گیرسه چورومهز. احمد یسسوي اثرلرینینگ تیلی یوقاریده بیز قلمگه آلگن «الپ اېر تۉنگه جنگنامهسی» و «بیلگې خاقان» داستانی، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلریده شکللنگن قدیمي تورکي تیلنینگ عنعنهلرینی دوام اېتتیرهدی و رواجلنتیرهدی. محمود کاشغرییٔ: «تورکلر اصلی ییگیرمه قبیلهدیر، - دېب یازهدی. - هر بیر قبیلهنینگ الهقنچه اوروغلری بار». برچه تورکي اېللرنی کېزیب چیققن بو بویوک عالِم تورکي اېلتلرنینگ تیللرینی بیر-بیریگه قیاسلب، اۉز کتابیگه «اېنگ تۉغری و انیق تیل»نی اساس قیلیب آلیشگه اینتیلهدی. «تیللرنینگ اېنگ تۉغریسی، یخشیسی یٔغمه، توخسی قبیلهلرینینگ تیلیدیر... بولرنینگ آرهسیده اېنگ آچیق و روان تیل خاقانيه اۉلکهسیده یشاوچیلرنینگ تیلیدیر». خاقانيه اۉلکهسیگه اۉشه دورده قاره خانيلر دولتی ترکیبیده بۉلگن شرقي تورکستان، فرغآنه واديسی، تاشکېنت، سمرقند و بخارا کیرگنلیگی تاریخدن معلوم. یٔغما، توخسی، چیگیل قرلوق قبیلهلری هم منه شو حدودلرده یشهگنلر. اۉغوز قبیلهلری تورکمنستان، آزربایجان و تورکيه تامانلرنی اشغال قیلگنلر. قیپچاقلر کۉپراق دشتی قیپچاق نامینی آلگن شِمالی-غرب تامانلردهگی کېنگلیکلرنی اېگللهگنلر. محمود کاشغرییٔ خاقانيه اۉلکهسیده توغیلیب اۉسگنلیگی اوچون بو اۉلکه تیلینی جوده یخشی بیلگن و اونی اۉز دېوانیگه اساس قیلیب آلگن. بو تیلنی اۉغوز و قیپچاق قبیلهلرینینگ تیللریدهگی اۉزگهچهلیکلر بیلن قیاس قیلگن. مثلاً، اۉغوزلر تویهنی «دېوه» دېیٔدیلر. خاقانيه تورکلری «مېن باردیم» دېسهلر، اۉغوزلر «بېن بردوم» دېیٔدیلر. تورکلر «چومچوق» دېسهلر، اۉغوزلر بیر حرفنی توشیریب قالدیریب «چوموق» دېیٔدیلر، «کېلدیم» سۉزینی «گ» بیلن «گېلدیم» دېب ایٔتهدیلر، «کېلگن» سۉزیده «گ» حرفینی توشیریب قالدیریب، «کېلن» دېیٔدیلر. شو سببلرگه کۉره، محمود کاشغرییٔ اۉغوز تیلینی هم، قیپچاق تیلیده «یۉل»نی «جؤل»، «یخشی»نی «جهخشی» دېب ایٔتیشلرینی هم عمومتورکي تیلنینگ قاعدهسی طرزیده قبول قیلمهیٔدی. «دېوانو لغآتیت تورک»ده اېنگ قدیمي تورکي تیل نمونهلری صفتیده الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن تۉرتلیکلر کېلتیریلگنی بېجیز اېمس. چونکی الپ اېر تۉنگه نینگ حیاتی و فعالیتی قدیمي توران و تورکستان بیلن چمبرچس باغلیقسیر. کېینچهلیک قارهخانيلر دوریده بو اولکن حدود خاقانيه اۉلکهسی دېب اتهلگن. الپ اېر تۉنگه اۉز دورینینگ اېنگ بویوک خاقانی بۉلگنینی حسابگه آلسک، اۉلکهنی «خاقانيه» دېب اتشده الپ اېر تۉنگه خاقانلیگی هم نظرده توتیلگن، دېب حسابلش ممکن. بیر چېککه سی شو سببدن «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ تیلینی فطرت کبی مشهور عالِمیمیز «قدیمگی خاقانيه تیلی» دېب اتهگن اېدی. بیزنینگ اساسي موضوعیمیزگه عاید اېنگ مهم نقطه شوکی، «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ تیلی هم، «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانینینگ تیلی هم، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلرینینگ تیلی هم قیپچاق و اۉغوز شېوهلریگه اساسلنگن قازاق، تورک و باشقه بیر قنچه تورکي تیللردن کۉره، اۉزبېک ادبي تیلیگه یقینراقدیر. چونکی شرطلی روشده خاقانيه دېب اتلگن اېنگ قدیمي ادبي تورکي تیل ایکّی مینگ ییلدن آرتیق تاریخگه اېگه بۉلگن سمرقند، بخارا، تېرمیز، تاشکېنت، اۉش، قووه کبی شهرلرنینگ اۉتراق تورکي اهالیسی تامانیدن یرهتیلیب، صیقل بېریلگن. قدیمي تورکي شهرلر ازلدن مدنیت مرکزلری صفتیده ادبي تیلنینگ تۉغری شکللنیشیگه خدمت قیلیب کېلگن. بیرینچی مرته الپ اېر تۉنگه بنیاد اېتگن افراسياب شهری (قدیمگی سمرقند)نینگ نامی سېمیزکېنت بۉلگن اېکن. نرشخي بېرگن معلوماتلرگه کۉره، زرفشان سووی لایقهلریدن پیدا بۉلگن حاصلدار یېرلرگه ایلک بار تورکستان تامانلردن تورکي تیللی اهالی کوچیب کېلیب، آباد منزل برپا قیلگن اېکن و اونگه بومسکېنت (باشقه بیر منبعده نومیجکېنت) دېب نام بېرگن اېکنلر. تاشکېنت نامی هم تورکي اېل تامانیدن قۉییلگن ایچکی معناسیدن کۉرینیب توریبدی. شو کېلتیریلگن برچه دلیللر تورکي تیللر رواجیده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترقیات یۉلی مدنیت مرکزلری بۉلگن قدیمگی شهرلریمیز تاریخی بیلن باغلیق بۉلگنلیگینی اثبات اېتهدی. تاریخ و تقصیر تقاضاسی بیلن خلقیمیز تورکيهدن آلتایگهچه بۉلگن اولکن حدودنی اېگللهگن تورکي اېللرنینگ مرکزي قِسمیده یششگه، الپ اېر تۉنگه دهیٔ افسانوي بهادر افراسياب شهرلر قوریب قالدیرگن سمرقند، بخارا، تاشکېنت همده فرغآنه واديسی و خوارزم واحهسینی وطن قیلیشگه مشرف بۉلدی. اۉزبېک تیلی هم منه شو جغرافي و تاریخي شرایطگه موافق روشده تورکي تیللر دریاسینینگ مرکزي اۉزنی-دن و عمومتورکي تیللر شجره درختینینگ اۉق ایلدیزیدن آذیقلنیب، ممتاز بیر ترقیات یۉلینی باسیب اۉتدی. پیریمقول قادراو حرمت بیلن عزیز فاریابی منبع :ادبیات بوستانی Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:25 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
14) - محمود قاشغریی محمود ابن حسین ابن محمد الکاشغاریی، قاموسي عالِم، فقه و حدیث علمینینگ بیلیمدانی. قاشغرده توغیلگن (سنه سی نامعلوم)، قاره خانيلر دولتینینگ پایتختی بالا ساغاونده یشهگن. “دېوانو الغآتیت–تورک” اثری (1068) بیلن تورکشناسلیک فنیگه اساس سالگن. “دېوان”ده تیلگه آلینگن “جواهرالنحوی فی لغتیت-تورکی” (“تورکي تیللرنینگ نحو قاعده لری”) اثری بیزگهچه اېتیب کېلمهگن. ایضاحلی لغت طرزیده توزیلگن اثر مقّدمهسیده تورک تیلینینگ گرامتیکه سی (عرب تیلیده) علمي اساسده یاریتیلگن. اثرده 9-10 عصرلرده مرکزي آسياده استقامت قیلگن قبیلهلر تاریخی، مدنیتی، موقعی و عادتلری تۉغریسیده معلوماتلر بار. جملهدن، اۉغوزلر، قرلوقلر کبی ییریک قبیلهلر تاریخی علیحده یاریتیلگن. “دېوانو لغآتیت–تورک” ادبي منبع صفتیده تورک قوملری تامانیدن یره تیلگن قۉشیق، مقال، متَل و حکمتلی سۉزلرنی هم جمعلگن، او پرچهلر قدیمگی تورکي ادبیاتده لیریک و اېپیک ژانرنینگ رواجیدن دلالت بېره دی. کېلتیریلگن ادبي پرچهلر محنت، یار توصیفی، قهرمانلیک، اېزگولیککه دعوت، وطنپرورلیک موضوعلریده، اَیریملری خلق آغزیدن یازیب آلینگن. دېوانده اَیریم شاعرلرنینگ ناملری (مثال. چۉچو) اوچره یدی. اۉزبېکستانده اثر ایضاح و ترجمهلری بیلن تۉله نشر اېتیلگن، او حقده فطرت، س.مطللیباو، غ.عبدالرحماناو، اې.عمراو ایشلری اعلان قیلینگن. نشر قیلینگن منبعلر: محمود قاشغریی. دېوانو لغآتیت-تورک (نشر، ترجمه و ایضاحلر مولفی س.مطللیباو). – ت.: 1960-63; عبدالروف فطرت. اېنگ اېسکی تورک ادبیاتی نمونهلری. — ت.:1927. علمي ادبیات: دېوانو لغآتیت تورک. ایندېکس-لغت. غ. عبدالرحماناو، س. مطللیباو تحریری آستیده. – ت.: فن، 1967; ا. قیوماو. قدیميت عابده لری. — تاشکېنت، 1971; ای.و. ستېبلېوه. ستیخاتوارنيې فارمی خ1 وېکه. – م.: 1971. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیزفاریابی. [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:24 ] [ داکترفاریابی ]
اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
13) - یوسف خاص حاجب (بالاساغاوني) ایلک تورک داستاننویسی بالاساغاونده توغیلگن، قارهخانيلر سراییده خدمت قیلگن. هجري 462 (م.1069-70)ده یازیب توگللنگن “قوتدغو بیلیگ” (“سعادتگه باشلاوچی بیلیم”) اثری قارهخانيلر دولتینینگ مستحکم قرار تاپیشیگه خدمت قیلگن نظامنامهدیر. اوچ نسخه سی (وېنه، قاهره و نَمنگن) موجود. نسبتاَ تۉلیغی نَمنگن نسخه سی بۉلیب، 1923 ییلی فطرت تامانیدن قۉلگه کیریتیلگن، او اۉر فه شی ده سقلنهدی. 6329 بَیتدن عبارت، مثنوي (یعنی عروضنینگ “متقاریبی مثممنی محزوف”) وزنیده یازیلگن دولت و جمعیت قوریلیشی مسالهلری، کامل انسان و علم-معرفت ترغیباتی اثردهگی تۉرت رمزي قهرمان کونتوغدی (عدالت)، آیتۉلدی (بخت)، اۉگدولمیش (عقل) و اۉزغورمیش (قنات) تمثاللری آرقه لی افاده قیلینگن. جهان تورکولوژیسیده اثرگه ایلک تورک دیده کتیک داستانی صفتیده یانده شیش موجود (ایاسیف فان خَممېر، و. ردلاو، ه. کاناناو، ای. ستېبلېوه). مرتین خرتمن، ه.وامبېری، ف.کۉپرولو، زه کی و.تۉغان، رشید رحمتی ارات و.ب. تامانیدن نشر و ترجمه قیلینگن. اۉزبېکستانده اثرنینگ تۉله متنی ایضاح و حاضرگی تیلگه ترجمه سی بیلن نشر اېتیلگن. فطرت، ق.کَریماو، غ.عبدالرحماناو، ب.تؤخليېو و.ب. عالِم تدقیق اېتگن. نشر قیلینگن منبعلر: قوتدغو بیلیگ (نشرگه تیارل. ق. کَریماو). –ت.: 1971. قوتدغو بیلیگ (نثري بیان مولفی ب.تؤخليېو). – ت.: 1990. علمي ادبیات: فطرت. قوتدغو بیلیگ. “تنلنگن اثرلر”. (نشرگه تیارل.ه.بالته بایېو). 2-جلد. – ت.: منعویت، 2000. کاناناو ه. سلاوا آ یوسوفې ایز بالاساگونه ای اېگا پایېمی “کوتهدگو بیلیگ”. جورن.“ساوېتسکهیٔه تیورکالاگيه”. 1970. № 4. ب.تؤخلیو. “قوتدغو بیلیگ”نینگ پایېتیکه سی مسالهلری. — “اۉلمس عابده لر” تۉپل. – ت.: 1989. ب.تؤخليېو. بیلیم — اېزگولیک یۉلی. — ت.: 1997. ق. کَریماو. ایلک بدیعي داستان. — ت.: 1976. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:23 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
12) - احمد یوگنهکي 10 - 12 عصرلر ادبیاتیمیزده یوکسه لیش دوری بۉلدی. تورکي تیلده اثرلر یره تیلدی. قارهخانيلر دوریده بو نرسه ینه هم یقّالراق نمایان بۉلدی. پندنامه روحده گی اثرلر یوزه گه کېلدی. احمد یوگنهکي هم انه شو دورگه منسوب شاعرلردن بیری. اونینگ اثری اېسه دیده کتیک کرکترده. احمد یوگنهکينینگ استعدادلی شاعر و مربي، دانشمند انسانلیگی قید اېتیلهدی. ادیب احمد حقیده آز معلومات سقلنیب قالگن. اونینگ حیات یۉللری، تورموشی حقیده یېترلی معلوماتگه اېگه اېمسمیز. شو سبب هم حاضرگی کونده ادیبنینگ یشهگن دوری مساله سیده عالِملریمیز اۉرته سیده علمي بحثلر دوام اېتماقده. شو پیتگهچه اونینگ یشهگن دوری 12 عصر دېب کېلینردی. فطرت، ن.ملّه یېو، ق.محموداو، ای.حققولاو، ب.تؤخليېو، ه.بالته بایېو کبی قطار عالِملریمیز انه شو فکر طرفداری. پراف. م.امامنظراو اۉزبیکستان گزېته سیده /1998 ییل/ ای.حققولاو، ق.محموداو و باشقه لر بیلن بحثگه کیریشیب، یوگنهکينی 8 عصرگه منسوب دېگن فکرنی ایلگری سوره دی. بونگه سبب نیمه؟ نوايی «نسایم المحبت»ده شوندهی یازهدی: «ادیب احمد هم تورک اېلیدین اېرمیش. انینگ ایشیده غریب نیمهلر منقولدور. دېرلرکی، کۉزلری بیتاو اېرمیشکی، اصلا ظاهر اېرمس اېمیش. بصیر بۉلیب، اۉزگه بصیرلردېک انداق اېمس اېرمیشکی، کۉز بۉلغهیٔ. اما بغایت زيره ک و ذکي و زاهد و متققي کیشی اېرمیش. حق سبحانههو و تعالی اگرچی ظاهر کۉزین یاپوق یره تقاندور، اما کۉنگیل کۉزین بغایت یاروق قیلغآندور. مسکنی بهغداددین نېچه ییغآچ، بعضی دېپتورلر، تۉرت ییغآچ یۉل اېرکن. هر کونی امام اعظم درسیگه حاضر بۉلور اېکندور و بیر مساله اۉرگنیب بو یۉلنی یٔه یاغ بارور اېکندور...» (نواينینگ نگاهی توشگن. ت.،1986. 12-بېت). نواينینگ «امام اعظم درسیگه حاضر بۉلور اېکندور» دېگن فکری م.امامنظزاونینگ یوقاریده گی خلاصهگه کېلیشیگه سبب بۉلگن. او امام اعظمنی بغدادنینگ علامهلریدن حنفيه مذهبینینگ اساسچیسی امام اعظم ابو حنیفه النعمان ابن ثابت /699-767/ دېب بیلگن. (بویوک سیمالر، علامهلر. 1-کتاب. 22-بېت). کۉپگینه عالِملریمیز نوايی تیلگه آلگن کیشی بو علامه اېمس /ب.تؤخليېو بو شخص کیملیگی انیق اېمس دېیدی. «اۉزبېک ادبیاتی». 9-صنف. 2000 ییل. 158-بېت/، باشقه بیر خیللری اېسه تصوف علمیده اولوغلردن غایبدن تحصیل آلیشسه موجودلیگینی، بو هم شو بیلن باغلیقلیگینی تاکیدلهیٔدیلر. احمد یوگنهکي حقیده اۉز اثریده معلوماتلر اوچرهیدی. اثر متنیده داستاننینگ یازیلگن ییلی، جایی کۉرستیلمهگن. داستاننینگ نسخهلریدن بیریده 15 عصر تېموري حکمدارلردن ارسلانخۉاجه ترخان ادیب حقیده قوییده گی معلوماتلرنی قید اېتگن: ادیبنینگ یېری یوگنک اېکنلیگی /منبعلرده یوگنک فرغآنه واديسیده هم، تورکستان اطرافیده هم، سمرقند یاکه سِردریا اطرافلریده اېکنلیگی کۉرستیلهدی/، آتهسینینگ آتی محمود، اۉزی ادیب احمد، کتابینینگ آتی «هیبت الحقاییق»، اثرنی قاشغرییٔ تیلی بیلن یازگنی، کیم بو تیلنی بیلسه اثرنی توشونیشی و.ه. ینه بیر نامعلوم شخص تامانیدن یازیلگن قیدده اېسه، شاعرنینگ کۉزی عاجز بۉلگنی، کتاب 14 بابدن عبارت اېکنلیگی یازیلهدی: توغه کۉرمس اېردی ادیبنینگ کۉزی، توزه تتی بو اۉن تۉرت باب ایچره سۉزی. «هیبت الحقاییق»-«حقیقتلر ارمغانی» /ب.تؤخليېو «سېویملی حقیقتلر» دېیٔدی/ نینگ بوگونگهچه اوچته تۉلیق قۉلیازمهسی و ایکّیته اَیریم پرچهلری سقلنیب قالگن. اولرنینگ اېنگ قدیمگیسی 1444 ییلده سمرقندده اولوغبېکنینگ نفوذلی بېکلریدن بۉلگن ارسلانخۉاجه ترخان تاپشیریغیگه کۉره، کاتب زین العابدین ابن سلطانبخت الجورجاني الحسینییٔ تامانیدن اویغور یازوویده کوچیریلگن. کېینگی نسخه اویغور و عرب یازوولریده بۉلیب، 1480 ییلده تورکستانده ایستمبولگه باریب قالگن کاتب شیخزاده عبدالرزاق بخشی تامانیدن کوچیریلگن. اوچینچی قۉلیازمه عرب خطیده بۉلیب، اونگه تورکيه سلطانی بایزید ایی مُهری باسیلگن. بو نسخه هم 15 عصر آخری 16 عصر باشلریده کوچیریلگن. تورک عالِمی نجیب آثیم 1914-1916 ییللرده ایکّینچی نسخهنی تاپیب، نشر اېتگن. «هیبت الحقاییق» تورکيهده 1915-16، 1951 ییللرده، تاشکېنتده 1971، 1972 ییللرده، پېکینده 1980 ییلده، آلمهاتهده 1984 ییلده نشر اېتیلگن. اثر بعضی منبعلرده 235 بَیت، 254 بَیت یاکه 484 مصرع، 512 مصرع دېب کۉرسهتیلهدی. عموماً، داستاننینگ عمومي هجمی 500 مصرعدن آرتیق. داستاننینگ ایکّینچی نسخهسیده اثر 14 بابدن عبارتلیگی قید اېتیلسهده، او 11 بابدن تشکیل تاپگن. 3 بابی باشقه بابلرگه کیریب کېتگن بۉلیشی ممکن. داستاننینگ بیرینچی بابی 1-10 بَیتلر خداگه، ایکّینچی بابی 11-19 بَیتلر پیغمبر و تۉرت خلیفهگه بغایشلهنگن. اوچینچی باب 20-33 بَیتلر دادسیپهسالارگه بغایشلنهدی. تۉرتینچی باب 34-39 بَیتلر کتابنینگ یازیلیش سببی حقیده، اساسي قِسم بېشینچی بابدن باشلنهدی. بېشینچی باب 40-62 بَیتلر بیلیم مقتاوی و جاهللیکنینگ ضرریگه، آلتینچی باب 63-86 بَیتلر تیل آدابیگه، یېتّینچی باب 87-110 بَیتلر دنیانینگ فانيلیگیگه، سکّیزینچی باب سخيلیک و بخیللیککه، تۉقّیزینچی و اۉنینچی بابلر 176-226 بَیتلر تورلی خیل مسالهلرگه بغایشلهنگن، اۉن بیرینچی باب 227-235 بابلر کتابنینگ خاتمه سیدیر. نوايی یوگنهکيگه یوقاری بها بېره دی. یوقاریده قید اېتیلگن اثرده اونینگ قوییدهگی بَیتلرینی کېلتیره دی: «بلکه اکثر تورک اصولیده حکمت و نوکتهلری شایېعدُر... بَیت: اولوغلر نې بېرسه، یېمهسمېن دېمه ایلیک سون، آغیز اور، یېمهسنگ یېمه. بَیت: سۉنگککه ایلیکتور، اېرهنگه بیلیک، بیلیکسیز اېرهن اول ایلیکسیز سۉنگک...» احمد یوگنهکي انسان حیاتیده علمنینگ اهمیتی یوکسکلیگینی قید اېتهدی. تورلی اۉخشهتیشلر آرقه لی علم و علملی کیشیلرنی اولوغلهیدی. بیلیملی کیشینی قیمتلی دینار، بیلیملی خاتین-یېر اۉرنیده، علملینینگ آتی ابدي، او اۉلسه هم نامی اۉچمهیٔدی، بیلیملینینگ بیری بیلیمسیزنینگ مینگیگه تېنگ، علمسیز اېسه، یېمیشسیز مېوه، بیلیمسیز اېرکک-خاتین کیشیدیر، علمسیز ایلیکسیز سویک، ایلیمسیز تیریک بۉلسه هم اۉلیک اۉرنیده و هکذا. بیلیکلیک بیرینگه بیلیکسیز مینگین، تېنگهکلی تېنگهدی بیلیکنینگ تېنگین... سۉنگککه ییلیکتهک اېرهنگه بیلیک، یېرن کۉرکی-عقل، سۉنگکنینگ ییلیک... ادیب تاکیدیچه، بیلیملی کېره کلی سۉزنی بیلهدی، کېره کسیز سۉزنی ایٔتمهیٔدی. بیلیمسیز اېسه نیمه دېگنینی بیلمهیٔدی. تیلی باشینی یېیٔدی: بیلیکلیک کېره کلیک سۉزین سۉزله یور، کېرهکسیز سۉزینی کۉمیب کیزله یور. بیلیکسیز نه ایٔسه ایور اوقمه یین، انینگ اۉز تیلی اۉز باشینی یېیور... شاعر تیل خصوصیده عبرتلی فکرلر ایٔتهدی. تیلی بۉش کیشی باشینی یېیٔدی. اۉق یره سی بیتهدی. تیل یره سی توزه لمهیٔدی. احماقنینگ قانی تیلی طفیلی تۉکیلهدی. تۉغری سۉز عسل، یالغان سۉز سریمساق پیاز، چین سۉز شفا، یالغان سۉز کسل کبی، تۉغری گپیریش، سِر بېرمسلیک مهم. آغیز-تیل بېزه گی کۉنی سۉز تورور، کۉنی سۉزله سۉزنی، دلینگنی بېزه. احمد یوگنهکي سخاوتنی اولوغلهیٔدی، بخیللیکنی قاره لهیٔدی: ییمیشسیز ییغآچتهک کرَمسیز کیشی، ییمیشسیز ییغآچنی کېسیب اۉرتهگیل. کمترلیک، صبر-قناعت انسان بېزه گی: اولوغلیککه تېگسنگ، ینگیلمه اۉزونگ، قهلی کيسنگ اطلس، اونوتمه بۉزونگ. عموماً، یوگنهکي اۉز داستانیده اۉقووچیگه پند-نصیحت بیلدیره دی. اثرده تورلی بدیعي واسطهلر، خلق مقاللری، تعبیرلری اوچرهیدی. اۉخشه تیش، تکریر، تضاد کبی صنعتلردن کېنگ فایده لنیلگن. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:21 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
11) - ناصرالدین برهان الدین ربغوزي سابق شۉرالر دوریده اۉزبېک ممتاز ادبیاتینینگ بیر قطار وکیللرینینگ ایجادی، اولرنینگ ادبي میراثی تورلی سببلر، تۉسیقلر نتیجهسیده یېترلیچه اۉرگنیلمهدی، ترغیب اېتیلمهدی. بو جهتلر دیني، اسلامي غایه لر، مفکوره لر بیلن باغلیق اثرلرده، حکمدارلر میراثینی اۉرگنیش یاکه قطار ممتاز شاعرلریمیزنی زمانويلشتیریشگه اورینیش کبیلرده کۉرینهدی. اۉتمیش میراثیمیزنینگ نادر یادگارلیگی بۉلگن «قصه ی ربغوزي» کتابی و اونینگ مولفی ناصرالدین برهان الدین ربغوزي میراثی هم خلقیمیز حیاتیدن اوزیب قۉییلدی. اوشبو کتاب نشر اېتیلمهدی. تعلیم موسسه لریده یېترلیچه اۉرگنیلمهدی. علمي ایشلر عملگه آشیریلمهدی. اثردهگی موضوعلر، کۉپگینه پیغمبرلر بیلن باغلیق حکایهتلر دیني مفکوره بیلن، اسلامي عقیدهلر بیلن سوغاریلگنلیگی سببلی اۉشه دور قره شلریگه ماس کېلمسدی. حالبوکه، ربغوزينینگ اوشبو اثری یېر یوزینینگ پیدا بۉلگنیدن باشلب سۉنگّی پیغمبر – محمد حیاتیگه دایر بۉلگن واقعه لرنی تصویرلر اېکن، اولرده کیشیلرنی تۉغریلیککه، کاملیککه، اخلاقن پاکلیککه چقیریشی بیلن یوکسک اهمیت کسب اېتهدی. ربغوزي حقیده یېترلیچه معلومات یېتیب کېلمهگن. بیزگهچه یېتیب کېلگن یگانه اثری «قصه ی ربغوزي»ده بعضی معلوماتلر موجود. اوندهگی معلوماتلر هم تۉلیق اېمس. اونینگ اصل اسمی ناصرالدین بۉلیب، خوارزمنینگ رباتو اۉغوز دېگن جاییده توغیلگن. اثرینینگ مقّدمهسیده آتهسی برهان الدیننینگ اۉغوز رباتینینگ قاضیسی بۉلگنلیگینی ایٔتیب اۉتهدی. اثرده بو حقده: «بو کتابنی توزگن، طاعت یۉلیده تیزگن، محسيت یابانین کېزگن، آز آزوقلیک، کۉپ یازوغلوک /یخشیلیگی آز، گَناهلری کۉپ/ ربات اۉغوزینینگ قاضیسی برهان اۉغلی ناصرالدین...» دېب قید اېتیلگن. ربغوزي سۉزینی پراف. ن.ملّهیېو «رباتی اۉغوز»نینگ بیریکوویدن کېلیب چیققن دېیٔدی. دېمک، ربغوزي 8 عصرنینگ آخرلری و 9 عصرنینگ باشلریده یشهگن خوارزملیک شاعردیر. اونینگ «قصه ی ربغوزي» اثری اۉزبېک نثرینینگ قدیمي نمونهسی. بو اثر اسلام دینینی قبول قیلگن مغول بېکلریدن بیری بۉلگن ناصرالدین تۉقبوغهنینگ تاپشیریغی و حاميلیگیده یازیلگن. اثر هجري 709 ییل، مېلادي 1309-10 ییل، بعضی منبعلرده 1311 ییل یرهتیلگن دېب کۉرستیلهدی. تۉقبوغه ربغوزيگه پیغمبرلر حقیده اثر یازیشنی تاپشیرهدی و نتیجهده «قصه ی ربغوزي» یوزهگه کېلهدی. مولف اثرنی بیر ییل زحمت چېکیب توگتگنینی قید اېتهدی. «قصه ی ربغوزي»نینگ تورلی دورلرده کوچیریلگن بیر نېچه قۉلیازمه نسخهسی موجود. اولر دنیانینگ تورلی کتبخانه و قۉلیازمه فاندلریده سقلنهدی. اثرنینگ اېنگ قدیمي قۉلیازمه نسخهسی 15 عصرده کوچیریلگن بۉلیب، او بریتانيه موزېییده سقلب کېلینماقده. گرانبېک تامانیدن 1948 ییلی کاپېنگهگېنده نشر قیلینگن. منبعلرگه قرهگنده، 15عصر لندن نسخهسی 1340 ییلده ربغوزي تیریکلیک دوریده کوچیریلگن. 15-16 عصرلرگه منسوب سنکت-پېتېربورگ، 19 عصرگه عاید تاشکېنت نسخهلری موجود. 19 عصرنینگ 2 یٔرمی و 20 عصرنینگ باشلریده تاشکېنت، قازان شهرلریده بیر نېچه مرته نشر اېتیلگن. اثرنینگ تۉله متنی ایلک مرته روس تورکيشناس عالِمی ن.علمینسکي تامانیدن 1859 ییلی قازان شهریده اعلان قیلینگن. اوشبو اثر ردلاو، تامسېن، مېلیارهنسکي، مهلاو، کاناناو، باسیم اتلهیٔ کبی خارجي تورکيشناس عالِملر، فطرت، ن.ملّهیېو، ت.غفورجاناوه، ای.آستانهقولاو کبی اۉزبېک عالِملری تامانیدن تدقیق قیلینگن. ربغوزي اوشبو اثرنی یازیشده قرآنی کَریم، حدیثلر، ابو ایشاق نیشاپوري اثری، اسلامگه عاید تورلی کتابلر، شونینگدېک، حسن بصره، جابیر ابن انصاري کبی قصهگۉیٔلر ایجادیدن فایده لنگن. اثرنی اۉقیر اېکنمیز، ربغوزينینگ اۉنلب بوندهی اثرلردن ایجادي فایده لنگنلیگینینگ گواهی بۉله میز. بو منبعلر ایکّیگه بۉلینهدی: 1.ادبي منبعلر. 2.تاریخي منبعلر. ادبي منبعلرگه، اوّلا، قرانگه یازیلگن تفسیرلرنی، سۉنگ ایچاق نیشاپوري، ابول حسن کیساي قصهلرینی کیریتیش ممکن. «قصه ی ربغوزي»ده محمد پیغمبر حیاتیگهچه بۉلگن قصهلر بېواسطه قران شرحی وظیفهسینی بجرگن بدیعي اثرلر، ایکّینچی گُروه گه امام اسماعیل بخارينینگ «الجامي الصحیه»، ابو عیسا ات تېرمیزينینگ «شمعایلی نبويه» کتابلرینی کیریتیش ممکن. ربغوزي پیغمبرلر حقیدهگی قصهلرده عالم و آدم حقیدهگی قرهشلرینی بدیعي افادهلشگه حرکت قیلگن. قصهلر اساسینی تاریخي واقعه لر تشکیل اېتهدی. اثر 72 قصهدن عبارت. قصهلر موضوع جهتدن رنگ-برنگ. عالمدهگی بوتون موجودات اېگه سی بۉلگن الله نی اولوغلش، پیغمبر حیاتیگه دایر لوحهلرنی اېسلش، کمترینلیک و تکبرلیک، آته-آنه و فرزند مناسبتلری، وطن و محنتسېورلیک، اېرک و عدالت، دۉستلیک و همجهتلیک، اوروش و تینچلیک کبیلر شولر جملهسیدندیر. اثرده شوندهی بیر جمله بارکی، او اثر موضوعسینی انیقلش امکانینی بېرهدی: «دنیاگه بارینگ، مېنگه طاعت قیلینگ، مسيحتدن ییغیلینگ، قان تۉکمهنگ، خَمر ایچمنگ، خلق آرهسیده کۉنی حکم قیلینگ، زنا قیلمنگ، خیانت قیلمنگ». یعنی انسان الله گه طاعت قیلسه، همیشه اونینگ یادی بیلن یشهسه، آخرتینی اۉیلهسه یامان ایشلردن سقلنهدی، اۉزیدهگی یامان عنصر و علتلردن قوتیلیشگه حرکت قیلهدی. «مسيحتده ییغیلینگ»-گَناهدن سقلهنینگ دېگنی. گَناه و ثواب توشونچهسی اثرده کۉپ تیلگه آلینهدی. «کۉنی حکم قیلینگ»-بو نصیحت عملدارلرگه تعلق بۉلیب، هر ایشده عدالتلی، تۉغری حکم قیلیش ضرورلیگی تاکیدلنگن. کوچسیزلرگه آزار یېتکزمسلیک و انسان شهواني حسلرگه بېریلمسلیگی، بو یۉلده یورگنلرگه شرمندهلیک، یوزی قرالیک، عذاب-عقوبت یېتیشی ایٔتیلهدی. اسلامده خَمر /اراق/ ایچیش منع قیلینهدی. چونکی او کۉپ یامان ایشلرگه سبب بۉله دی. قان تۉکیش، بېسبب بیرونی اۉلدیریش هم اسلامده قارهلنهدی. امانتگه خیانت قیلمسلیک عالیجناب فضیلت. اثرده نوح، داوود، سلیمان، عیسا، موسا، یوسوف، یعقوب، اسماعیل، ابراهیم کبی پیغمبرلر، لقمانی حکیم حقیدهگی حکایهتلر کېلتیریلگن. اثرده آدمنینگ، یېر یوزی، کۉک، جِن، فرشته لرنینگ یره تیلیشیدن باشلب معلوماتلر کېلتیریلهدی. منه عالمنینگ یره تیلیشی حقیدهگی خبر: «خبرده انداغ کېلور: یکشبنه کون کۉکلرنی یره تتی، دوشنبه کون آینی، کوننی، یولدوزلرنی یره تتی، فَلک ایچینده توریتتی، شنبه کون عالم خلقینده قوش-قورتلرنی، فرشته لرنی یره تتی، چهارشنبه کون سوولرنی یرهتتی، یېللرنی، بولوتلرنی چیقردی، ییغآچلرنی، اۉت-یېملرنی یرهتتی، اوندوردی. رۉزیلرنی اولشتوردی. پنجشنبه کون اوجماخ، تموغنی، رحمت و عذاب فرشته لرنی یرهتتی، حُورلرنی یرهتتی. ازینه کون آدمنی یرهتتی. شنبه کون نرسه یرهتمهدی». /«قصه ی ربغوزي». 12-بېت/. آدمنینگ یرهتیلیشی حقیده هم گپ بارهدی. جبرایل، اسرافیل، مېکایل توپراق آلیب کېلیشگه بویوریلهدی. اولر قیلمهگن ایشنی ازرایل بجرهدی. شو اوچون هم جانذاتلر جانینی آلیش اونگه تاپشیریلهدی. آدمنی توپراقدن یرهتهدی. تاغ، تېنگیز، کۉک اولردن یرهتیشنی طلب قیلیشهدی. توپراق جیم تورگنی باعث اوندن یرهتیلهدی /17-بېت/. «قصهی قابل و هابیل»ده تصویرلنیشیچه، قابل بیلن اقلیما، هابیل بیلن ابودا توغیلهدی. اقلیما گۉزه ل. ابودا کۉرکسیز اېدی. قابلگه ابودا بېریلهدیگن بۉلدی، او کۉنمهدی. آدم اولرگه قربانلیک قیلیشنی، کیمنینگ قربانلیگی قبول بۉلسه، اقلیما بېریلیشینی ایٔتدی. هابیلنینگ قۉیی قبول بۉلدی. قابل تاش بیلن اوریب هابیلنی اۉلدیردی. قرغهلرگه قرهب، هابیلنی یېرگه قۉیدی. آدم کۉمیش شوندن قالدی. /30-31- بېتلر/ نوح و کېمه بیلن باغلیق حکایت کۉپچیلیککه یخشی تنیش. /بیانی بېریلهدی، تحلیل قیلینهدی/. اثرده کتّه بیر قصهنی یوسوف پیغمبر حقیدهگی قصه تشکیل اېتهدی. یعقوب، اونینگ اۉغیللری، یوسوف و زولیخا حقیدهگی واقعه لر انچه مشهور. /حکایت تحلیل قیلینهدی/. حضرتی داوود حقیدهگی قصه هم اعتبارلی. قصه داوودنینگ تعریفی بیلن باشلنهدی. اوندن کېین داوود حقیدهگی عمومي تصورلر بیان اېتیلهدی:»داوود یؤلاواچ (پیغمبر) بنی اسرایلدن اېردی. اۉن قرینداش اېر دلر، آتهلری ایشۉ آتلیغ. داوود قموغیدین (برچهسیدین) کیچیک اېردی. تون-کون ییغلهیور اېردی عبادت ایچینده» داوود پیغمبر بیلن باغلیق بیر نېچه حکایهتلر بېریلهدی. عدالت بیلن حکم قیلیشی، کېچهلری رعیت حالی بیلن تنیشیشی، بیر کمپیر قیافهسیدهگی فرشته او خلق مالینی یېییشینی ایٔتیشی، سۉنگ داوود پیغمبر تېمیرچیلیکنی اۉرگنیشی بیان قیلینهدی. اثرده موسا پیغمبر، سلیمان و قرینچه، سلیٔمان و کورسیسی، سلیٔمان و بیلقیس حقیدهگی، یونوس، ایلیاس، خذر، لقمانی حکیم، عیسا، اسکندر حقیدهگی قصهلر هم اعتبارلیدیر. اثرنینگ کتّه قِسمی پیغمبریمیز محمد حیاتلریگه بغایشلنگن. ربغوزي حقیده گپ کېتگنده اونینگ شعریتی حقیده هم سۉزلش جایز. چونکی هر بیر قصه باشیده یاکه آخریده کېلتیریلگن شعرلر بوندن دلالت بېرهدی. اَیریم غزللر واقعهذلر ایچیده هم بېریلهدی. بولر ربغوزينینگ تورکي عروض و برماق وزنینی یخشی اېگللهگنیدن گواهلیک بېرهدی. اوشبو اثرده 600 مصرع شعر اۉرین آلگن بۉلیب، بولر غزل، رباعي، قطعه، تۉرتلیک، قصیده ژانرلریده بیتیلگن. بهارنی، نورۉزنی مدح اېتووچی شعر بار. ربغوزي اثریده خلق آغزهکی ایجادینینگ هم چوقور تاثری سېزیلهدی. مثلاً: بنی اسرایل اولرگه 12 باقوت، بلند بۉیلی کیشیلرنی یوباریشهدی، باغبان کېلیب اولرنینگ آلتیتهسینی بیر یېنگیگه، ینه آلتیتهسینی ایکّینچی یېنگیگه سالیب آلهدی. اولرنی قۉل- آیاقلی قورتلر دېب اتهیٔدیلر. یاکه موسا پیغمبر عصاسینی یېرگه سنچسه مېوهلی درخت، دشمنگه قرشی ایلان، دریادن اۉتیشده کۉپریک وظیفهسینی بجرهدی. یاکه یوسوفنینگ اکهسی یهودا نعره تارتسه، مصر اېلی هوشسیز ییقیلهدی و هکذا. منبع:ادبیات بوستانی . حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی .
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:20 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
10) - قطب خوارزمي 14 - 15 عصرلرده تورکي خلقلرنینگ باشقه خلقلر بیلن ادبي علاقهلری ینه هم کېنگهیٔدی. بو ادبي علاقهلر بیر-بیرینینگ ادبي میراثینی اۉقیب اۉرگنیش، ادبي تاثرلهنیش، اثرلریگه مخمسلر باغلش، بیر-بیرلریگه یۉل-یۉریقلر کۉرسهتیش، الهاملنتیریش، اۉزارا دۉستلیک، اثرلرینی ترجمه قیلیش کبیلرده کۉرینهدی. اۉزبېک ادبیاتیده فارس-تاجیک ادبیاتینینگ کتّه ایجابي تاثری بۉلگنلیگی معلوم. شو سبب هم نظامي، سعدي، حافظ شېرازی، خسرو دهلوي، عبدالرحمان جامي و باشقه لرنینگ اثرلری تورلی دورلرده ترجمه قیلینیب اۉزبېک کتابخوانلریگه یېتکزیلدی. سعدينینگ «گُلستان» اثرینی سیفی سرایی ترجمه قیلدی. اگر اعتبار قیلینسه، اۉتمیشده نظامينینگ اوچته اثری ترجمه قیلینگن. اونینگ «پنج گنج»ایدهگی «مخزن الاسرار» اثرینی ه.خوارزمي، بیز اۉرگنهیاتگن «خسرو و شیرین» داستانینی قطب و 19 عصرده «هفت پیکر» اثرینی آگهي ترجمه قیلدی. قطب شاعر صفتیده ادبیاتیمیز تاریخیده «خسرو و شیرین» بیلن تنیقلیدیر. اونینگ حیات یۉلی، ادبي میراثی حقیدهگی معلوماتلر اونچهلیک کۉپ اېمس. بعضی منبعلر اونینگ اۉز اثری آرقه لی یېتیب کېلگن. بوندن انگلهشیلیشیچه، شاعر خوارزمده توغیلیب اۉسگن. اصلی اسمی قطب، بعضاً قطب خوارزمي اتهلیشی اونینگ خوارزمدن اېکنلیگیگه اشاره دیر. شاعرنینگ توغیلگن و وفات اېتگن ییللری سنهسی معلوم اېمس. «خسرو و شیرین»نینگ مقّدمهسیده کۉرسهتیلیشیچه، او 14 عصر اۉرتهلریده یشب ایجاد اېتگن، یخشیگینه تحصیل آلگن. شرق ادبیاتینی پُخته اۉرگنگن. اونینگ ایجادی خوارزمنینگ آلتین اۉرده دولتیگه تابعلیگی دوریگه تۉغری کېلهدی. معلوماتلرگه کۉره قطب 14 عصرنینگ 30-ییللریده آلتین اۉردهنینگ پایتختی سیغنهک شهریگه بارگن و شو یېرده «خسرو و شیرین» داستانینی یازیب توگهتگن. اثر آلتین اۉرده خانلریدن اۉزبېکخاننینگ اۉغلی تینیبېککه بغایشلنگن. اَیریم منبعلرده اثرنینگ یازیلیش ییلی 1340 ییل دېب کۉرسهتیلهدی. شرقشناس عالِم ه.طاهرجاناونینگ فکریگه کۉره اثر 1330-1336 ییللرده یازیلگن دېب کۉرسهتیلهدی. شاعر کتابنی یازیب بۉلگچ، اونی تینیبېکخانگه تقیم قیلگنمی، یۉقمی، اونینگ حیاتینی آخرگی ییللریگه دایر معلوماتلر انیق اېمس. داستاننینگ کیریش قِسمیده تینیبېککه بغشیلو بیتیلگن. لیریک چېکینیشلر قیلیب، غزللر کیریتگن. بو نرسه قطبنینگ یخشیگینه شاعر بۉلگنیدن دلالت بېرهدی. «خسرو و شیرین» داستانینینگ قۉلیازمهلری اونچهلیک کۉپ بۉلمهگن. اثر اۉز دوریده خلق آرهسیده کېنگ یاییلمهگن. اثرنینگ علم اهلیگه معلوم بۉلگن یگانه نسخهسی اونینگ وفاتیدن کۉپ اۉتمهیٔ مصرده کوچیریلگن. بو نسخه برکه فقیه ابنی براکز اېدگو قیپچاقي تامانیدن 1383-1384 ییللرده امیر قوتلوغخۉاجهنینگ توصیهسی بیلن کوچیریلگن. 1948 ییل تاشکېنتده باسیلگن «گلدسته» کتابیده قطبنینگ «خسرو و شیرین» داستانیدن پرچهلر اعلان قیلیندی. شو ییلی ه.طاهرجاناونینگ ییریک تدقیقاتی یرهتیلدی. 1973 ییل داستان تۉلیق نشر اېتیلگن. قطب نظامينینگ اثرینی اېرکین ترجمه قیلدی. او شوندهی یازهدی: قازانتېک قینب اوش سودا پیشوردوم، نظامي بالیدین حلوا پیشوردوم. قطب اۉز ترجمهسیده اَیریم منظرهلر تصویریده بیر مونچه مستقل یۉل توتهدی. او اثر اسیوجېتینی بیان قیلیشده نظامي یۉلیدن بارهدی. حتّی اۉرنی بیلن بَیتلرنینگ انیق ترجمهسینی کېلتیرهدی. لېکن ترجمان کۉپ حاللرده اصل نسخه متنیگه سۉزمه-سۉز رعایه قیلمهیٔدی. او 12 عصر قصهسی اسیوجېتینی عموماً سقلب قالگن حالده، نظامينینگ فارسچه اثریدن فرقلی ینگی بیر تاریخي اجتماعي شرایطنینگ تفصیلاتلری، خلق آغزهکی ایجادی، 14 عصردهگی خلق عرف-عادتلرینینگ معلوم بیر تامانلرینی اۉز اثریگه سینگدیرهدی. شونینگدېک، قطب اثریده اصل متن تېکستیگه کۉره قیسقرتیریلگن اۉرین هم موجود. قطب اۉز اثریده بیر نېچه اۉرینده نظامي نامینی تیلگه آلهدی. اونگه حرمت بیلن مناسبتده بۉله دی. «خسرو و شیرین» مرّکب اسیوجېتگه اېگه بۉلگن اثردیر. اوندهگی اساسي واقعه لر خسرو و شیرین اسیوجېتی سرگذشتلرینینگ بیانیدن عبارت بۉلسهده، خسرو توغیلگن محیط تصویریگه علیحده اۉرین بېریلهدی. ساسانيلر سلالهسیدن بۉلگن حُرموز عایله سیده خسرونینگ توغیلیشی کتّه شادیانه و خورسندچیلیککه ایٔلهندی. یوسوفدېک چیرایگه اېگه بۉلگن گودک جوده تېز اولغایهدی، هم عقلي، هم جسماني جهتدن یوکسک استعدادگه اېگه بۉلیب اۉسدی. او مملکت ایشلریگه ارهلشه باشلهیٔدی. اونینگ ایشلریگه یقین دۉستی شاپور (قطبده شاوور طرزیده بېریلگن) یاردملشهدی. شاپور خسروگه تاغلر واديسی برده ملیکهسی حقیده گپیریب بېرهدی. شیریننینگ تعریفینی اېشیتگن خسرو اونگه غایبانه عاشق بۉله دی. شیریننی ایزلب تاپیشنی شاپورگه تاپشیریب، بردهگه جۉنتهدی. سَیر قیلیب یورگن شیرینگه شاپور خسرونینگ رسمینی کۉرستیشگه اېریشهدی. خسرو تۉغریسیدهگی خبرنی اېشیتگن شیرین ماداییندن یۉلگه چیقهدی. شو آرهده خسرونینگ آتهسی وفات اېتگنلیگی حقیدهگی خبر کېلیب قالهدی. حُرموزنینگ لشکرباشیسی بحرام چۉبین تختگه دعواگر بۉلیب چیقهدی. خسرو قرشیلیککه اوچرهب ارمنیستانگه قیتهدی. روم قیصرینینگ مددی بیلن تختنی اېگللهیٔدی. اونینگ قیزی مریمگه اویلنهدی. اوندن کېین اېسه اصفهانلیک شکرگه مَیل بیلدیرهدی. شیرین خسرونینگ بېقرارلیگینی قارهلهیٔدی، اونی تربیهلهیٔدی. خسرو اثردهگی مرکزي قهرمانلردن. او ساسانيلر تختینینگ میراثخۉری. خسرو شیرین بیلن اوچرهشگنده، بحرام چۉبین بیلن تۉقنشگنده، فرهاد بیلن یوزلشگنده، فرهادنینگ اۉلیمی مناسبتی بیلن شیرینگه یۉللهگن مکتوبیده اۉزینینگ معنوي دنیاسینی، ارادهسینی نمایان اېتهدی. او فرهاد اۉلیمیگه لاقید: چو فرهاد اۉلدی، شیرین بار بۉلسون، سریق گُل سۉلدی، نسرین بار بۉلسون. خسرو شېروینینگ تذییقی بیلن تختنی ترک اېتهدی و شو اثنا وفات اېتهدی. اثردهگی آبرزلرنینگ ینه بیری، شرق ادبیاتینینگ قدیمي تمثاللریدن حسابلنگن فرهاددیر. نظامي داستانیده تاکیدلهشیچه، فرهاد خلق ایچیدن چیققن تاش یؤنر اوسته. او داستان حکایهلریده شیرین اوچون سوت اریغی قزیش جریانیده پیدا بۉله دی. او شیریننینگ تکلیفینی بجانو دل قبول قیلهدی. بیر آی ایچیده قۉیلر اۉتلهیٔدیگن ییلودن شیرین قصریگهچه بۉلگن اریقنی قیزیب توگهتهدی. فرهاد شیریننی سېویب قالهدی. اونینگ خسروگه کۉنگیل بېرگنینی بیلیب تاققه چیقیب کېتهدی. هر تون شیرین قصری یانیگه کېلیب، تانگ آتیشی بیلن ینه تاققه یۉل آلهدی. او صفت کمپیرنینگ گپیگه کیریب، یعنی ایشانیب اۉزینی هلاک اېتهدی. داستانده شاپور آبرزی هم کېنگ نمایان بۉله دی. او دۉستی خسرو اوچون همّه ایشنی قیلیشگه تیار. قیسقهسی، شاپور دۉستی اوچون جانینی قربان قیلیشگه تیار کیشی آبرزیده نمایان بۉله دی. قطبنینگ «خسرو و شیرین» داستانیده تورکي خلقلرنینگ حیاتیگه عاید کۉپگینه قیرّهلر نمایان بۉله دی. ینگی-ینگی لوحهلر، معلوم بیر قیسقریشلر، ینگیچه تلقینلر تصویری بېریلهدی. شاعرنینگ بو اثری ترجمه ادبیاتی هم تورکي ادبیاتده «خمسه»نینگ ایلک کورتکلری یوزهگه کېلیشی بیلن اعتبارلیدیر. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:18 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
9) - سیفی سرایی سیفی سرایی 14 عصرده یشب ایجاد قیلگن تورکي ادبیات وکیللریدن بیریدیر. او ادبیاتیمیزده شاعر و ترجمان صفتیده اۉز اۉرنیگه اېگه. منبعلردن معلوم بۉلیشیچه، سیفی سرایی 1321 ییلده قمیشلی یورتیده توغیلگن. قمیشلی-خوارزمده گی قیشلاقلردن بیرینینگ نامی. اما او نام والگه بۉییده هم کۉپ اوچرهیدی. او قمیشلیدن بیلیمینی آشیریش اوچون سرایگه کېلهدی. سرای-آلتین اۉرده دولتینینگ پایتختیدیر. محمد ابن عربشاهنینگ یازیشیچه، «سرای توتگن اۉرنی و خلقینینگ جوده کۉپ بۉلیشی بیلن اېنگ کتّه شهرلرنینگ بیریسی اېدی. او فن مرکزیگه ایلندی. آز وقتی ایچیده بو یېرده کۉپلب اتاقلی، مشهور کیشیلر تۉپلندی». اولر آره سیده قطب الدین ار-راضی، معسود تفتزاني، کمال الدین ات-تورکمني، حافظ ابن بزازيلر بار اېدی. شونینگدېک، مشهور شاعر کمال الدین خواجهندينینگ هم 14 عصر آخرلریده سرایده یشب ایجاد اېتگنلیگی یخشی معلوم. شاعر شو یېرده یشب تورگن دوریده «سرایی» دېگن تخلصینی آلگن. سیفی اونینگ اسمی بۉلیب، «قیلیچ» دېگن معنانی بیلدیرهدی. /ب.تؤخليېو. 9-صنف. 189-190-بېتلر/. سیفی سرایینینگ یشب ایجاد قیلیب اۉتگن دوری تاریخده اۉزبېک خان اۉغلی تینیبېک و جانیبېکلرنینگ حکمرانلیگی دوریگه تۉغری کېلهدی. 13 عصردهگی مغوللر اصطلاحسی مملکتنی ایزدن چیقرگن اېدی. بو باسقین طفیلی کۉپلب کیشیلر قیریلدی. کۉپلب شاعرلر اۉزگه یورتلرگه کېتیب قالدی. سیفی سرایی هم شولردن بیری اېدی. او شوندهی یازهدی: اۉسیب توپراغیم اوزره نیزه لر، مېن اېودین اَیریلدیم، وطندین بېنیشان اۉلدیمده، اۉزگه یورتگه اېوریلدیم. نېچون مېنگه فَلک جور ایٔلهدی، قندهی گَناهیم بار؟ ایلاها ایٔله کم جبرینگ، مېن اېلگه صادق اول اېردیم. دېمک، سیفی سرایی ماواراوالنهرده، آلتین اۉرده دولتینینگ پایتختی سرایده یشب ایجاد قیلگن. مصر و تورکيهده هم یشهگن. «گُلستان بیت-تورکي» کتابیدهگی قوییدهگی مصرعلر شاعرنینگ مصر ملکلریدن بیرینینگ خدمتیده بۉلگنلیگی، قریب قالگنلیگی طفیلی اۉز وطنیگه کېتیش اوچون ملکدن رخصت سۉرهگنیدن دلالت بېره دی: الهي بو قری مسکین قُلینگنی، بغیشله کۉرگوزوب تۉغری یۉلینگنی. ملکلر رسمیدیر دلشاد قیلماق، قریسه قُللرین آزاد قیلماق. قری یارلی قُلینگ سیفی سرایی، فقیرو بېنوا لطفینگ گدایی. انی لطفینگ بیلن دلشاد قیلغیل، بغیشلب یازوقین آزاد قیلغیل. ادیب تخمیناً 1396 ییلده وفات اېتگن. سیفی سرایینینگ اۉزبېک ادبیاتی ترقیاتیگه قۉشگن حصهسی بېبهادیر. اوندن بیزگهچه، بیر قنچه غزل، قصیده، قطعه، رباعیلر، «سهیل و گلدورسون» داستانی، «سینباندنامه»، «گُلستان» کبی اثرلرینینگ اېرکین ترجمهلری یېتیب کېلگن. بولردن تشقری، سعدي «گُلستان»ی ترجمهسیگه کیریتیلگن اریگینل شعري پرچهلر، مثنويلر هم سیفی سرایی قلمیگه منسوبدیر. شاعر غزللریده شکل و مضمون بیرلیگینی بیرینچی اۉرینگه قۉیهدی. شاعرنینگ «شاعرلر تعریفیده» دېگن مثنويسیده ایجادکارلرگه طلبچن مناسبتده بۉله دی: جهان شاعرلری، اې گُلشنی باغ، کیمی بلبلدورور سۉزده، کیمی زاغ. کیمی طوطی تېگین چه ینر شکرنی، کیمی لفظی بیلن اۉرتر دُررنی. کیمینینگ سۉزلری موضوعنو شیرین، کیمینینگ لایقی تعریفی تحسین. کیمی اۉزگهنینگ اشعارین مېنیم دېر، کیمی حیوان کبی شلغهم چۉپین یېر. کیمی معنی توزوب وزنین توزاتور، کیمی وزنین بوزوب، صنعت کوزاتور. سیفی سرایینینگ لیریک شعرلری مقدار جهتدن جوده آز. دېوان طریقهسیده ترتیب بېریلمهگن. بیزگهچه اوندن فقط «گُلستانی بیت-تورکي» اثرینینگ کیریش قِسمیدهگی و سۉنگّی ورقلریدهگی «کۉنگول»، «تاپولمس»، «کۉزلرینگ»، «تعالی الله زهی صورت»، «اول یوزی آی»، «ینگی آی»، «قمر یوزینگدین»، «یېرور»، «توتر»، «مېنینگتېک نېچهلر حیران»، «کۉرینور» کبی غزللری و بیر «بهار تصویری» شعری یېتیب کېلگن. شو شعرلر هم شاعر شعریتی حقیده معلوم تصور اویغآتهدی. سیفی سرایی شعرلریگه نظر سالسک، موضوع جهتدن تورلیچه اېکهنلیگینی کۉرهمیز. ایش-محبت، وفادارلیک و صداقت موضوعلری یېتکچیلیک قیلگنی حالده، آدميلیک، انسان قدر-قیمتی، اجتماعي موضوعلر هم اوچرهیٔدی. شاعر سۉز اۉیینلریدن مهارت بیلن فایده لنهدی. «یېرور» ردیفلی غزلی بو جهتدن کرکترلیدیر: دلبریمنینگ زلفی سنبل، چِهره سی گُلزار اېرور، بۉیینه عاشق صنوبر، یوزینه گُل، زار اېرور. آغزی فیستوق، کۉرکی تنگسوق، اۉزی مشفیق یار اېرور، حُسنینینگ چاوی خیتاو چین ایچینده بار اېرور. اصلی الچین، سۉزلری چین، کۉزلری تاتار اېرور، مینگ یشر هر کیم دوداغی شربتین تاتار اېرور... وصفینه سیفی سرایینینگ ایشی اشعار اېرور، اندین اۉزگه بیرله عاشققه یېمک آش، عار اېرور. سیفی سرایی غزللری اۉزینینگ آهنگدارلیگی، سادّه و اۉیناقیلیگی بیلن هم اجره لیب توره دی. ینگی آیدور قاشینگ، اې کۉرکه باییم، قیلور تعظیم یوزونگنی کۉرسه آییم. سو ایچکنده دوداغاینگدن سو تامسه، بیتر قندو شکر اول یېرده داییم... شاعر یخشیلیکنی ایلگری سوره دی. یامانلیک قیلگنگه هم یخشیلیک قیل دېیٔدی: یامانلیک قیلگن اېرگه، اېزگولیک قیل، قاپر ایت آغزینی لُقمه آته دور. سیفی سرایینینگ بوندهی قره شلری «گُلستانی بیت- تورکي»ده کېلتیریلگن بَیتلرده هم کۉرینهدی. یېتگنیچه کوچینگ کۉنگول یاپقیل، کیم خلایق سېنگه دعا قیلغهیٔ. توشگن اېر حاجتین روا قیلسنگ، حق سېنینگ حاجتینگ روا قیلغهیٔ. یاکه: سیندیرور بۉلسه اوریب آلتین قدحنی کتّه تاش، سینمس آلتین قیمتی، آرتمس بهاسی تاشنینگ. سیفی سرایی شاعر خوارزمينینگ طبیعت گۉزه للیگینی مدح قیلگن بیر غزلیگه نذیره طریقهسیده ییگیرمه تۉرت بَیتلیک قصیده هم یازگن. اونینگ بو قصیده سی اسکندريه حاکمیگه بغیشلنگن. او بیزگهچه یېتیب کېلگن اۉزبېک تیلیده یازیلگن 14 عصر قصیده سینینگ ایلک نمونهسیدیر. سیفی سرایینینگ «سهیل و گلدورسون» داستانی هم کرکترلیدیر. بو داستان حقیده منبعلرده معلومات یۉق اېدی. 1966-67 ییللرده فرغآنهلیک کمالخان سلطاناو دېگن کیشینینگ قۉلیده سقلنگن قۉلیازمه اساسیده او تاپیلدی. بو قۉلیازمهده سیفی سراییگه زمانداش توغلیخواجه خوارزمي، مولونا ایشاق خوارزمي، مولونا احمد اورگنجي کبی شاعرلرنینگ بیر قنچه غزللری بېریلگن. سۉنگّیده سیفی سرایینینگ ایکّی بَیتی، اوچ قطعهسی و 82 بَیت-164 مصرعدن عبارت «سهیل و گلدورسون» داستانی بېریلگن. بو لیرا-یېپیک اثردیر. داستان اساسیده دنیاوي عشق یاتهدی. سېوگیده وفادارلیک، مردلیک ترنم اېتیلهدی. منبعلرده قید اېتیلیشیچه، داستان 1394 ییلده یازیلگن. اثر نظامينینگ «خسرو و شیرین»، نواينینگ «مِهر و سهیل» اثرلرینی اېسلهتهدی. داستاننینگ قیسقهچه اسیوجېتی شوندهی: امیر تېمور اورگنچگه هجوم قیلهدی. کۉپ کیشی اسیر آلینهدی. اولر آره سیده سهیل هم بار اېدی. تېمورنینگ قیزی گلدورسون سهیلنی کۉریب سېویب قالهدی. گلدورسون قاراووللرنی مست قیلیب، سهیلنی بنددن آزاد قیلهدی. اولر قاچهدیلر. صحراده آچلیک و سووسیزلیکدن گلدورسون حالسیزلنیب قالهدی. اوزاق قیشلاققه سوو ایزلب کېتگن سهیل قیتیب کېلگنده گلدورسون وفات اېتگن بۉله دی. دهشتگه توشگن سهیل شوندهی قرارگه کېلهدی: مېنگه یخشی بوکون یار بیرله اۉلمک، نه لازم غم بیلن دنیاده قالمک. او اۉزیگه تیغ سنچهدی و هلاک بۉله دی. شمال بۉلیب، اولرنینگ جسدینی قوملر بیلن کۉمهدی. سهیل آه اوردی، شو دَم قۉپدی بۉران، انینگتېککیم، بوزولدی چرخی دوران. الر اوزره تۉکیلدی، کۉمدی توپراق، بو سِرنی تنها صحرا بیلدی کۉپراق. سیفی سرایینینگ بولردن تشقری، سعدينینگ «گُلستان» اثرینی ترجمهسی حسابلنگن «گُلستانی بیت-تورکي» اثری هم یېتیب کېلگن. عالِملریمیزنینگ قید اېتیشیچه، هجري 793، مېلادي 1390-91 ییللرده ترجمه قیلینگن بو اثر فارس-تاجیک شاعری سعدي شېرازییٔنینگ «گُلستان» اثرینینگ اۉزبېک تیلیده گی اېنگ بیرینچی ایجادي ترجمهسیدیر. سعدي بو اثرنی 1258 ییلده یازگن اېدی. سیفی سرایی «گُلستانی بیت-تورکي» اثرینینگ جهان بۉییچه بیردن-بیر نسخهسی لېیٔدېن اونیوېریسیتېتینینگ کتبخانهسیده سقلنماقده. بو قۉلیازمهنینگ فوتونوسخهسی ماسکوا و تاشکېنتده هم سقلنماقده. فرغآنهده تاپیلگن «یادگارنامه»ده بار.. سیفی سرایی «گُلستان»نینگ اساسي مغزینی آلیب اونی اۉز زمانهسی روحینی عکس اېتتیرووچی ینگی حکایهتلر، قطعه و بَیتلر بیلن تۉلدیریب، آنه تیلیده خلقیگه تقیم اېتهدی. سیفی سرایی «گُلستان»ایدهگی حکایهتلر قوییدهگی بابلرگه بۉلینگن: بیرینچی باب-سلطانلر حقیده گی حکایتلر. ایکّینچی باب-فقیرلر اخلاقی حقیده گی حکایتلر. اوچینچی باب-قناعتنینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر. تۉرتینچی باب-سکوتنینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر. بېشینچی باب-عشقدهگی ییگیتلیک صفتی حقیده گی حکایتلر. آلتینچی باب-قریلیکدهگی ضعیفلیک صفتلری حقیده. یېتّینچی باب-تربیهنینگ تاثری حقیده. سکّیزینچی باب-صحبت آدابلری حقیده. هر حکایتنینگ آخریده مَثل یاکه فلسفي چېکینیشلر موجود. مَثللر، تۉرتلیک، بَیتلر شاعرنینگ ملاحظهلرینی تصدیقلش اوچون خدمت قیلگن.اثردهگی حکایتلر موضوعلری رنگ-برنگ بۉلگنیدېک، آبرزلر هم خیلمه-خیلدیر. شاه لر، وزیرلر، عملدارلر، روحانيلر، عالِملر، هنرمندلر، دهقانلر، درویشلر، اۉغریلر، پهلوانلر، سوداگرلر و باشقه لر. شرطلی طرزده ناملنووی «اسیر، پادشا و وزیر» حقیده گی (اسیر پادشانی سۉکیشی، ایکّی وزیر ایکّی خیل تلقین اېتیشی)، («پادشا و اوچ اۉغلی») کیچیک اۉغیلنینگ کۉریمسیز، اما جسورلیگی)، «ملک، قُل و کېمه»، «نۉشیروان و کییک آولش»، «تاش بیلن باغلیق حکایت»، «پهلوان و شاگردی» (شاگردنینگ خیانتی و 360 اصول)، «پهلوان و سۉکیش»، «اۉغری، شاعر و ایتلر» کبی حکایتلر کرکترلیدیر. عموماً، «گُلستانی بیت-تورکي»دهگی حکایتلرنی اۉقیش، اونده گی مضمون و ماهیتنی انگلش، حکایتلرده گی قیزیقرلی تصویرلر هر بیر اۉقووچینی اۉزیگه رام اېته آلهدی. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:17 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
8) - هندوستانده بابر دوری اۉزبېک ادبي محیطی اؤن آلتینچی عصر اۉزبېک ادبیاتینینگ اېنگ بویوک وکیلی ظهیرالدین محمد بابر شرق شعریتیده نظامي، دهلوي، لطفي، نوايی عنعنهلرینی دوام اېتتیرگن صنعتکار. مرّکب حیات یۉلی کبی، اونینگ دنیاقرهشی هم ضدیتلی. بای شعري ادبي-علمي میراثی اونینگ کېنگ قاموسي بیلیمیدن دلالتدیر. بابر اۉزبېک کلاسیک شعریتیدهگی لیریک ژانرلریی کتّه مهارت و جسارت بیلن رواجلنتیرگن شاعر. حجمن اونچه کتّه بۉلمهگن اونینگ لیریک میراثی موضوع دایره سی، شکلي تکاملی، بدیعي مکمللیگی بیلن اجره لیب توره دی. شاعر 47 ییللیک عمری مابینیده کتّهگینه شعري مجموعه توزدی، «مبین»، «رسالهی والیديه» شعري رسالهلری، جهانگه شهرتی قېتگن قاموسي اثری «بابرنامه»نی یازدی، «خطتی بابري» دېب اتلمیش ینگی الفبې توزدی; عروض، قافیه، موسیقه و حرب ایشیگه عاید کتابلر بیتدی. افسوسکی، اولردن قافیه، موسیقه و حرب ایشیگه عاید قۉلیازمهلری تقدیری همان بیزگه نامعلوم!. 1975 و 1977 ییللرده استاذ حمید سلیمان باشچی لیگیده هندوستانگه قیلینگن اېکسپېدیتسیه لر اۉزبېک ادبیاتی تاریخینینگ هلیگهچه نامعلوم طرحلرینی آچدی حافظ خوارزمي، سعید قاسیمي، فارغي، دیده، ازفري کبی قطار، بیز بیلمهگن تورکيگوی شاعرلر قۉل یازمهلری هندوستان فوندلریده موجود اېکنلیگی عیان بۉلدی. اېکسپېدیتسیه دوامیده، بابر حیاتی و ایجادیگه عاید قۉلیازمهلر ایزلنیب، دقّت بیلن اۉرگنیلدی. هندوستان قۉلیازمه فاندلریده باشقه تورکيگوی شاعرلر قطاری، ظهیرالدین محمد بابر اثرلری قۉلیازمهلرینینگ ینگی نسخهلری هم سقلنماقده اېکن. بو ینگی نسخهلر بابر ایجادینی ینهده چوقورراق اۉرگنیشده کتّه امکانیتلر یره تدی. وهالنکی، بیزگه بابر شعرلر تۉپلانینینگ پاریس، رامپور و تورکيه کتبخانهلریده سقلنهیاتگن قۉلیازمه نسخهلریگینه معلوم بۉلیب، اۉز نوبتیده اولر هم شاعر میراثینی نشر اېتیشده بیر-بیرلرینی تۉلدیره دیگن نادر قۉلیازمهلر اېدی. ایتیش کېره ککی، مذکور قۉلیازمه نسخهلرده گی بابر شعرلری تا هنوز تۉلیق چاپ اېتیلمهگن. البته، بابرنینگ مکمل شعري میراثینی تیکلشده «بابرنامه»، «عروض رسالهسی» کبی اثرلر اهمیتی هم کتّهدیر. حیدرابادده گی «سَلرجنگ» موزېیی فوندیده بابر مجموعهسینینگ 17—18 عصرلرگه منسوب ایکّی ینگی قۉلیازمه نسخهسی سقلنهیاتگنلیگی معلوم بۉلدی. بو قۉلیازمه نسخهلر بیر تاماندن بابر شعري میراثینی باییتیشگه یاردم بېرسه، باشقه تاماندن معلوم نسخه و نشرلردهگی اَیریم تېکستالاگیک فرقلرگه انیقلیک کیریتیشده قۉل کېلهدی. حیدراباد دېوانی 1188 هجري (1774/75 مېلادي) ییلی جنابعلی کاتبي تامانیدن کوچیریلگن. مذکور نسخهدن حجمن کیچیکراق بۉلگن ایکّینچی قۉلیازمهنینگ کاتبی و کوچیریلگن ییلی حقیده گی معلوماتلر کېلتیریلمهگن. 1960 ییلی تورکيهده نشر اېتیلگن اسلام تدقیقاتلری انستیتوتی کتهلوگیدن بابیر اثرلری قۉلیازمهسینینگ اېنگ قدیمگی و اېنگ نادر نسخهسی اېرریده سقلنهیاتگنلیگی هم معلوم بۉلدیکیم، شاعر ایجادییی اۉرگنیشده بو ینه بیر قووانچلی واقعه دیر. کتهلوگ مولفینینگ سۉزیگه کۉره، بو قۉلیازمه 931 (1524—25) هجري ییلی کوچیریلگن. قۉلیازمه ترکیبیگه «بابرنامه»، «عروض رسالهسی» اثرلری همده شاعرنینگ اۉزبېک تیلیده یرهتگن شعرلری کیریتیلگن. اۉز نوبتیده، قۉلیازمه حسن خط و کتابت صنعتینینگ اېنگ یوکسک نمونهسی اېکنلیگی هم کتهلوگده قید اېتیلگن. هندوستانگه اویوشتیریلگن اېکسپېدیتسیه نتیجهلری شونی کۉرستدیکی، اۉزبېک کلاسیک شعریتینینگ هندوستاندهگی عنعنهلرینی، او یېرده یشهگن شاعرلر ایجادینی اۉرگنیش علیحده تدقیقات دایره سینی تشکیل اېتهدی. شونینگ اوچون هم سۉنگّی ییللرده اۉزبېک ادبیاتشناسلری، باشقه ساحهلردهگی کبی، اۉرته آسيا و هند خلقلری مشترکلیکده یرهتگن بای مدني میراثنی اۉرگنیش، نشر اېتتیریش ایشیگه کتّه اعتبار بېرماقدهلر. اَینیقسه، 15—16 عصرلرده اۉرته آسيا، افغانستان و هندوستانی سیاسي، اجتماعي-مدني حیاتیده کتّه رول اۉینه گن ظهیرالدین محمد بابر ایجادیاتی تاثریده قلم تېبره تگن شاعرلر حیاتی و ایجادینی اۉرگنیش بوگونگی کوننینگ اېنگ مهم مسالهلریدندیر. بو شاعرلرنینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلریدن بیری شوندهکی، اولر هند، فارس-تاجیک و اۉزبېک ادبیاتی عنعنهلرینی ایجادده مجسملشتیریش بیلن بیر پیتده، اۉزبېک، هند، اوردو، فارس-تاجیک تیللگریده هم اېرکین ایجاد قیلگنلر. اېکسپېدیتسیه دوامیده، بابرنینگ اۉغلی کامران میرزا قۉلیازمه دېوانی موجودلیگی انیقلندی. 964 (1556) هجري اییلی محمود بن اسحاق اش-شهابي الهیروي تامانیدن کوچیریلگن بو نسخه رامپورده گی «خدابخش» کتبخانهسینیکگ اېنگ معتبر قۉلیازمهلریدن. او کامران میرزانینگ اساسن، اۉزبېک و فارس-تاجیک تیللریده یره تگن شعرلریدن توزیلگن. بو نسخهنینگ ینه بیر تاریخي اهمیتی شوندهکی، قۉلیازمه باشیده و آخریده ییگیرمهدن آرتیق دولت اربابلری مُهرلری باسیلگن. اولر آره سیده جهانگیر میرزا و شاه جهان دستخطلری هم اوچرهیدی. کامران میرزا شعرلری بدیعي مهارتی، تیلینینگ روان و سادّهلیگی، عجایب لیریک آبرزلرنی حسّاسلیک بیلن افادهلشی جهتیدن بابر لیریکهسینی اېسلتهدی. اونینگ بوتون میراثیده آتهسی — بابر لیریکهسینییگ روحی بلقیب تورهدی. انه شو معناده کامران میرزا بابر لیریکهسیدهگی اېنگ یخشی عنعنهلرنی دوام اېتتیرگن، اونی هم مضمون، هم بدیعیٔ جهتدهی باییتگن صنعتکار صفتیده میدانگه چیقهدی. بابر ایجادیدن روحلنیب اونینگ شعري عنعنهلرینی دوام اېتتیرگن شوندهی شاعرلردن ینه بیری عالِم و ماهر مترجیم میرزا علی بخت ازفريدیر. ایېتېعدادلی شاعر ازفري تاریخ-شناس و تیلشناس عالِم صفتیده هم بیزگه اولکن میراث قالدیرگن. ازفري اۉزبېک ادبیاتینینگ نوايی کبی اولکن نمایندهلری و اولرنینگ اثرلریدن روحلنیب کتابلر یره تگن. او تورلی ساحهلرگه عاید اۉن بېشدن آرتیق اثرلر بیتگن. بو اثرلر اۉزبېک ادبیاتی وکیللرینی هندوستانده ترغیب اېتیش ایشیده هم علیحده اۉرین توتگن. ازفري تورکي، فارس و اوردو تیللرنده یازگن شعرلریدن اوچ دېوان توزیب، «واقیعاتی ازفري»، «سوانیهاتی ازفري» تاریخي بیوگرافیک اثرلرینی یرهتگن،- «فواد المبتده»، «فرهنگی تورکي»، «رسالهی قبريه» سینگری تیلشناسلیککه عاید کیگابلر یازگن; نواينینگ «محبوب القُلوب»، بابرنینگ «عروض رسالهسیینی فارسچهگه اۉگیرگن. جملهدن، بابرنینگ «عروض رسالهسيهنی او فارس تیلیگه هم نظم، هم نثر یۉلی بیلن اغدرگن. «عروضزاده» دېب ناملنگن بو ترجمهلرنینگ ایکّیته نسخهسی هندوستان قۉلیازمه فوندلریده سقلنهدی. نثري نسخهده ازفري قوییدهگیلرنی خبر قیلهدی: «بنابرین، اونینگ «عروضی تورکي» کتابیدن منتخب اېتیب، فارس تیلیگه ترجمه قیلدیم، فرزند اۉز آتهسینینگ اوییدن بیرار نرسه آلیشی ممکن، شونینگ اوچون اونی اۉغری حسابلب، عیبگه سنهمسینلر». مدارس دولت شرق قۉلیازمهلری کتبخانهسیده سقلنهیاتگن شعري ترجمه 1836 ییلی محمودعلی سعید ولدی حافظ معین الدین حسین تامانیدن کوچیریلگن. اثر مقّدمهسیده «عروضزاده»نینگ یره تیلیش سببی و تاریخی قوییده گیچه کېلتیریلهدی: «اېندی مهربانلر و دۉستلر آلدیده (کتاب — س. ه) یازیشینگنینگ سببینی ایٔتگین. حضرت بابر اثرلریدن سِرلی «عروض»نینگ اوشبو نسخهسینی کۉردیم. اونی بوتون فکریم بیلن بېریلیب اۉقیدیم. اونده یخشی ترتیب بیلن یازیلگن شعر علمی بار بۉلیب، او کتاب تورخيده اېدی. کمینه تورکيدن بهرهمند اېدیم... فارسېلر اوچون هم توشونرلی بۉلسین دېب، اونی قیسقرتیریب فارسچهلشتیریشنی لازم تاپدیم... اوندن همّه کېرهگینی تنلب آلدیم و شو خیلده مختصر بۉلیشینی معقول کۉردیم. بو نسخه نامینی کمینه ماسلب «عروضزاده» دېب قۉیدیم». ازفري اۉز ترجمهسینی بابر «عروضينینگ فرزندی، یعنی «عروضزاده» دېب اتهیٔدی. بو بیلن بابر و اونینگ اثریگه بۉلگن چوقور حرمتینی تاکیدلهیٔدی. او علیشېر نواينینگ «محبوب اولقُلوب» اثرینی هم فارس تیلیگه اۉگیریب، اولوغ اۉزبېک شاعری بیلن اۉز وطنیده گی ادبي محیطنی یقیندن تنیشتیرگنیدېک، «فرهنگی ازفري»، «نصبی تورکی»، «نصبی تورکيی چیغتاي»، «مېزانی تورخي» اثرلرییی یره تیب، بو سېرقیرّه ایجادکار آته-بابالری تیلی و گرامتیکه سینی اۉرگنیشگه دعوت اېتدی، اونینگ لغوي بایلیگینی نماییش قیلدی. حیدراباددهگی «سَلرجنگ» موزېییده دېیرلی هر بېتیگه گُل و قوشلرنینگ رسملری سالینیب، 17 عصرده کوچیریلگن ینه بیر قۉلیازمه بارکی، او هم بیزگه هلیگهچه نامعلوم شاعر فارغي قلمیگه تېگیشلیدیر. قۉلیازمه فارغينینگ اۉزبېک و فارس-تاجیک تیللریده بیتیلگن شعرلرینی قمرهیٔدی. فارغي هندوستانده اکبر و جهانگیر سلنطی زمانیده، ییریک دولت اربابی، ماهر سرکرده، عالِم و ادیبلرنییگ بویوک حاميسی زبردست شاعر و ماهر مترجیم خانی خانان نامی بیلن مشهور عبدالرحمنییگ شاگردی بۉلگنلیگی بیېگه منبعلردن معلوم. اما حاضرچه اونینگ حیاتی و ایجادیگه عاید باشقه معلوماتگه اېگه اېمسمیز. فارغي غزللریدن بیریده اۉز زمانهسیده قدر تاپمهیاتگنلیگیدن شوندهی زارلنهدی: فارغي گر بۉلدی بېنامو نشان عیب اېتمنگیز، لوحی محفوظ ایچره هم نامو نشانیم یۉقتورور. فارغي هندوستانده بابر، همایون، بیرهمخان، عبدالرحیم خانی خانان عنعنهلرینی دوام اېتتیریب، تورکي تیلدهگی ادبیات رواجیگه اولکن حصه قۉشگن بېتکرار صنعتکار شاعر زهنلیگی اونینگ ایجادیدن یقّال کۉزگه تشلنیب تورهدی. رامپوردهگی «رضا» کتبخانهسیده سقلنهیاتگن دېوان آرقه لی دیده تخلصی بیلن ایجاد اېتگن ینه بیر اۉزبېک شاعری حقیده هم قیمتلی معلوماتگه اېگه بۉلدیک. دیده دېوانیگه شاعرنینگ غزللر، رباعیلر و قطار فردلری کیریتیلگن. افسوسکی، قۉلیازمه توگللنمهیٔ قالگنلیگی طفیلی، اونینگ کوچیریلیش تاریخی همده کاتبی حقیدهگی معلوماتلر سقلنمهگن. اما قۉلیازمه خطی، بېزهگی و اَیریم خصوصیتلریگه قرهب، دېواننی 17 عصرگه منسوب دېب تخمین قیلماق ممکندیر. القصه، انه شو سېرقیرّه و بای ادبي میراث اۉزبېک-هند ادبي علاقهلرینینگ هم قدیم-قدیملردن رواجلنیب کېلهیاتگنلیگینی دلیللهیٔدی. قوییده سیز هندوستان اېکېپېدیتسيهسیدن کېلتیریلگن فوتوکاپيهلر اساسیده نشرگه تیارلهگنیمیز کامران میرزا، فارغي، همده دیده شعرلریدن نمونهلر اۉقيسیز. کامران میرزا غزللر سېندین ایرو هر زمان کۉنگلوم مېنینگ غمناکراق، کۉکرهگیم هجر ایلگیدین پیراهنیمدین چاکراق. تیغی مژگان تېز آتیب مستانه باقسنگ، اې قویاش، خنجرینگ بېپاکو اندین کۉزلرینگ بېپاکراق. بیر نظر بیرله بیلیب دردیممو دوا ایٔلهدینگ، یۉقتورور حُسن اهلیده سېندین کیشی دراکراق. پاکلر کۉنگلی مقامینگدور مگر نققاشی صنع، چېکمهدی صورت بو سحفه عذراسیندین پاکراق. کامران قُلدور قدو رفتارییگهکیم، یۉقتورور قامتییگدین باغ ارا سروی سیخي چالاکراق. نظرده سېیمو مېنییگ خاب یا خَیالدورور، وصال دېیېهم اگر اندیشهی محالدورور. نې عیشلرکی، تخیل ارا کۉنگول قیلمس، مگرکی پادشههی عالم خَیالدورور. اول اسرو سرکشو مېن هم صنوبر قدین، کۉنگولنی هېچ اوزالمان غریبی حالدورور. چیقیب اولوس اراسیدین کناره توتمېن کی کۉنگلوم ایچره اولوسدین بسې ملالدورور. مگرکی، بېلینگو آغزینگ حدیثین ایٔتورلر، کی، خورده دانلر ارا سرو قېلو قالدورور. ساریغ یوزومه قیزیل اشخدینکی خط یازدیم، بهاری عمر خزان بۉلغنیغه دالدورور. یوزونگده شاهدی معنانی جلوه گر کۉردوم، عجب اېمهیې دېسهم اول مِهر بېزوالدورور. کمال شعرو سخنورلیغیمغه توتتی قولاق، خواجند ملکیدهکیم صاحبی کمالدورور، گه یاکی خالو خطین، کامران، انینگ کۉرسه، کۉنگولنی بای بېرور، کۉزلرینی آلدورور. مثنوي اې، اۉزینی جاه ایله پست ایلهگن، هِمتین اول پایه ده پست ایلهگن، شعبده چرخقه مغرورسېن، آهکی، مقصد ساریدین دُرسېن. هِمت اېمس اولکی، جهان آلغهسېن، هِمت اېرور بوکی، بارین سالغهسېن. کیم سه بوکبار اېرور یۉل ارا، قالمس اۉشل باديهو چۉل ارا. کۉرکی، کولر برچه خلایق سنگه، نېگه کېرهک مونچه علایق سنگه! گۉشه توتوب اۉزنی خلاص ایلهگیل، بلکه طلب کۉییده خاص ایلهگیل. یک طلبو یکدلو یکخۉیٔ بۉل، برچه خلایق بیله یکرۉیٔ بۉل. تا کۉردوم اۉشل چِهره نی حیراندورمېن، اول زلف هاسیده پریشاندورمېن، هم آغزینینگ اسراریده ناداندورمېن، هم حُسنینینگ اوصافیده هه سسسندورمېن. * * * هجرینگ مېنی اسرو ناتوان ایٔلهپتور، لعلِنگ هوسی ایچیمنی قان ایٔلهپتور. بېبرگو نوا ایٔلهگانینگ(!) بلبلدېک، یٔفراغ کیبی چِهره منی خزان ایٔلهپتور. یا بۉلسه میسر کیشیگه علم ایله حال، یا تاپسه کیشن سلطنت اوجیده کمال، یا آشیفته بۉلسه کۉروب حُسنو جمال، یا بۉلسه تمام اۉزلوگیدین فارغبال. قددیمنی خَم اېتگن اول قدی موضوعندور، صبریمنی کم اېتگن اول روحی گُلگوندور. کۉنگلوم دهغی وصلینگنی تیلب محزوندور، لیلاسېنو کامران سنگه مجنوندور. نَیلب سنگه دردیمنی عیان قیلغومدور، نې تیل بیله حالیمنی بیان قیلغومدور. نه طاقتی اظهارو نه اخفا، اۉزنی بو تور ایله رسوایی جهان قیلغومدور. گر اویقوده مېن، کۉنگول خَیالینگ بیله خوش، گر اویغاق اېسم، کۉزوم جمالینگ بیله خوش، خطتینگ بمله شادمانو خالینگ بیله خوش، هجرینگ بیله غمناکو وصالینگ بیله خوش. الکوم کما یٔاموررو حتّی لیلا کیم، غم تونی مجنوندین اۉتر بې لیلا، تون-کون بودورور هجرینگ ارا احوالیم، یوز ناله فراقینگدییو یوز واوایلا. دېدیمکی، مېنگه بېردی خدا فرزندې، بۉلدی یوره گیم پاره سیغه پَیوه یدې، هېچ ایگلهمدیمکی، چاک اېتیب کۉکسومنی، پرخون جگریمدین اېرور پراکندې. احبابقه خوشتورور رفیق اۉلسه کیشی، امداد ایله حاميی طریق اۉلسه کیشی، اسلام اېلیگه جان بیله ترویج قیلیب، بیر-بیریگه بو بېش کون شفیق اۉلسه کیشی. قطعهلر اۉرته باغ ایچره هجره سالدیم، تا منگه بۉلغهیٔ اول فراغتگاه. هجری خاصیم اېردی، تاریخین «هجریی خاصی ما»، دېدیم ناگاه. تاکه غیر اۉلدی محرمی حرَمې، مېنی محرومی اول حرَم قیلدی، مېنی، شاها، سپاهی دردو غامینگ، عالم اهلی ارا الم قیلدی. فردلر آغریسه مېن تېلبهدین جانانیم، اېرمستور عجب، اول بسې نازوک مِزاجو مېن نهایت بېادب. * * * لالهی همرا دېگن یوزی اېمیش، یار-یار، نرگسی شهلا دېگن کۉزی اېمیش، یار-یار. * * * هر طرف نیزه یو قیلیچ قۉپتی اۉیلهکیم نَییستان ایچینده قمیش. فارغي * * * وه کی، هجران ایلگیدین بغریم تۉله قاندور ینه، ساچینینگ سوداسیدن حالیم پریشاندور ینه. اول گُلی رعنادین ایرو کېچهیو کوندوز ایشیم عندلیبی خستهدېک فریادو افغاندور ینه. تا لبی لعلِنگدین ایرو توشتوم، اې، آرامی جان، خسته کۉنگلوم غُنچه دېک سر در گِریباندور ینه. باوجودی دردی عشقینگ نَیلهیین، درمان، نېتهی، چونکی دردینگ هر نفَس، اې دۉست، درماندور ینه. تا توشوبتور فارغي بزمی وصالینگدین ییراق، همنشینی محنتو اندوهو هجراندور ینه. کېلکی، سېندین اۉزگه یارو مهریانیم یۉقتورور، سېنسیز، اې آرامی جان، جسمیمده جانیم یۉقتورور. عشق کۉییده نېچهکیم محرمی راز ایستهدیم، غمدین اۉزگه محرمی رازی نهانیم یۉقتورور. اول گُلی رعنا غمیدین عندلیبی خستهدېک گُلشنې یۉقتورکی فریادو فغانیم یۉقتورور. عشق کۉییده بلاوو محنتو غمدین ینه، یاری مشفیقو رفیقی مهریانیم یۉقتورور. فارغي گر بۉلدی بېنامو نشان، عیب اېتمنگیز، لوحی محفوظ ایچره هم نامو نشانیم یۉقتورور. دیده بیر پرینینگ فرقتیدین جسمو جانغه توشتی اۉت، عقلو دینو دل، تمامی خانمانغه توشتی اۉت. برقی آهیم شعلسیدور کۉککه یېتگن هجردین، بو شفق یۉقتورکی، باردور آسمانغه توشتی اۉت. عشقدین هم هجریدین کویدوم، توتهشتوم، اې اولوس، آنچه اۉرتندیمکی، آخر بو جهانغه توشتی اۉت. عشق یۉلیده متاعیم صبر اېدی جمع ایٔلهگن، عاقبت آهیم اۉتیندین کاروانغه توشتی اۉت. دیده، اول بیر لاله یوزلیغ ماه پیکر فرقتی، آنچه کویدوردی سېنی، هندوستانغه توشتی اۉت. سعیدبیک حسن تیارلگن منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:16 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
4) - جدید ادبیاتینینگ اساسچیسی علیشېر نواينینگ “محبوب القُلوب” اثریده بوندهی تنبه بار: “کیمکی عمرینی مردلر خدمتی اوچون صرفله سه، عمری اۉتسه همکی، ابدي عمر اېگه سی بۉله دی. اۉزینگنی شونده یلردن اوزاق توتمه، باشینگ کېتسه هم شو مدعانی اونوتمه. عمر بېوفادیر، مردانه حیات ابديدیر ”. بو تنبهدهگی “مرد” سۉزی فارسچه بۉلیب، انسان معناسینی انگلتهدی. کیمکی انسان نامیگه مناسب ایش توتسه، او مرد حسابلنهدی. نوايی انسان بخت-سعادتی اوچون اۉز حیاتینی بخشیده اېتووچی کیشیلرنینگ کۉپراق بۉلیشینی آرزو قیلگن. زېرا، جمعیت ترقیاتی، انسانیت تاریخینینگ پارلاق صحیفهلری فقط شوندهی کیشیلرنینگ ناملری و ایشلری بیلن باغلیکدیر. محمودخۉاجه بهبودي شوندهی کیشیلر قومیدن بۉلیب، 1875 ییل 19 ینورده سمرقند یقینیده گی (سیاه آب والاستینینگ) بخشیتېپه قیشلاغیده توغیلدی. اونینگ شجره سی، بیر تاماندن، احمد یسسويگه باریب توتشسه، ایکّینچی تاماندن، اورگنچ خواجه لریگه باریب تقهلهدی. محمودخۉاجهنینگ بیر باباسی صالح خۉاجه بۉلیب، اولر سمرقندنینگ آبرواعتبارلی کیشیلریدن حسابلنگن. قاری نیازخۉاجه 18 عصرده امیر شاه مرادنینگ بویروغی بیلن اورگنچدن سمرقندگه کوچیریلگن. محمودخۉاجهنینگ امام-خطیبلیک بیلن شغوللنگن آتهسی بېهبودخۉاجه 1894 ییلی، کېنجه فرزندی توغیلیشیدن بیر آز اوّل، وفات اېتگن. 6 — 7 یاشیده تاغه سی قاضی محمد صدیق طفیلی خط سوادی چیققن، سۉنگ 19 عصرنینگ 90-ییللریده چشمه اب و کبود والاستلریده میرزالیک قیلگن بهبودي دنیاقره شینینگ کېسکین اۉزگریشیده اونینگ شرق و غرب مملکت-لریگه قیلگن سفرلری مهم اهمیتگه اېگه بۉلدی. او 1899-1900 ییللرده تورکيه، مصر و عجازگه، 1903-1904 ییللرده اېسه راسسيهنینگ ماسکوه، پېتېربورگ، نیجني، قازان و اوفه سینگری شهرلریگه باریب، خارجي خلقلر حیاتی بیلن یقیندن تنیشدی. مستملکه شرط-شرایطیده یشهگن اۉزبېک خلقی تورموشینی خارجي خلقلر حیاتی بیلن قیاسلش بیهبودينی ایکّی یاقلمه ظلمدن اېزیلگن وطنداشلری تکدیری حقیده قیغوریشگه مجبور اېتدی. بو، اۉرته آسياده جدیدچیلیک حرکتی اویغآنگن ییللر اېدی. انه شوندهی تاریخي-اجتماعي دور تقاضاسی بیلن حرکتگه کېلگن جدیدچیلیک خلق حیاتیده کېچهیاتگن قشّاقلنیش جریانینینگ آلدینی آلیش همده جهالت و صفاهت باتقاغیده یشهیاتگن خلققه مدد قۉلینی چۉزیشنی اۉزیگه مقصد قیلیب آلدی. جدیدلر خلقنی هر تامانلمه اَینچلی احوالدن خلاص اېتیشنینگ بیردن-بیر یۉلینی علم-معرفتده کۉردیلر. ساوېت حاکمیتی دوریده خودّی شو نرسه جدیدلر دنیاقره شی و فعالیتینینگ چېکلهنگنلیگی صفتیده بهالنیب کېلدی. حالبوکه، قۉللریده نه دولت عباره لری، نه سرمایهلری بۉلگن جدیدلر اۉزلرینینگ فداکارلیک-لری آرقه سیده فقط ینگی اصولدهگی مکتبلر آچیب، جدید مطبوعاتی، ادبیاتی و تیاتریگه اساس سالیب، اولر آرقه لی اۉز غایه-مقصدلرینی ترغیب قیلیشلری و خلق کۉزیگه حقیقت کۉزگوسینی توتیشلری ممکن اېدی. اولر اۉز قۉللریده بۉلگن انه شو یگانه امکانیتدن غایت ثمره لی فایده لنیب، معرفي انقلاب یۉلی بیلن خلقنی مادّي فراوانلیک و بایلیک سری یېتکلشگه هم اوریندیلر. مادّي فراوانلیک و بایلیک اېسه، اولر نزدیده، کپیتالیزم بغریده اېدی. اولر خلقنی فيادل تورموش طرزیدن کپیتالیستیک مناسبتلر باسقیچیگه آلیب چیقیش آرقه لی کېلهجکده اونی مستملکه کیشنلریدن خلاص اېتماقچی بۉلدیلر. شونینگ اوچون هم جدیدچیلیک حرکتی میدانینی فقط معرفت جبههسی بیلنگینه چېگره لب آلیش تۉغری اېمس. زېرا، جدیدلر حرکتی دستورینینگ مهم نقطه سی ملي مهاریت و اجتماعي ترقیات بیلن بېواسطه باغلیقدیر. 20 عصر باشلریده تورکستانده جدیدچیلیک حرکتینینگ قنات یازیشیده راسسيه، تورکيه و اېران انقلابلریدن تشقری، قریم و والگه بۉیی تاتَرلرینینگ مطبوعاتی، بیرینچی نوبتده، اسماعیلبېک گسپرینسکينینگ “ترجمان” گزېته سی مهم اهمیتگه مالک. مطبوعاتنینگ ترقيپرور کیشیلر قۉلیده قدرتلی قورال اېکنلیگینی سېزگن بهبودي 1901 ییلدن باشلب “تورکستان ولایتینینگ گازېتی”، “ترقي”، “خورشید”، “شهرت”، “آسيا”، “تجار” سینگری محلي همده “ترجمان”، “وقت” و “شۉرا” سینگری قرداش خلقلرنینگ گزېته و ژوناللریده 200 دن زیاد مقالهلرینی اعلان قیلدی. و بو مقالهلری بیلن خلقنینگ بصیر کۉزلرینی آچیشگه اوریندی. او عینی پیتده سمرقندده دستلبکی اصولی جدیده مکتبلرینی آچیشگه و اولر اوچون قۉللنمه همده درسلیکلرنی یره تیشگه کیریشدی. بېهبودي عبدالقادر شکوري بیلن بیرگه 1903 ییلده رجبمین قیشلاغیده ینگی اصولدهگی بیرینچی مکتبنی آچیب، سۉنگ 1906 ییلی اونی شهردهگی حویلیسیگه کوچیریب کېلدی و اونی اۉز آتهلیغیگه آلدی. شو ییللر-ده او “منتخبی جغرافيهی عمومي” (“قیسقهچه عمومي گېوگرافیه”)، “مدحلی جغرافيهی روسي” (“روسيهنینگ قیسقهچه گېوگرفیه سی”)، “کتابت الطفال” (“باله لر کتابی” )، “مختصری تاریخی اسلام” (“اسلامنینگ قیسقهچه تاریخی”) و “عملیاتی اسلام” سینگری درسلیک همده قۉللنمهلرینی یره تدی. بو تیلگه آلینگن اثرلرنینگ اۉزیاق بهبودينینگ هم دیني، هم دنیاوي بیلیملرنی پُخته اېگللگن علامه بۉلگنیدن شهادت بېره دی. جهان فنی و مدنیتی اوچون بېروني و الخاوارزمي، ابن سینا و الفرغآني، اولوغبېک و نوایي سینگری دهالرنی یېتکزیب بېرگن خلق 19 عصر اۉرتهلریگه کېلیب، تورلی ابیېکتیو سببلرگه کۉره، غرب و شرکده گی اېنگ قالاق خلقلرنینگ بیریگه ایٔلنگن اېدی. شونینگ اوچون هم بهبودي اۉزینینگ بوتون کوچ و غیرتینی شو خلقنی معرفتلشتیریشگه بغایشلب، نفقط پوبلیتسیست و پیداگوگ صفتیده، بلکه ماهر تشکیلاتچی و ینگی تاریخي دور غایه لرینینگ جَرچیسی صفتیده هم قیزغین فعالیت آلیب باردی. معرفتپرورلیک فعالیتی فقط مکتب دایره سی بیلنگینه چېکلنمهیٔدی. بو حقیقتنی تۉغری توشونگن بهبودي 1908 ییلی سمرقندده تورکستاندهگی دستلبکی زمانوي کتبخانهلردن بیری - “قراعتخانهی اسلاميه”نی تشکیل اېتهدی. کېینچهلیک “بهبوديه کتبخانهسی” نامینی آلگن بو معرفت اۉچاغی 1919 ییلگه قدَر فعالیتده بۉلیب، سمرقندلیک یاشلر دیني و دنیاوي بیلیملرینینگ شکللنیشیده اۉز وظیفهسینی اۉتهدی. بیر کېچه-کوندوزده 11 نفرگهچه اۉقووچی شغوللنیشی ممکن بۉلگن بو کتبخانه تېز آره ده سمرقندنینگ ییریک ضیا مسکنلریدن بیریگه ایٔلندی و باره-باره اونینگ جمغرمهسیده 1000 دن زیاد نایاب کتابلر تۉپلندی. “بېهبودي” نشریاتی اېسه تورلی درسلیک و قۉللنمهلردن تشقری، “تورکستان، بخارا و خیوه خرایتهسی”نی باسیب چیقردی. تینیب-تینچیماق انسان اۉز غایه و قرهشلرینینگ کېنگ خلق عامهسیگه یېتیب بارمهیاتگنلیگینی کۉریب، یا سوادسیزلیگی، یاخود قۉلینینگ کلتهلیک قیلهیاتگنی آرقه سیده معرفت نورلریدن بېبهره قالهیاتگن آدملر اوچون ملي تیاترنی یره تیشنی لازم، دېب تاپدی و هلی دنیاگه کېلمهگن اۉزبېک تیاتری اوچون 1911 ییلی “پدرکش” پیېشسینی یازدی. بېهبودي باشلیق اۉزبېک جدیدلرینینگ خلقنی معرفتلشتیریشگه قرهتیلگن فعالیتی، بیر تاماندن، چار راسسيهسی، ایکّینچی تاماندن، بخارا امیرلیگینینگ قتّيق قرشیلیگی آستیده کېچدی. جدیدلرنی اۉزینینگ اشدّي دشمنی دېب بیلگن امیر و اونینگ متعصب قورشاوی قییردهکی بیر جدیدنی کۉریب قالسه، اونی اۉلدیردی، کافر دېب اعلان قیلدی، خلق عامهسیده جدیدلرگه قرشی ایشانچسیزلیکنی، ناخوش کیفیتنی، نفرت و غضبنی اویغآتیب، بو ناساغلام تویغولرنی النگهلتیب توردی. 1914 ییلنینگ 3 ینوریده سمرقنددهگی اولوغبېک مدرسه سینینگ جاميسیده اۉقیلگن جمعه نمازیدن سۉنگ موذن بېش-آلتی مینگ مسلمان حضوریده نطق سۉزلب، “اصولی جدیدچیلرنینگ و روسچه اۉقوتماققه تشویق قیلهتورغآنلرنینگ کافرلیگی و هر کیم باله سینی اصولی جدیده مکتبیگه بېرسه، اۉزی کافر، خاتینی طلاق بۉلیشی”نی اعلان قیلدی. علمانینگ بویروغی بیلن اعلان قیلینگن بو تکفیر یشین تېزلیگیده بوتون تورکستانگه ترقه لیب، جدیدلر مشکل بیر احوالگه توشیب قالدیلر. بوندهی مرّکب وضیعتده بېهبودي سینگری عاقل و فاضل جدیدلردن اصولی جدیده مکتبلری و اولرنینگ معلملرینی دیني دلیللر کۉمهگیده حمایه اېتیش طلب اېتیلر اېدی. مفتی بېهبودي اۉز ذمّهسیگه توشگن بو مسوولیتلی وظیفهنی شرَف بیلن ادا اېتیب، علمانینگ اۉزینی تکفیردن، یعنی جدیدلرنی کافر دېب اعلان قیلگنیدن تانیشگه مجبور اېتگن. 1911 ییلی بهبودي قلمیدن چیققن “پدرکش” پیېشسی هم چار حکومتینینگ قتّيق قرشیلیگیگه اوچرهیدی. تدبیرکار درَمه تورک 1912 ییلی بارادینا جنگینینگ 100 ییللیگی نشانلنهیاتگن کونلرده اثرنی انه شو سنهگه بغایشلش آرقه لی ایشانچلی دۉستلری یاردمیده مطبوعات ایشلرینینگ تیفلیس کمیتهسیدن رخصتنامه آلیب، اونی چاپ اېتیش و صحنهلشتیریشگه اېریشدی. 1914 ییلنینگ 15 ینوریده سمرقندنینگ خلق اوییده آذربایجان رېجیسسسیاری علی اسقر اسقراو صحنهلشتیرگن “پدرکش”نینگ بیرینچی مرته نماییش اېتیلیشی اۉزبېک خلقینینگ مدني حیاتیده اولکن واقعه بۉلدی. شو کونی اۉزبېک ملي تیاتری دنیاگه کېلدی. بېهبودي بیرینچی اۉزبېک درَمه سینینگ مولفیگینه بۉلیب قالمهیٔ، اونی صحنهلشتیریشده ایکّینچی رېجیسّیور صفتیده هم اشتراک اېتدی. اثرده اۉقیمهگن باله نینگ پدرکشگه — آتهسینینگ قاتلیگه ایٔلنیش جریانی تصویرلنر اېکن، بېهبودي علم-فننینگ شخصنینگ قندهی انسان بۉلیب شکللنیشیدهگی رولینی کۉرستیب بېریشنی اۉز آلدیگه مقصد قیلیب قۉیگن اېدی. اثردهگی اۉقیمهگن باله مینگلب اۉزبېک باله لرینینگ بیریگینه اېمس، بلکه معرفتدن بېبهره قالیب کېلهیاتگن اۉزبېک خلقینینگ جانلی تمثالی هم. بېهبودي شو خلققه مراجعت اېتیب، “اگر سیز اۉقیب، علملی — معرفتلی خلق بۉلمشنگیز، اۉزینگیزنینگ قدر-قیمتینگیزگه یېتمهسنگیز، آته-بابالریمیزدن قالگن مبارک اۉلکهنینگ بوندن کېین هم خانهویران بۉلیشیگه یۉل قۉیگن بۉله سیز”، دېگندېک بۉله دی. تیاترنی عبرتخانه، وعضخانه دېب بیلگن ادیب تیاتر آرقه لی خلق عامهسیگه تاثر اۉتکزماقچی، اونینگ آنگیگه، مییهسیگه ملت، وطن، حریت حقیدهگی توشونچهلرنی سینگدیرماقچی بۉلدی. “پدرکش” درَمه سی تېز آره ده تورکستاننینگ کۉپگینه شهرلریده نماییش اېتیلیب، ینگی صنعت تورینینگ کتّه استقبالگه اېگه اېکنیدن درک بېردی. بېهبودي اثردن توشگن مبلغنینگ صرف-خرجتدن آرتگن برچه قِسمینی جدید مکتبلری فایده سیگه اۉتکزدی. و شو فکت بیلن هم حیاتینینگ بیردن-بیر مقصدی اۉزبېک خلقینی معرفت منزللری آرقه لی ملي ترقیات داوانلریگه یېتهکلش اېکنینی اثبات قیلدی. بېهبودي فعالیتینینگ مهم بیر قِسمینی ژنالیستیکه تشکیل اېتهدی. 1913-1914 ییللرده “سمرقند” گزېته سی و “آینه” ژونالینی نشر اېتگن ادیب استرهنومیه، ارخېولوگیه، گېوگرفیه، اېتناگرهفيه، طبیات، خلق خواجهلیگی سینگری رنگ-برنگ موضوعلردهگی مقالهلری بیلن اۉزبېک ضیالیلرینینگ ینگی بیر اولادی یېتیشیب چیقیشیگه سببچی بۉلدی. “معرفتسیز ملت انقراضگه محکوم- دیر”، دېگن اوچقور سۉزلرنی اۉزیگه شاعر قیلیب آلگن ادیب بو نشرلرنینگ تام معناده اۉزبېک معرفتپرورلرینینگ منبری بۉلیب قالیشی اوچون تینیمسیز قیغوردی. ژنالیستیکه تاریخیدن بیزگه شو نرسه معلومکی، قاضی رشیدخان ابراهیم اۉغلی (عبدالرشید ابراهیماو) 1902 — 1909 ییللرده “میرآت” (“کۉزگو”) دېگن ژونالنی نشر اېتگن. 1910 ییلی شو نام آستیده آذربایجانده هم ژونال چیقیب تورگن. بېهبودي اۉز ژونالی اوچون “آینه” نامینی تنلر اېکن، سَلفلری باشلهگن ایشنی دوام اېتتیریب، ژونالنی بیر ورقهیٔ تۉرت تیلده — اۉزبېک، فارس، عرب و روس تیللریده چاپ اېتماقچی و اونگه اۉرته آسياده یشاوچی برچه معرفتپرور کیشیلرنی جلب اېتماقچی اېدی. افسوسکی، او ژونالنینگ فقط نشانه سانینیگینه تۉرت تیلده نشر اېتیب، کېینگی سانلریده فقط اۉزبېک و فارس —تاجیک تیل-لریدهگی مقالهلرنی یاریتیش امکانیگه اېگه بۉلدی. لېکن او مشتريلرنی فرانسيه بیلن یپانيه آره لیغیده جایلشگن مملکتلر و خلقلر حیاتی بیلن تنیشتیریشگه، اۉز “آینه”سیده 20 عصرنینگ 10-ییللریدهگی جهان سیاسي-اجتماعي، مدني و معیشي حیاتی لوحهلرینی عکس اېتتیریشگه موفق بۉلدی. همّه سی بۉلیب، 68 سانی نشر اېتیلگن ژونالده یاش چۉلپاندن تارتیب فطرت، عبدالله قادري، صدرالدین عینییٔ، تولا، حاجی معین، خالمحمد آخوندي، سعید احمد وصلي، فخرالدین راجي، ویتکینگه قدَر — اۉشه دورنینگ کۉزگه کۉرینگن قریب برچه ضیالیلری اشتراک اېتیشگن. بېهبودي خیریه جمعیتلرینی تشکیل اېتیب، توشگن اعانه لر حسابیگه استعداددی یاشلرنی قاهره، پېتېربورگ سینگری شرق و غرب مملکتلریدهگی علمي مرکزلرگه یوباریش، اولرنینگ نفقط تورکي و فارسينی، بلکه عرب و روس تیللرینی هم اېگللشلریگه دعوت بیلن چکدی. او اۉزبېک خلقینینگ “جدید” و “قدیم”گه، بای و کمبغلگه بۉلینیشیگه چېک قۉییش همده وطن رونقی اوچون خدمت قیلیش لازملیگینی اوقتیردی. 1917 ییل فېورل انقلابیدن کېین اېسه روس سېنزوده سینینگ پریشان حالتیدن فایده لنیب، خلقنی مهاریت اوچون کوره شگه دعوت اېتووچی مقالهلر بیلن چکدی. “حق آلینور، بېریلمس” دېگن شاعر بیرینچی مرته 1917 ییل اِیولیده بېهبودي تامانیدن اۉرتهگه تهشلهندی. او “حریت”گزېته سینینگ 1917 ییل 19 نایبر سانیده اعلان قیلینگن مقالهسیده قوییدهگی سۉزلرنی شو پیتگهچه آلیب بارگن ایشلرنینگ طنطنهسی صفتیده شوق-ذوق بیلن یازدی: “27 نایبر کۉکرنده تورکستان مهاریتی عمومي مسلمان سیېزدیده اعلان قیلیندی. مبارک و خیرلی بۉلسین! کمینه هم مجلسده بۉلوشدن افتخار اېتهمن. یشهسین تورکستان محاریتی!” بېهبودينینگ تورکستان مختاریتینی تشکیل اېتیشدهگی قیزغین حرکتلری اۉزبېک جهدهدچیلیک حرکتینینگ، شو جملهدن، بېهبودينینگ هم اساسي مقصدی معرفي انقلاب و اجتماعي اصلاحاتلر آرقهلی مختاریتگه، مختاریت آرقه لی اېسه ملي استقلال و اجتماعي ترقیاتگه اېریشیش اېدی. بېهبودي تورکستان مختاریت حکومتی توگهتیلگندن کېین کۉپ یشهمهدی. شونینگ اوچون هم اونینگ کېینگی حیاتی و فعالیتی صحیفهلری بیز اوچون قارانغی. بیز اونینگ شو وقت ایچیده معارف ساحهسیده ایش آلیب بارگنینی یخشی بیلهمیز. بېهبودي بیلن شو ییللرده سمرقند شهر معارف موسسیده همکارلیک قیلگن و.شچیگار فَمیلیه لی کیمسه بو حقده قوییدهگی معلوماتنی بېرگن: “او قریب هر دایم مکتب کمیسیونسی ییغیلیشلریگه همّه دن ایلگری کېلر و اونینگ ایشیده هر دایم فعال اشتراک اېتر اېدی. اساسن اېسکی شهرده استقامت قیلگن مسلمان اهالیسی اۉرتهسیده معارف ایشلرینی یۉلگه قۉییش مسالهسی اونینگ دقّت مرکزیده بۉلگن. او اېسکی سمرقند اوچون مکتب قوریلیشی لایحهسینی (کمیسیونگه) تقیم اېتگن اېدی. او قطار باشلنغایچ مکتبلرنی آچیش بیلن بیرگه عینی پیتده اۉقیتووچیلرنی تیارلش اوچون قیسقه مدتلی کورسلرنی آچیشنی هم رېجهلشتیرگن اېدی. بو کورسلرگه اېسه بېهبودينینگ اۉزی سینگری ینگی اصول طرفدارلری بۉلگن اۉقیتووچیلرنی قبول قیلیش نظرده توتیلگن اېدی ”. افسوسکی، بېهبودينینگ سِرلی اۉلیمی بیلن اونینگ عالمشمول رېجهلری عملگه آشمهیٔ قالدی. محمودخۉاجه بېهبودينینگ فاجعهلی روشده هلاک بۉلگنلیگی حقیدهگی خبر یېتیب کېلگچ، 1920 ییلی سمرقندده چاپ اېتیلگن “محنتکشلر تاووشی” گزېته سی بوندهی یازگن: “محمودخۉاجه بېهبودي تورکستان دېگن اۉلکهنینگ باشلیغی اېدی. محمودخۉاجه تورکستاننینگ یۉلباشچیسی اېدی. محمودخۉاجه اۉزینینگ تورکستان باله سی اېکنینی توشونگن بیر ییگیت اېدی. شونینگ اوچون او بیزگه، تورکستانگه هر نرسه اېدی... محمودخۉاجه تورکستاننینگ ینگیلیک دوری تاریخیده یاروغ بیر چیراغ اېدی. محمودخۉاجهنینگ آتی تورکستان تاریخیده زېنتلیک ممتاز اۉریننی آلیشگه مناسب بیر آتدیر ”. “زېنتلیک ممتاز اۉرین”گه مناسب انه شو ذات اۉزبېک خلقی تاریخیگه 20 عصر باشلریده کېنگ قنات یازه باشلهگن جدید معرفتپرورلری حرکتینینگ یۉلباشچیلریدن بیری صفتیده کیرهدی. فیض الله خواجهیېونینگ سۉزلری بیلن ایٔتگنده، سیاسي، اجتماعي فعالیتی و بیلیمینینگ کېنگلیگی جهتیدن تورکستاننینگ اۉشه وقتدهگی جدیدبلری آره سیده اونگه تېنگ کېلهدیگن کیشی بۉلمهگن. افسوسکی، بېهبودي و اونینگ ادبي میراثی سۉنگّی ییللرگه قدَر اعتباردن چېتده قالیب کېلدی. فقط اۉزبېک توپراغیگه مستقللیک بهاری کیریب کېلگندن کېینگینه بېهبودي حقیده بار آواز بیلن، افتخار تویغوسی بیلن سۉزلش امکانیتی توغیلدی. “بېهبودي حضرتلری کۉرینیشده غایت مهابتلیک و سلابتلیک اېدی ”، دېب یازگن اېدی او حقده صدرالدین عینییٔ. 1916 ییلده تاشکېنتگه علمي سفر بیلن کېلگن اکادېمیک ه.ن. سمایٔلاویچ اۉشه کېزلردهگی ادبي جریان بیلن تنیشیب، “تورکستاندهگی ینگی ادبیاتنینگ مرکزی سمرقندده بۉلسه کېره ک، یاش یازووچیلرنینگ باش الهامچیسی صفتیده اېسه... سمرقندلیک مفتی محمود بهبودينی اعتراف اېتیش لازم”، دېب یازگن. 1929 ییلده قازانده باسیلگن “اۉزبېک ادبیاتی” کتابیده اېسه “اۉزبېک ملي ادبیاتینینگ تمل تاشینی بېهبودي بیلن فطرت قۉیگن ”، دېگن سۉزلرنی اۉقيمیز. نظریمده، بو سۉنگّی سۉزلرنی بیر آز تحریر قیلیب، 20 عصر اۉزبېک ادبیاتی پایدېواریگه دستلبکی غِشتلردن بیرینی محمودخۉاجه بېهبودي قۉیگن، دېسک، تۉغریراق بۉله دی. اۉزبېک جدیدچیلیک حرکتینینگ رهبرلریدن بیری، اۉزبېک تیاترینینگ اساسچیسی، معرفتپرور ادیب و ژورنالیست ممودخۉاجه بهبودينینگ معرفت و حریت حقیدهگی، استقلال و استقبال حقیده گی آرزو و اومیدلری بوگون، مستقل اۉزبېک دیاریده رۉیابگه چیقیب توریبدی. نعیم کَریماو منبع:ادبیات بوستانی . حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:15 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
2 ) - قویاش بارلیگیدهی آیدین حقیقت عبدلله قادري و جدیدچیلیک مسالهسی موضوعسی قادريشناسلیکنینگگینه اېمس، ادبیاتشناسلیگیمیزنینگ هم مهم و دالضرب، لېکن شو پیتگه قدَر یېترلیچه اعتبار بېریلمهیٔ کېلهیاتگن مسالهلریدن. مهملیگی شوندهکی، عبدلله قادريدېک اۉزبېک ادبیاتیده ینگی یۉل-یؤنلیشنی باشلب بېرگن، اۉزبېک رامانچیلیک مکتبیگه اساس سالگن سیمانینگ جدیدچیلیک نامی بیلن تاریخگه کیرگن 20 عصر باشیده گی یېتکچی اجتماعي-سیاسي، مدني-معرفي حرکتدن چېتده توریشی ممکن اېمس اېدی. تۉغریراغی، قادري فېنامېنی، اصلیده، جدیدچیلیکنینگ ادبیاتده نمایان بۉلیشیدیر. «اۉتکن کونلر»، بیرینچی نوبتده جدید ادبیاتینینگ، ایکّینچی نامی بیلن ایٔتگنده، ینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ اېنگ کورکم محصولی. بونینگ عجبلنهدیگن جایی یۉق. تعجبیمیز سببی، بیتّه حادثهنی تورلی ناملر بیلن اتهیاتگنیمیزده و اولرنینگ هلی آنگیمیزگه سینگیب اولگورمگنیده. ایکّینچیدن، ساوېت مفکوره سی تامانیدن بیر وقتلر «خلق دشمنی» رمزیگه ایٔلنتیریلگن «جدید» سۉزینی تیلگه آلیش قۉرقووینینگ هلی-هنوز سۉنگکلریمیزدن چیقیب کېتمهگنلیگیده. لېکن بوگون بو نرسه قویاشنینگ بارلیگی قدَر آیدین حقیقت بۉلیب توریبدی. او هم بۉلسه، جدیدچیلیک اتلمیش حادثهنینگ تاریخیمیزده کېچگنی، اونینگ کهنه تورکستان مدني-معنوي ینگیلنیشیده بویوک عامل بۉلگنی. تۉغری، اونی بهالشده، خصوصاً، مذکور حادثهنینگ میدانگه کېلیشی و ترقیات باسقیچلرینی بېلگیلشده هر خیللیک یۉق اېمس و بو، قنچهلر طبيعی بۉلسه، شو قدَر قانوني همدیر. شونگه کۉره، قوییده گی اوچ مسالهگه دقّتینگیزنی قره تماقچیمن. بیرینچیسی، اَیریم تدقیقاتچیلریمیز اۉز علمي-تدقیقات ایشلریده جدیدچیلیکنی عموماً اعتراف اېتگن حالده، اونی 1905 ییلدن کېین شکللنگن و 1917 ییللرگهگینه دخلدار حسابلهیٔدیلر. بیزنینگ نقطهی نظریمیز بیر آز باشقچه. و بیز بونی 2002 ییلده نشر قیلینگن «ملي اویغآنیش» کتابیمیزده آچیقراق همده بهتفصیل افادهلشگه حرکت قیلگنمیز. بو ییل چاپ اېتیلیشی مۉلجللنگن «ملي اویغآنیش دوری اۉزبېک ادبیاتی» درسلیگیده بو نقطهی نظر معین تیزیم حالیگه کېلتیریلگن. اونده گی لېیتماتیف شوندهی: تورکستان جدیدچیلیگی 19 عصر آخری — 20 عصر باشلریده یورتیمیزده میدانگه کېلگن معین اجتماعي-سیاسي شرایط محصولی. او سیاسي حیاتده 1892 ییلگی اېرک و آزادلیک کوره شلریدن 1917—1918 ییللرده تورکستان مهاریتینی اعلان قیلیش و استقلالچیلیک حرکتلریگهچه بۉلگن واقعه لرنی اۉز ایچیگه قمره ب آلدی. مدني-معنوي ایشلرده 19 عصرنینگ 90-ییللریده آچیلگن «اصولی جدید» مکتبلریدن اۉنلب یاشلرنی ترققي قیلگن مملکتلر عالي اۉقوو یورتلریگه یوباریش و زمانوي ملي کدرلر یېتکزیش، نهایت، اۉز ملي اونیوېریسیتېتینی آچیش درجه سیگهچه کۉتریلدی. ملي مطبوعاتنی میدانگه کېلتیردی، ملي تیاترگه اساس سالدی. بدیعي ایجاد ساحهسیده اېسه، عادي معیشي-اخلاقي موضوعلر تصویریدن اۉزلیککه تلپینگن آتهلریمیزنینگ تورموش و اینتیلیشلرینی، مرّکب و غلیانلی روحیتینی بوتون ضدیتی بیلن آچیب بېرووچی کېنگ دیَپزونلی، رنگ-برنگ ژانرلرگه اېگه سېرنگ و سېرآهنگ ادبیاتگهچه بۉلگن یۉل باسیب اۉتیلدی. شولرگه کۉره، بیز تورکستان جدیدچیلیگینی «1÷9عصر آخرلریدن شکللنه باشلهگن، 20 عصر باشلریده تۉله نمایان بۉلگن، آکتیٔهبر واقعهلریدن کېین هم 20-ییللرنینگ اۉرتهلریگه قدَر قیزغین دوام اېتگن، 1929 ییلدن کېین «کیم کیمنی یېنگهدی؟» دېگن شاعر ساوېتلر فایده سیگه حل بۉلگچ، بحرانگه کیرگن»، — دېگن فکرده میز. بنابرین، ینگی اۉزبېک ادبیاتیمیزنینگ اېنگ سره نمونهلری میدانگه کېلگن 20-ییللرنینگ بیرینچی یرمی جدیدچیلیکنینگ سۉنگّی باسقیچی. جدیدچیلیک معنوي-مدني ساحهلرنی ینگی ایزگه سالگنی سینگری ادبیاتده هم اوچ بویوک بانينی اۉرتهگه چیقردی. چۉلپان ینگی اۉزبېک شعری بناسیگه اساس سالدی. فطرت ینگی ادبي-بدیعي تفکرنی باشلب بېردی، چینهکم درَمهتوریه نمونهلرینی یره تدی. قادري اۉزبېک رامانچیلیگینینگ آتهسی بۉلیب تاریخگه کیردی. ایکّینچیسی، عبدلله قادرينینگ شکللنیشیده جدیدچیلیکنینگ رولی و اۉرنی مسالهسی. عبدلله قادري تورکستانده جدیدچیلیک حرکت صفتیده اېندیگینه نیش اوره یاتگن، «اصولی جدید» مکتبلری اۉلکهده یکّم-دوکّم آچیله باشلهگن بیر پیتده توغیلدی. اۉشنده یورتیمیزگه مشهور «ترجمان»نینگ کېله باشلهگنیگه 10 ییلدن آشگن اېدی. «اصولی جدید»نینگ -خلق آره سیگه کیرگنیگه راسه 10 ییل تۉلگن اېدی. بیر ییل آلدین — 1893 ییلی اونینگ نظرياتچیسی و عملیاتچیسی اسماعیل گسپرینسکي مجید غنیزاده دېگن شیروانلیک شاگردی بیلن اۉشه دور تورکستانینینگ اهمیتیگه کۉره ایکّینچی شهری حسابلنگن سمرقندده بۉلیب، 40 کون «اصولی جدید» سباقلرینی اۉقیگن اېدیلر. عبدالله مکتب یاشیگه یېتگن ییللرده ینگی اصول مکتبلری اوچون بیر نېچته درسلیک باسیلیب چیققن اېدی. او «بیر بایگه خدمتچیلیککه» بېریلگن 1906 ییلده ملي مطبوعاتیمیز دستلبکی قدملرینی قۉیهیاتگن، مشهور محمودخۉاجه بېهبودي منورقارینینگ «خورشید» گزېته سیده اشتراکيونچیلر فرقه سینینگ دستور و اعمالینی انصاف و عدالتگهگینه اېمس، اخلاق و آدابگه هم ناموافق تاپگن، بیر ییلدن سۉنگ اۉزینینگ «تورکستان مهاریتی دستوری»نی توزیب، «اتفاقی مسلِمین» رهبریتی آرقه لی دولت دُومهسی محاکمهسیگه کیریتیش ایشلری بیلن شغوللنر اېدی. منه، معرفت و سیاستدهگی اۉزگریشلر. یاش، هر نرسه گه اۉته قیزیقووچن، اونینگ اوستیگه روس-توزېم مکتبیگه قتنهیاتگن عبدالله نینگ بولردن بېخبر بۉلیشی احتمالدن اوزاق، البته. تورکستان ادبیاتینی زمدن کوزه تیب کېلهیاتگن ه. ن. سمایٔلاویچ 1909 ییلده یاق بو یېرده ینگی ادبیات میدانگه کېلهیاتگنینی معلوم قیلگن و حقیقتاً هم «ملي شعرلر» یازیله باشلهگن، 10-ییللردن تیاتر اثرلری، زمانوي نثر و اۉتکیر پوبلیتسیستیکه دَوري مطبوعات و ناشرلیکنی شاشیریب قۉیگن اېدی. بنابرین، عبدالله قادري «پدرکش» پیېشسی تاثریده «بختسیز کویو» دېگن تیاتر کتابینی یازیب یوبارگنینی اۉزی هم پَیقهمهیٔ قالگن» اېکن، بونده هېچ بیر مبالغه یۉق. او وطن بغریده یېتیلیب، تۉلیب-تاشیب کېلهیاتگن جدیدچیلیکدن بهره مند بۉلگن، باشقچه ایٔتگنده، ملي اویغآنیش هواسیدن نفَس آلگن و اۉز فعالیتی بیلن اونی ینهده مکمللشتیریش ایستهگی بیلن یشهیاتگن یاشلردن اېدی. اونینگ «توران» جمعیتیگه ایشگه اۉتیشی، حتّی 1918 ییلده آذیق کمیتېتیده ایشلهشی هم بونی تصدیق اېتهدی. بو باره ده بیرگینه ملاحظه بۉلیشی ممکن، او هم بۉلسه، بو تلقینلرنینگ یازووچی 1926 ییلده اۉز قۉلی بیلن یازگن «ترجمهی حال»ایگه او قدَر راست کېلمهسلیگی. مېنیمچه، بو یېرده هېچ بیر انگلشیلماوچیلیک بۉلمسلیگی کېره ک. چونکی «ترجمهی حال» 1926 ییلی، یازووچی «تېسکریچی، ملتچی» دېب اساسسیز عیبلنیشی مناسبتی بیلن یازیلگنلیگی متخصصلرگه معلوم. ایکّینچیدن، خودّی شو ییلی ساوېتلر جدیدچیلیککه قرشی کوره ش کمپنیسینی باشلگنلرینی، «ایناغاماوچیلیک» دېگن «جنایي ایش» آچیلیب، اۉتّیزدن آرتیق کیشی قماققه آلینگنینی اېسلهیٔلیک. «پدرکش»گه حواله مسالهسی اېسه، ساوېتلرنینگ بو باره ده غایت مکارانه و منافقانه یۉل توتگنلیگی بیلن ایضاحلنهدی. یعنی بیر تاماندن جدیدلر قتغانی باشلندی، ایکّینچی تاماندن بیر وقتلر اۉزلری امیرگه اوشلب بېرگن، قتل اېتیلیشینی تماشا قیلگنلری بېهبودينینگ نامینی ابديلشتیریش مقصدیده قرشی شهریگه اونینگ نامی بېریلدی. و نهایت، عبدالله قادري اثرلرینینگ، بیرینچی نوبتده، «اۉتکن کونلر»نینگ جدید ادبیاتیگه علاقهدارلیگی مسالهسی. نظریمده، بو یېرده هم گپ کۉپراق اتَمهلریمیزده و بیر قدر یانده شوولریمیزنینگ بیر-بیریدن فرقلنیشیده. اگر بیز جدیدچیلیکنینگ 19 عصر آخری و 20عصر باشلریدهگی تورکستاننینگ اساسي و یېتکچی حرکتچیلیگی اېکنینی اعتراف اېتسک، اونینگ شرطلی روشده اجره تیش ممکن بۉلگن «تشککول»(19 عصرنینگ 80-90-ییللری)، «ترقي» (1900-1917 ییللر)، «تنزل» (1918-1929) دورلرینی هم قبول قیلماق کېره ک بۉله دی. اونینگ 1917 ییلدن 1929 ییلگهچه بۉلگن دورینی تن آلمسلیک، آکتیبر واقعه سیدن کېینراق ساوېتلر اۉرنهتیلیب، ستسیالیستیک مفکوره قرار تاپدی، انقلابي اۉزگریشلر عملگه آشیریلیب، ینگی جمعیت برپا اېتیلدی، دېگن اېسکی اشولهنی قیتریش بۉلور اېدیکی، بو حقیقتگه خلافلیگیدن تشقری جدیدچیلیکنینگ هم ماهیتیگه ضددیر. 1917-1929 ییللرگه ماهیتاَ فقط ایکّی طرفدن (جدیدچیلیک، ساوېتچیلیک)گینه یانده شیش ممکن. اوچینچی یۉل یۉق. اگر جدیدچیلیک صفتیده تلقین قیلینهدیگن بۉلسه، بو دور ادبیاتینی جدید ادبیاتی، «اۉتکن کونلر»نی اېسه، اونینگ اېنگ گۉزه ل نمونهسی صفتیده اعتراف اېتماق کېرهک بۉله دی. اثرده اېسه، بونگه جواب بېره دیگن برچه کامپانېنتلر بار. آرتیقچه تفصیلاتلرگه بېریلمسدن، بیرگینه نقطهنی قید اېتیش بیلن چېکلنهمیز. اثر، ناملنیشیدن کۉرینیب تورگنیدېک، اۉتگن کونلر، مولف تاکیدلهگنیدېک، «تاریخیمیزنینگ اېنگ کیرلیک، قاره کونلری» حقیده اېدی. مثلاً بو خیل قۉییش شۉرا دورینینگ طلب و احتیاجینی کۉزده توتهدی. اونگه کۉره، تاریخ اۉتمیش و بوگونگه اجره تیلیب، بیری ایکّینچی-سیگه قرمه-قرشی قۉییلماغی، بیری رد اېتیلیب، ایکّینچیسی اولوغلنماغی لازم اېدی. یشیریشنینگ حاجتی یۉق، ساوېت دوری ادبیاتشناسلیگی 20-ییللرده هم، 60-ییللرده هم اونی خودّی شو جهتدن تحلیل و تلقین اېتدی، یعنی تاریخیمیزنینگ «کیرلیک»، «قاره کونلری» نیمهلر-او، اولر قندهی کۉرسهتیلگنی اوستیده فکر یوریتدی. بۉلیب اۉتگن بحث-ماظرهلر اېسه، اساسن، بو اثرنینگ یوقاریدهگی اندازهگه سیغمهگن جهتلری — مولفنینگ اۉز قهرمانلریگه مناسبتی، عرف-اودوملریمیز، عنعنهلریمیز تصویری کبیلر باره سیده کېتدی. اۉز دوریده اېسه، او سین-في یاندهشمهگنلیگی، اۉتمیشگه تاشنی یخشیراق آتمهگنلیگی اوچون قارهلنگن اېدی. استقلال دوریده اېسه، او «استقلال قیغوسی»نی اۉزیده تشیگن اثر صفتیده تحلیل اېتیلماقده. بونگه قۉشیمچه قیلیب، رامانی «اۉتکن کونلر»دن «کیر» اېمس، «نور» تاپگن، بېنیهایه آغیر زمانلرده، حیاتلرینینگ اېنگ بختسیز آنلریده هم یوکسک ایچکی مدنیت، نازک دیدلیلیک، کامل اخلاق و آداب نمونهلرینی نماییش اېتگن آتهلریمیز تورموشی، گۉزهل عایلوي مناسبتلر، بېتکرار ملي کالاریت تصویری آرقه لی اۉزلیکنی تنیتماققه قره تیلگن اثر هم دېمک کېره ک بۉله-دی. بو اېسه، جدیدچیلیکنینگ، باشقچه ایٔتگنده، ملي اویغآنیشنینگ باش خصوصیتی، ملتنی ملت قیلووچی عنعنهلر اېدی. یوقاریده گیلرگه کۉره، عبدالله قادري جدیدچیلیک و جدید ادبیاتینینگ مرکزي سیمالریدندیر. بېگعلی قاسیماو، “اویغآنگن ملت معرفتی” کتابیدن منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:13 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
5) - تیلیمیزنینگ آلتین کۉپریگی "1" ممتاز اۉزبېک ادبیاتینینگ ایلک بېلگیلری احمد یسسوي حکمتلریده و اونینگ معنوي وارثلری یره تگن ادبي مکتبنینگ بدیعي تیلیده کۉزگه یقّال تشلنهدی. بوندن تۉقّیز عصر بورون زۉر الهام و مهارت بیلن یره تیلگن «دېوانی حکمت» انساني حقیقتنی انگلش و الهي قدرتدن مدد آلیب یشش یۉللرینی اۉرگتهدی. پاک نیت بیلن مقدس مقصدگه اینتیلگن انساننینگ کۉنگلی اوچر قوشدېک قنات قاقیشی، بهر دلی آچیلیشی، نفس بلاسی اوندن قاچیشی، روحی گۉیا عرشی اعلی گه کۉتریلگندهیٔ بۉلیشی یسسوينینگ قوییده گی سطرلریده جۉشقین و گۉزه ل شعري شکللرده افادهلنهدی: کۉزیم توشدی، کۉنگلیم اوچدی، عرشگه آشدی، عمریم کېچدی، نفسیم قاچدی، بغریم تاشدی، قنات قاقر اوچر قوشدېک کۉنگلیم مېنینگ. بو حکمتلرنی اۉقیگن آدمنینگ دلیده هم پاک بیر ذوق-شوق پیدا بۉله دی. تورکي تیلیمیز بوندن سکّیز عصر مقّدم منه شوندهی تېره ن روحي حالتلرنی افاده اېتیشگه قادر بۉلگنلیگی بیزنی قاییل قالدیره دی. تیل اېسه دلگه باغلیق. احمد یسسوي انسان دلینینگ امکانیتلری چېکسیز اېکنیگه ایشانهدی. الهي حقیقتنی دلیگه جایلهگن منصور حلاج مقّدس تویغودن روحی عرشی اعلی گه یېتگندېک بۉلگنی اوچون «انالحق!»، یعنی «مېن حقمن!» دېگنلیگی تاریخدن معلوم. الهي قدرت رمزی بۉلگن حق انساني حقیقتنینگ هم اۉزه گیدن جای آلگندیر. انساني و الهي قدرت بیر قلبده بیرلهشگنی اوچون منصور «انالحق!» دېیٔدی. بونی توشونمهگن ملالر اونی کافرلیقده عیبلهیدیلر. شو ناحق عیبلشگه ایشانیب منصورنی دارگه آسیب اۉلدیرگن حکمدارلرنی احمد یسسوي انساني کمالات سِرلریدن بېخبر نادانلر دېب اتهیدی: انالحقنی معناسینی بیلمس نادان، دانا کېرهک بو یۉللرده پاکی مردان. انساننی معنوي کمالات یۉلیگه چارلگن اېنگ کوچلی اسلامي تعلیمات تصوف دېب اتلیشی کۉپچیلیککه معلوم. احمد یسسوي بخارا مدرسه سیده تحصیل آلگن ییللریده تصوف علمینی یوسوف همدانيدېک مشهور علامهدن اۉرگنگن. بهاوالدین نقشبندنینگ استاذی عبدالخالیق غیجدوواني هم یوسوف همدانينینگ شاگردی بۉلگن. احمد یسسويگه منه شوندهی بویوک پیرلر تصوف سباقلرینی میراث قالدیرگنلر. تصوف نظریه سی بۉییچه انسان چین حقیقتگه یېتیش اوچون توبه، فقیرلیک، صبر، خوف، توکل، رضا کبی مشکل باسقیچلردن اۉتیشی کېره ک. اېنگ یوکسکدهگی سکّیزینچی باسقیچ — چین حقیقتدیر. اونگه یېتگونچه انسان برچه خارلیک، زارلیک و مشقتلرگه چیده شی لازم. یسسوي ایٔتهدی: حقیقتنینگ دریاسیدن کېچگن کیشی، اۉزی مونگلیک، کۉنگلی سینوق، کۉزده یاشی، خارلیک، زارلیک، مشقتدیر دایم ایشی، حق دیدارین طلب قیلیب تاپر، دۉستلر «دېوانو لغآتیت تورک»ده مثاللری کېلتیریلگن عنعنوي تورکي تۉرتلیکلر قندهی قافیهلنگنینی اېسلهیلیک. الپ اېر تۉنغه نینگ اۉلیمیگه بغایشلنگن تۉرتلیقده هم دستلبکی اوچ سطر قافیهلنگنینی، خلاصوي سۉزلر ایٔتیلگن تۉرتینچی سطر اېسه قافیهسیز، مستقل حالده قالدیریلگنینی یوقاریده کۉرگن اېدیک. شونینگ اوچون بو تۉرتلیک رباعي ژانریگه کیرمسلیگینی، بلکه تورکي تیلده یره تیلگن حکمتلر علیحده بیر ژانر بۉلیب شکللنگنینی کۉرستهدی. احمد یسسوي حکمتلری «الپ اېر تۉنغه» داستانیده کۉپ تیلگه آلینهدیگن اېرهنلرنی اولوغلهیدی. حکمتلر تیلی «دېوانو لغآتیت تورک» و قوتدغو بیلیگ» تیلینینگ دانشمندلیک عنعنهلرینی دوام اېتتیره دی. «حکمتلر»ده هم «قوتدغو بیلیگ»ده گی کبی پندنحصتلر کۉپ اوچرهیٔدی. عینی پیتده، احمد یسسوي حکمتلری تورکي تیلدهگی دانشمندلیکنی تصوف غایه لری بیلن باییتیب، ینگی بیر یوکسکلیککه کۉتره دی. مثنويده یازیلگن «مناجاتنامه» اثریده یسسوي اۉز حکمتلری تۉغریسیده شوندهی دېیٔدی: منی حکمتلریم خۉبلرگه ایٔتینگ، دعا-تکبیر ایٔتیب رحمتگه باتنگ. منی حکمتلریم دردسیزگه ایٔتمنگ، بهاسیز گوهریم نادانگه ساتمنگ. معلومکی، احمد یسسوي 11 - 12 عصرلرده تورانزمینده ایچکی اوروشلر اوجیگه چیققن، معنوي انقراض کوچهیٔگن دورده یشهگن. 10—11 عصرلرده بېروني، ابن سینا، یوسوف خاص حاجیب و محمود قاشغریی کبی اولوغ سیمالر فعالیت کۉرسهتگن دوریدهگی معرفتپرور حکمدارلر اۉرنینی 12 عصرده مال و دنیاگه حرص قۉیگن، علم و معرفتدن ییراق بۉلگن، مدام تاج و تخت و عمل تلشیب، خلقنی قیرغین-برات اوروشلر گِردابیگه تشلهگن ناشد خان و بېکلر دولت تېپهسیگه کېلگن اېدی. اولرنینگ اطرافیده یورگن اَیریم خوشآمدگۉی، نورسیز سرای عالِملری تورکي تیلگه پست نظر بیلن قره گنینی یسسوي قوییده گی سطرلرده آچیق ایٔتهدی: خوشلهمهیدور عالِملر بیزنی ایٔتگن تورکینی، عارفلردن اېشیتسنگ آچر ملکینی. آیت، حدیث معناسی تورکي بۉلسه موافق، معناسیگه یېتگنلر یېرگه قۉیر بۉرکینی. یسسوي آنه تیلیمیزنینگ حمایهچیسی و ترغیباتچیسی بۉلگنی بو سطرلرده کۉزگه یقّال تشلنهدی. فقط سۉزده اېمس، عملده هم او محمد پیغمبرنی، اونینگ سَلفلری بۉلگن ابو بکر، عمر، اوسمان و علی نی اولوغلهیدیگن، اولرنینگ یوکسک فضیلتلرینی قیسقه و لۉنده سطرلرده نمایان اېتووچی شعرلر یازدی، آیت و حدیث معنالری بیلن تورکي تیل بایلیکلریگه اولکن بایلیک قۉشدی. احمد یسسوينینگ اېنگ مشهور معنوي وارثلریدن بیری — مقبره سی تاشکېنت یقینیده جایلشگن زنگی آته بۉلگن. صاحبقران امیر تېمور احمد یسسويگه مقبره قوردیرگنی کبی، زنگی آته نامیگه هم مقبره قوردیره دی. زنگی آته فعالیتیگه کېین ینه تؤختهلهمیز. زنگی آتهنینگ اولادلریدن بۉلگن سعید آته یسسوي حکمتلری و اونینگ تعلیماتی بیلن قوراللنیب، آلتین اۉرده حدودلریگه باره دی. میرزا اولوغبېکنینگ «تۉرت اولوس تاریخی» کتابیده قید اېتیلیشیچه، اۉزبېک خان توراندن بارگن سعید آته و او ایٔتیب بېرگن تورکي حکمتلر تاثریده اسلام دینیگه اخلاص قۉیهدی. 1314 ییلده اۉزبېک خان اسلام دینینی قبول قیلهدی. احمد یسسوي تعلیماتی و حکمتلری بیلن قوراللنگن اونینگ صداقتلی وارثلری شامان دینیدهگی چینگیزخان اولادلرینینگ مسلمان بۉلیشلریگه یاردم بېرگنلیگی تیل و ادبیات تاریخیده کم اوچرهیدیگن نادر حادثهلردندیر. اوّللری هم تورانده و آلتین اۉردهده آزچیلیکنی تشکیل قیلگن مغول سپاهلری اېندی اسلامنی قبول قیلگنلریدن کېین بوتونلهیٔ تورکيلشهدیلر، اۉزبېک، قازاق، تاتَر و باشقه تورکي خلقلرنینگ ترکیبیگه کیریب، سینگیب کېتهدیلر. بو اولرنینگ مدني حیاتیده جوده کتّه بوریلیش یسهیٔدی. اوشبو حادثهنی تحلیل قیلگنده احمد یسسوي روحی، اونینگ حکمتلری مدني حیاتنی رواجلنتیرووچی اولکن عامللردن بیریگه ایٔلنگنیگه امین بۉله میز. «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» سینگری احمد یسسوي ایجادی هم تورکي خلقلرنینگ معنوي قدریتی اېکنلیگی شبهه سیز. عینی وقتده، «حکمتلر»نینگ اۉزبېک، تورک، قازاق تیللریدهگی متنلرینی بیر-بیریگه قیاس قیلسنگیز، اصلیتگه اېنگ یقین تیل — اۉزبېک تیلی اېکنلیگیگه ایشانچ حاصل قیلهسیز. تورکيه پایتختی انقره ده تنیقلی عالِم کېمل اېرسلان احمد یسسوي حکمتلرینی «ساچمهلر» دېگن قۉشیمچه نام بیلن نشر اېتگن. البته، «ساچمه» دېگن چیرایلی سۉز اۉزبېکچهده هم بار. لېکن بو «حکمت» دېگن معنانی بیلدیرمهیٔدی، بلکه نشرنینگ اۉزیگه خاصلیگینی کۉرستووچی بیر سۉزدهیٔ قبول قیلینهدی. نشرده احمد یسسوينینگ نامی هم تورک تیلی قاعدهلریگه ماسلنیب، «احمېدی یېسسېوی» دېب یازیلهدی، یعنی ایکّی جایده «ه» «اې» گه ایٔلنتیریلهدی. اصلینی آلگنده، «یٔهسسهوي» دېب جای نامیدن نصب یسش عنعنهسی بیزگه عرب تیلیدن اۉتگن. نظریمیزده، عربچه اصلیگه ماس قیلیب «احمد یسسوي» دېب یازیش علمي طلبلرگه کۉپراق ماس کېلگن بۉلردی. «حکمتلر»نینگ انقره نشریده کتابنینگ چپ بېتیگه اصلیت، اۉنگ بېتیگه اونینگ تورکچه ترجمهسی قۉییلگنلیگی قیاسلش اوچون قولهی امکانیت یره تهدی. بیر مثال کېلتیره یٔلیک: اصلییت: بو دنیاده پادشاه من دېب کۉکسین کېرگن، هم آستیغه کورسی قۉییب خیمه اورگن، نېچه مینگلب چېریک ییققن خانلر قنی. تورکچه ترجمهسی: بو دنیاده پادشاهیم ديه گاگوس گېرېن، نېچه ییللر خېیل و هشېم چېریک سَلن، بینلېرچېسینې چېری اورگن خنلر خه نی. احمد یسسوي شعرلری عروض وزنیده یازیلگنلیگی اصلییتده انیق کۉرینیب توره دی. اېرکین ترجمه بۉلگن تورکچه متنده عروض هم، وزن هم یۉق. تۉرتلیکده «پادشامن دېب کۉکسین کېرگن، هم آستیگه کورسی کۉییب خیمه (چادر) قورگن خانلر قنی؟» دېب سۉره لهدی. کورسی بو یېرده تخت معناسیده کېلهدی. تورکچه متنده «کورسی قۉیگن» عباره سی عموماً یۉق. اونینگ اۉرنیگه اصلییتده بۉلمهگن «نېچه ییللر» عباره سی کیریتیلهدی. بیز بو یېرده ترجمهنینگ نقصانلریگه اېمس، احمد یسسوي حکمتلرینی قرداش تورک تیلیگه ترجمه قیلیش و اصلییتنینگ بای مضمون همده یارقین تیلینی تورکچهده تۉلیق افاده لب بېریش قیین اېکنیگه اعتبارنی قره تماقده میز. اۉزبېک کتابخوانی اېسه یوقاریدهگی سطرلرنینگ همّه سینی ترجمهسیز تۉلیق توشونهدی، چونکی کتاب اۉقيدیگن برچه کیشیلریمیز «کورسی» نیمهلیگینی یخشی بیلهدی. فقط «خیمه»نینگ «چادر اېکنلیگینی، «چېریک» — «قۉشین» معناسینی بیلدیریشینی ایضاحلب بېریش ممکن. احمد یسسويدن کېین تورکي تیلده کتّه موفقیت بیلن اثر یازگن شاعر احمد یوگنهکي بۉلگن. یوگنک شهری یسّی شهریگه یقین بۉلگنی کبی، احمد یوگنهکينینگ «هیبت الحقاییق» («حقیقت ساوغهلری») اثری هم مضمون و تیل جهتلریدن احمد یسسوي حکمتلریگه جوده یقیندیر. احمد یسسوي اۉزی و حکمتلری حقیده سۉز یوریتگنی کبی، احمد یوگنهکي هم شو عنعنهگه عمل قیلهدی، اۉزی و اثری تۉغریسیده قوییدهگی سطرلرنی یازه دی: ادیب احمد اتیم، ادب، پند سۉزوم، سۉزوم مونده قالور، برور بو اۉزوم، کېلور کوز، کېچېر یٔاز، برور بو عمر، بیتیدیم بو تنسوق توراف سۉزلرین، حل و بارسهم اۉزوم اتیم قالسو تېب. احمد یوگنهکيدن کېلتیریلگن اوشبو سطرلر «هیبت الحقاییق»نینگ تنقیدي متنینی تیارلهگن و اونینگ تیل خصوصیتلرینی بیرینچی بۉلیب تدقیق اېتگن تیلشناس عالِم ق.محموداو کتابیدن آلیندی. احمد یوگنهکي اثرینینگ بیر افضل تامانی — اونینگ قدیمي قۉلیازمه شکلیده تۉلیغچه بیزگه یېتیب کېلگنلیگیدیر. منه شو افضليت عصریمیز باشلریده یاق تیلشناس و ادبیاتشناس عالِملرنینگ اعتبارینی اۉزیگه تارتهدی. تورک عالِملری نجیب اسم و فوادبېیٔ کۉپرولوزاده لر 1915—1916 ییللرده ایستانبولده بو اثرنی ایکّی قیته نشر اېتیب، اونینگ عموم تورکي قدریت اېکنینی کۉرستیب اۉتهدیلر. «هیبت الحقاییق»نینگ عرب الفباسیده کوچیریلگن نسخهسی 242 بَیتدن عبارت. لېکن بو بَیتلرنینگ مغزی نهایتده تۉق، معناسی تېرن، تاثری کوچلی. مذکور اثرنی ممتاز ادبیاتیمیزده بیرینچی بۉلیب یوکسک بهالهگن سیما علیشېر نوايی اېدی. نوايی «نساییم المحبت» اثریده ادیب احمدنینگ شعرلریدن ایکّی بَیت مثال کېلتیرگچ، ادیبنینگ توغمه کۉر بۉلگنینی یازه دی: «بغایت زيرهک و ذکي کیشی اېرمیش. حق س. ت. اگرچی ظاهر کۉزین یاپوق یره تقندور، کۉنگیل کۉزین بغایت یاروغ یره تگندور» . احمد یوگنهکينینگ «ادیب احمد اتیم، ادب، پند سۉزوم» دېگن سطری عیناً اۉزبېکچهدېک اۉقیلهدی. فقط تلفظده «آ» اۉرنیگه «ه» (اتیم) دېییلگن. «سۉزوم بونده قالور، برور بو اۉزوم» دېگن سطرنینگ سۉز ترتیبیده اۉزگهچهلیک بار. یعنی «سۉزوم بونده قالور» خودّی نوايی و بابور اثرلریدهگیدېک یازیلگن. فقط «بارور مېن اۉزیم» (یعنی «بو دنیادن کېتورمېن») دېگن عباره اۉرنیگه «برور شو اۉزوم» دېب یازیلگن. دېمک، بوندن سکّیز یوز ییل آلدییگی تیلیمیزده «اۉزیم»گه «مېن» قۉشمسدن، یعنی «بارور مېن» دېمسدن، اوچینچی شخصده «بو بارور» دېییش عادتی هم بار اېکن. قياس اوچون شو آلتی سطر مثنوي قازاق تیلیگه قندهی ترجمه قیلینگنینی کۉریب اۉتهیٔلیک. احمد ادیب اتیم، اولگو — سۉزیم، قهلهدی مونده سۉزیم، کېتېم اۉزیم. کوز کېلېر، جَزده کېتېر، آمیر-اول اۉتېر، سانیمېن جومیلر-ده اېکی کۉزیم. ارتیمده قهلسین دېب جَزدیم مونی، غمهییب تنسنق سۉزبېن یېرېک مېدېن. قازاق تیلی کۉپراق تورکي تیلنینگ قیپچاق شېوه سیگه اساسلنگنی اوچون «یٔاز» «جَز» دېب، «یٔازدیم» سۉزی «جَزدیم» دېب ترجمه قیلینهدی. «ادب، پند» سۉزلری اصلی عربچهدیر. قازاق تیلیده عربچه اۉرنیگه کۉپراق تورکي سۉزلر ایشلتیش عادت بۉلگن. شونینگ اوچون «پند»، «ادب» سۉزلری بیرگینه «اولگو» سۉزی بیلن ترجمه قیلینهدی. البته، هر بیر تیلنینگ اۉز افضليتلری بار. بیز قازاق تیلینینگ جانلی تیلگه یقینلیگی، تورکي سۉز و عبارهلرگه بایلیگینی حرمت قیلهمیز. احمد یوگنهکي ن. کېلیمبېتاو کتابیده قدیمگی قازاق ادبیاتی نمونهلری قطاریده کېلتیریلگنینی اساسلی دېب بیلهمیز. شو بیلن بیرگه، احمد یسسوي «حکمتلر»اینینگ بدیعي تیلی کبی «هیبت الحقاییق»نینگ تیلی هم ممتاز اۉزبېک ادبي تیلیگه یقینراق اېکنینی، شونینگ اوچون علیشېر نوايی بو اثرگه علیحده اعتبار بېرگنینی تاکیدلش لازم. بو بارهده قرداش تورکي خلقلرگه خالصانه مناسبتده بۉلگن عالِملردن یې. اې. بېرتېلسنینگ ق. محموداو کتابیده کېلتیریلگن. قوییدهگی فکری هم اساسلیدیر: «قدیمگی اۉزبېک ادبي تیلیدن کلاسیک اۉزبېک ادبي تیلیگه اۉتیشده «هیبت الحقاییق» کۉپریک بۉلیب خدمت قیلگن». «هیبت الحقاییق» بۉییچه برچه موجود منبعلرنی سینچیلکلب اۉرگنگن و تحلیل قیلگن ق. محموداو «بو اثر 12 عصر آخرلریده، 13 عصرنینگ باشلریده یازیلگن» دېگن خلاصهگه کېلهدیکی، بیز بو خلاصهگه تۉلیق قۉشیلهمیز. شۉرا دوریده، اَینیقسه، 20 عصرنینگ یېتمیشینچی ییللریده کمونیستلیک مفکوره احمد یسسوي میراثینی قارهلب تورگن کېزلرده عالِملریمیز احمد یوگنهکي ایجادینینگ احمد یسسوي حکمتلریگه روحاً یقین بۉلگنیگه اعتبار قرهتگن اېمسلر. وهالنکی، بو ایکّی بویوک احمدلرنینگ یٔشهگن دورلری هم، شعري پند-نصیحللری هم بیر-بیرلریگه جوده یقیندیر. احمد یٔسسوي سَیره مده توغیلیب، تورکستاننینگ یسّی شهریده یشهگن بۉلسه، احمد یوگنهکي یسّی شهریدن 20-25 چقیریم مصافهده جایلشگن یوگنهک قیشلاغیده توغیلیب اۉسگنلیگی اونینگ نامیدن کۉرینیب توریبدی. احمد یوگنهکي هم چینگیزخان اصطلاحسیدن آلدین 12 عصرنینگ ایکّینچی یٔرمیده یشب اۉتدی. اونینگ «هیبت الحقاییق» اثریدن کېین تا ربغوزينینگ «قصص الاالنبیا»سی پیدا بۉلگونگه قدَر اۉتگن بیر عصردن آرتیقدورده چینگیزخاننینگ باسقینچی قۉشینی آیاغی آستیده ویران بۉلگن، یاندیریلگن اۉلکهلرگه اۉلیم سکونتی چۉککندېک بۉله دی. بو عصرده شاعرلرنینگ آوازلری اېشتیلمهیٔ قالهدی، جوده کۉپ فاضل کیشیلر یا اۉلدیریلدی، یاکه چینگیزيلر آیاغی یېتیب بارمهگن چېت مملکتلرگه کېتیب، پناه تاپدی. شو فاجعه وي شرایطده احمد یسسوي حکمتلرینی یاد بیلگن درویشلر قیشلاقمه-قیشلاق، شهرمهشهر، اۉلکهمه-اۉلکه یوریب خلققه حقیقتنی ایٔتیشگه اینتیلگنلیکلری اۉشه دورنینگ اېنگ دهققتگه سزاوار حادثهلری قطاریدن اۉرین آلهدی. اۉز حکمتلرینینگ صادق ترغیباتچیلری کېلجکده هم درویشلر بۉلیشینی آلدیندن بیلگن بویوک شاعر اولر حقیده قوییدهگی جۉشقین سۉزلرنی ایٔتگنی بېجیز اېمس: حق قُللری درویشلر حقیقتنی بیلمیشلر، حققه عاشق بۉلگنلر حق یۉلیگه کیرمیشلر. کۉنگیل بېرمهیٔ دنیاگه، شروع قیلمهیٔ حرامگه، حقنی سویٔگن عاشقلر حلالیدن یېمیشلر . بیز بو سطرلرنی یسسوي حکمتلرینینگ کېمل اېرسلان تیارلهگن تورکچه نشریدن آلدیک. چونکی «حکمتلر»نینگ اۉزبېکچه نشریده اَیریم شعرلر توشیب قالگن. احمد یسسوینینگ تورکيهلیک تدقیقاتچیلری «حکمتلر»نینگ تورلی ورینتلرینی بیر-بیریگه قیاسلب، منطقن تۉغری کېلهدیگن سطرلرنی علیحده صحیفهلرگه ییغیب نشر اېتیشگه کتّه اهمیت بېرگنلر. بو یۉلده مشهور عالِملر فواد کۉپرولوزاده و پروفېسّور کېمل اېرسلان ثمره لی محنت قیلگنلر. اولر یسسوي حکمتلرینینگ تیلی تۉغریسیده هم اۉز فکر-ملاحظهلرینی بیلدیرگنلر. فواد کۉپرولوزاده یسسوي حکمتلری تیلینینگ قاراخانيلر سلالهسی دوریدهگی عموم تورکي تیلگه یقینلیگینی قید اېتهدی. ه. جعفر اۉغلینینگ «تورک تیلی تاریخی» کتابیده (ایستانبول، 1964 یٔ.) «دېوانی حکمت» تیلینینگ اۉزبېکچهگه یقینلیگی کۉرستیب اۉتیلهدی. وېنگېر عالِمی ه. وامبېری 1867 ییلده لېیپسیگده چیققن کتابیده احمد یسسوينینگ گیلی فرغآنه واديسینینگ قۉقان شېوه سیگه اساسلنیشینی ایٔتیب اۉتهدی. بیراق تورک عالِمی ک. اېرسلان «دېوانی حکمت»نینگ تورکچه نشریگه یازگن باش سۉزیده: «بو بیر تخمیندیر، - دېب یازه دی. - حکمتلردې کۉریلن دلین چغتایٔ و یا اۉزبېک ادبي دلی اۉلمهیٔجغیده کېسیندیر». بیز بو اقتیباسنی اته یلب تورکچه اصلییت حالیده کېلتیردیک. بو یېرده «کېسیندیر» دېگن سۉز «اوزیل-کېسیل»، «انیق و قطعي» دېگن معنالرنی بیلدیرهدی. یعنی، مولف «یسسوي حکمتلرینینگ تیلی اۉزبېک ادبي تیلی اېمس» دېگن فکرنی انیق و قتي قیلیب ایٔتهدی. بیزنینگچه، یسسوي حکمتلرینینگ تیلی بوندهی اوزیلکېسیل خلاصهگه اساس بېرمهیٔدی. البته، یسسوي حکمتلری مرکزي آسياده یشهگن تورکيزبان خلقلرنینگ تیل بایلیکلرینی اۉزیده عکس اېتتیرهدی. شونینگ اوچون قازاق، تورکمن، قیرغیز خلقلری هم اونی اۉز شاعرلری دېب بیلهدیلر. عینی وقتده، اولر یسسوي حکمتلرینی اۉز آنه تیللریگه ترجمه قیلیب اۉقيدیلر. پروفېسّور کېمل اېرسلاننینگ اۉزی هم یسسوي حکمتلرینی تورکچه ترجمهسیده تحلیل و تلقین قیلهدی. بونینگ بعضی مثاللرینی بیز یوقاریده کېلتیرگن اېدیک. فقط اۉزبېک کتابخوانلری احمد یسسوي حکمتلرینی ترجمهسیز توشونیب اۉقيدیلر. احمد یسسوينینگ اۉزبېکچه اصلییتی: تا تیریکسېن، عشق دفتری ادا بۉلمس. بونی کېمل اېرسلان تورک تیلیگه قوییدهگیچه ترجمه قیلگن: دیری اۉلغهن مدتچه عشق دېفتېری تمهملهنمهز. اصلییت بیلن ترجمه تیلی آره سیدهگی فرقلر احمد یسسوينینگ قیسی ادبي تیلگه یقینراق اېکنینی یقّال کۉرستیب توریبدی. ک. اېرسلان هم حکمتلرده اۉزبېک تیلی خصوصیتلری اوستون اېکنینی سېزه دی، اما بونگه کۉپگینه حکمتلرنی یسسويدن کېینگی عصرلرده یشب اۉتگن درویشلر بیزگهچه اۉزبېک تیلیده یېتکزیب کېلگنینی سبب قیلیب کۉرستهدی. اوّلا، یسسوي حکمتلریدېک اولکن معنوي بایلیکنی بیزگهچه یېتکزیب کېلگن درویشلردن منّتدار بۉلیش کېرهک. سۉنگره، یسسوي اۉز حکمتلرینی بو درویشلرنینگ آنه تیللریده یره تگنلیگی اوچون هم، اولرنی یادلش و اولاددن-اولادگه یېتکزیب بېریش امکانیتی کۉپراق بۉلگنینی حسابگه آلیشسه لازم. احمد یسسوي مال-دنیاگه حرص قۉیگن، مدام عمل تلشیب خلقنی قیرغین-اوروشلر گِردابیگه تشلهگن پادشا و بېکلرگه نفرت بیلدیریب یازه دی: دنیا مېنینگ دېگنلر، جهان مالین آلگنلر، ملا، مفتی بۉلگنلر، آقنی قاره قیلگنلر، حرام یېگن حاکملر، تاتلیق-تاتلیق یېگنلر، تورلیک-تورلیک کيگنلر، آلتین تختگه چیققنلر یېر آستیگه کیرمیشلر. کېککهیٔگن برچه حکمدارلر اخيری قبرگه کیریب توپراق بۉلیشلرینی ایٔتیش بیلن شاعر آدملرنی نفسگه، اۉتکینچی منفعتلرگه بونچه لیک بېریلمهسلیککه، انصافلی و عدالتلی بۉلیشگه، الله نی و آخرتنی اونوتمسلیککه چارلهیٔدی. بویوک وطنپرور احمد یسسوي 12 عصرده یاق آنه تیلیمیزنینگ حمایهچیسی و ترغیباتچیسی بۉلیب میدانگه چیققندی. احمد یسسوي حکمتلری و اونینگ ادبي مکتبی توران و خراساندن تشقری، شرقده مغولستان و شِمالی-غربده والگه بۉیلریدهگی آلتین اۉردهگهچه، قاره دېنگیز و اۉرته یېر دېنگیزی بۉیلریدهگی تورکيهگهچه اولکن حدودلرده ایجاد قیلگن تورکيزبان شاعرلرنی بیر ادبي تیل اطرافیگه جیپسلشتیرهدی. خوارزمينینگ «محبتنامه»سی، سیفی سرایینینگ «تورکي گُلستانی»، تورکيهده ایجاد قیلگن حاجی بېکتاش اثرلرینینگ بدیعي تیلی احمد یسسوي حکمتلرینینگ اېنگ یخشی عنعنهلریگه اساسلنگنلیگی بو فکریی اثبات اېتهدی. احمد یسسوينینگ ایزداشلری بۉلگن حکیم آته، سعید آته کبی حکمتنویس شاعرلرنینگ ایجادی و فعالیتی تورلی-تومن شېوهلرده سۉزلشگن تورکيزبان خلقلرنینگ ایجادکارلری اوچون ادبي تیل بابیده عمومي دارالفنون بۉلیب خدمت قیلهدی. شو نقطهی نظرده ربغوزينینگ «قصص الا النبیا» اثریگه تؤختهلیب اۉتهیٔلیک. بو نثري اثر احمد یسسويدن سَلکهم ایکّی عصر کېین، 1310 ییلدده خوارزمنینگ رباتی آغیز شهرچهسیده یازیلگن. ربغوزي اۉزی تۉغریسیده قافیهلنگن بدیعي تیلده شوندهی معلومات بېره دی: «بو کتابنی یازگن، طاعت یۉلینده تیزگن، مسحیت (گَناه) یابانین (دله سینی) کېزگن، آز آزوکدوق، کۉپ یازوقلوق، رباتی آغیزنینگ قاضیسی بورهان اۉغلی ناصرالدین». قوس ایچیده بیز ایکّیتهگینه سۉزگه ایضاح بېردیک. قالگن اۉنلب سۉزلر و جمله توزیلیشی نثر بیلن ایٔتیلگن اۉزبېک داستانلرینی اېسلتهدی. قافیهداش عبارهلر ربغوزي اثری تیلینینگ یسسوي حکمتلری تیلیگه جوده یقین اېکنینی کۉرستیب توریبدی. ربغوزي کمترلیک یوزه سیدن اۉزینی «گَناه دله سینی کېزگن»، آزیغی آز، یازیغی، یعنی پېشانه سیگه یازیلگن مشقتلری کۉپ عاصي بندهلردن بیری، دېب بیلهدی. اما «اۉقیماققه کېرهکلیک، اۉگرانماققه (اۉرگنماققه) یراغلیق» بیر کتاب یازیشنی اونگه تاپشیرگن بېککه قوییدهگیچه یوکسک بها بېره دی: «اولوغ آتلیغ، قوتلوغ ذاتلیغ، اېزگو خُلقلیغ، اسلام یاروغلیغ، مغول سنیلیغ (مرتبهلیک)، مسلمان دینلیغ، آدميلر اینانچی، مومنلر قووانچی، هِمتی ادیز (بلند)، عقلی تېگیز (تۉکیس) بېگیمیز ناصرالدین تۉقبوغهدین... التماس ینگلیغ اشاره ت بۉلدی». بو سۉزلر سَلکهم یېتّی یوز ییل بورون یازیلگن بۉلیشیگه قرهمهی، اۉزبېک کتابخوانیگه توشونرلی، لۉنده و تاثرلی تیلده، گۉزه ل شعري قافیهلرده یېتیب کېلگنلیگی حیرتلهنرلی حالدیر. بو اثر چینگیزيلر حکمرانلیگی دوام اېتهیاتگن بۉلسه هم، والگه بۉیلریدن تا ختای چېگره لریگهچه چۉزیلگن اولکن حدودلرده مغوللر قندهی تورکيلشهیاتگنینی و اسلام تعلیماتینی تورکي تیلده «اۉقیماققه کېرهکلیک، اۉرگنمهککه یراغلیک» کتابلر آرقه لی قبول قیلیب مسلمان بۉله یاتگنینی کۉرستهدیگن عجایب تاریخي دلیلیدیر. مغول بېکی تۉقبوغه شوندهی کتابنینگ یرهتیلیشیگه سببچی بۉلگنلیگی بیلن هم ربغوزينینگ یوقاریده کېلتیریلگن مقتولریگه مناسب اېکنینی سېزیش ممکن. مغول خان و بېکلری توران-تورکستانده هم، دشتی قیپچاق و آلتین اۉردهده هم همان غالب سلاله صفتیده تختده اۉلتیرر اېدیلر. اما تورکي تیل اولرنینگ آنه تیللریدن اوستون کېلگنلیگی، اولر تورکي تیلده اسلام تعلیماتینی قبول قیلیب مسلمان بۉلگنلیکلری معنوي ترقیاتیمیزنینگ اېنگ یارقین حادثهلریدن بیری، دېب بهالنیشگه مناسبدیر. شامان دینیدهگی مغول خان و بېکلری راسسيه حدودلریده هم اوچ عصر حکمرانلیک قیلگنلری تاریخدن معلوم. نصراني دینی اسلامدن هم قدیميراقدیر. روسلر ویزه نتيه آرقه لی نصراني دینینی قبول قیلگن و نصرانيلر مدنیتینی اۉزلشتیرگن قدیمي خلق سنهلهدی. مغول خانی اۉزبېک خان و اونینگ کۉپچیلیک بېکلری آلتین اۉرده ده حکمرانلیک قیلگن دورلریده شامان دینی اۉرنیگه نصراني دینینی قبول قیلیشلری هم ممکن اېدی. روس کنیزلری و روحانيلری آلتین اۉردهنینگ خان و بېکلریگه اۉز تاثرلرینی اۉتکزیشگه اینتیلگنلری شبهه سیز. شېرېمېتیېو، یوسوپاو کبی بیر قطار مغول بېکلری راسسيهگه کېتیب نصرانی دینینی قبول قیلگنلیگی هم تاریخدن معلوم. اما شرقدن بارگن و ازلدن تورکي قوملر آرهسیده یشهگن کۉپچیلیک مغول بېک و خانلریگه تورکستان، خوارزم، ماواراوالنهرنینگ قدیمي مدنیتی کوچلیراق تاثر کۉرستهدی. شونینگ نتیجهسیده اولر اۉز آنه تیللرینی اونوتیب، تورکيلشهدیلر و تورکي تیل آرقه لی اسلامنی تنیب مسلمان بۉله دیلر. انه شوندهی مغول بېکلریدن بیری بۉلگن محمد خواجه بېک سِردریا بۉییدهگی سیغناقده حکمرانلیک قیلگن. اونینگ تاپشیریغی بیلن 1353 ییلده خوارزمينینگ “محبتنامه” داستانی یازیلگن. بو حقده شاعرنینگ اۉزی شوندهی دېیٔدی: تون آقشامکیم، کۉروندی بیره م آیی، محمد خواجه بېک دولت هُمایی. ...تبسم قیلدی، ایٔدی: «اې فلانی، کېتورگول بیزگه لایق ارمغانی. تیلرمېنکیم، بیزینگ تیل بیرله پیدا کتابی ایله سنگ بو قیش قتیمده». قبول قیلدیم، یېر اۉپدیم، ایٔدیم، اې شاه! اېشیگینگ توپراغی دولتلی درگاه. بو شعري سطرلر اۉزبېک کتابخوانی اوچون ربغوزي پهسریدن هم توشونرلیراق. سکّیز سطر شعرده بیرانته ایضاح طلب سۉز یۉق. همّه سۉز و عبارهلر ممتاز ادبیاتیمیز تیلیده بار. بیز بو شعري سطرلرنی قازاق عالِمی ن.کېلیمبېتاونینگ «قهزهق ادبيهتینینگ یېجېلگی (قدیمگی) دوری» دېب اتهلگن کتابیدن آلیب کېلتیردیک. کتابده خوارزمي قلمیگه منسوب اوشبو شعرلرنینگ قازاقچه ترجمهسی هم کېلتیریلگن. قياس اوچون بیر نېچه سطرینی کېلتیره میز: محمد قۉجه بېک - مېملېکېت امیرچیسی کولیمسیرېپ سۉیٔلهدی: «اقتیم، بیزگه لهییقتی ترتو جهسه، تیلېگیم اۉز تیلیمیزده جير جهسهسنگ آل کیتهبینگدی اۉسی قیسده قهسیمده جوریب جَزسنگ». اما قازاق تیلیده شعرنی عروض وزنیگه توشیریش مشکل. چونکی بو تیلده تۉقّیزته اونلی تاووش بار. اولر عرب و فارس تیللریدهگی اوزون-قیسقه تاووشلر تیزیمیگه ماس کېلمهیٔدی. خوارزمينینگ «محبتنامه»سی اېسه عروض وزنیده یازیلگن. اونی قازاقچه اۉلن وزنیده ترجمه قیل-گنده اصلییتدهگی شاعري نفاست یۉقالیب قالهدی. بوندن تشقری، کۉپگینه عرب و فارس سۉزلری قازاق تیلیده معناسی و تلفظی اۉزگرگن حالده قیلینگن. مثلاً، «محبتنامه»نینگ اصلییتیده خواجه بېک - دولت باشلیغی اېمس، بلکه خاننینگ سِردریا بۉییده حاکملیک قیلهدیگن بیر بېگی صفتیده تعریفلنهدی. اما ترجمهده «قۉجهبېک - مېملېکېت امیرچیسی»، یعنی حکمداری دېب اتلهدی. بونینگ سببی — قازاق ادبي تیلیده عربچه «دولت» سۉزی «مېملېکېت» دېب ناانیق قبول قیلین-گن. حالبوکه، مملکت (روسچه ستره نه) بیلن دولت (گاسودرستوا) آره سیده کتّه فرق بار. منه شو ابیېکتیو سببلرگه کۉره «محبتنامه» اۉزبېک تیلیده چین اصلییت بۉلسه، قازاق تیلیده اصلییتدن انچه اوزاقلشگن ترجمه حالیگه کېلگن. بونینگ تاریخي سببلری بار. خوارزم — قدیمي مدنیت مرکزی. خوارزمی نینگ اسمی — اونینگ شو مدنیت مرکزیده توغیلیب اۉسگنیدن دلالت بېرهدی. بو مدنیت مرکزینینگ ادبي تیلی احمد یسسوي، ربغوزي کبی بیز یوقاریده اثرلریدن مثاللر کېلتیرگن شاعر و ادیبلرنینگ تاثریده شکللنگن. بو شاعرلر تورکستان اۉلکهسیده، سِردریا و امودریا بۉیلریده ایجاد قیلگنلر. شو ابیېکتیو سببلرگه کۉره اولرنینگ ادبي تیلی احمد یسسوي، ادیب احمد ، ربغوزي کبی یېتکچی ایجادکارلر تاثریده شکللنگن. خوارزميدن کېین تورکي تیلده ایجاد قیلگن قطب و سیفی سراییلر بیری والگه بۉییده، آلتین اۉرده حدودیده، بیری حتّی اوزاق مصرده یشهگن بۉلسهلر هم، مینگ ییللر دوامیده «الپ اېر تۉنغه»، «بیلگې خاقان»، «قوتدغو بیلیگ»، «دېوانو لغآتیت تورک» داستانلری، احمد یسسوي حکمتلری و اونینگ مکتبیگه منسوب وارثلری یرهتگن ادبي تیل معیارلریگه رعایه قیلگنلر. چونکی بو معیارلر عصرلر سیناویدن اۉتیب، برچه تورکي اېلت ایجادکارلرینی اۉز اطرافیگه جیپسلشتیره آلهدیگن عبرتلی قاعدهلر و ممتاز فضیلتلرگه اېگه بۉلگن. شونگه قرهمهی، بیر قطار تورکشناس عالِملر «محبتنامه» داستانینی «چیغیتای تیلیده یازیلگن» دېگن فکرنی آلدینگه سورهدیلر. یوقاریده بیز «چیغیتای تیلی»، «چیغیتای ادبیاتی» دېگن عبارهلرنینگ هېچ قندهی تاریخي و نظري اساسگه اېگه بۉلمهگن، صنعي نرسه اېکنینی ایٔتگن اېدیک. افسوسکی، تیلشناسلر آره سیده بو عباره هنوزگهچه ممتاز اۉزبېک ادبي تیلیگه نسبتاَ تطبیق اېتیب کېلینماقسه. بو مسالهگه عاید کرکترلی مثاللرنی تنیقلی تورکشناس اې. ن. نجیب نینگ تورکي تیللرگه بغایشلنگن کتابلریده کۉریش ممکن. «ه. ن. کاناناو اۉز وقتیده تۉغری کۉرستگنیدېک، — دېب یازهدی اې. ن. نجیپ، — چیغتای اولوسینینگ تیلی قاراخانيلر ادبي تیلیگه و 14 عصردهگی تېموريلرنینگ مملکتلریدهگی ادبي تیلگه اساسلنیش بیلن بیرگه آلتین اۉردهنینگ غرب قِسمیدهگی جؤچی اولوسینینگ ادبي تیلی اساسیده تکامللشدی. کېینچهلیک چیغتای تیلی اېسکی کلپسسیک اۉزبېک ادبي تیلینی باشلب بېردی». خیریتکی، بو تورکولوگلر احمد یسسوي حکمتلری تیلینی «چیغتای» تیلیگه منسوب قیلیب قۉیه آلمهدیلر. چونکی احمد یسسوي چیغتایدن بیر عصر آلدین «دېوانی حکمت»نی یرهتیب کېتگن اېدی. لېکن چېتدن کېلیب بیزنینگ تیلیمیزگه تورلی ناملر گیوریشنی یخشی کۉرهدیگن تورکولوگلر احمد یسسوينی قیم اۉزبېک ادبي تیلیدن ممکن قدَر اوزاقلشتیریش اوچون اونی قیپچاق-اۉغوز تیلیگه منسوب کۉرستهدیلر. اې. ن. نجیپ بو گل ه. ک. باراوکاونینگ شو حقساگی فکرینی قۉللب-قوّتلهیسی: «دېوانی حکمت»نینگ تیلینی تحلیل قیلگن ه. ک. بارانکاو بو اثر تیلیده شرقي قاراخانيلر تیلی تاثری بارلیگینی کۉرستیش بیلن بیرگه «حکمتلر» تیلی مستقل قیپچاق-اۉغوز تیلیگه منسوب، دېگن خلاصهگه کېلهدی. یسسوي حکمتلرینینگ قیپچاق-اۉغوز تیلیده پیدا بۉلیشی قرلوق-اویغور تیلی بیلن بیرگه ایکّینچی ادبي تیل موجود بۉلگنینی اثبات اېتهدی». قیپچاق تیلی نمونهلرینی یوقاریده کېلتیردیک. بو تیلنینگ کرکترلی بېلگیلری بۉلگن «جؤل»، «جؤق»، «جهخسی» کبی «جې»لاوچی سۉز و عبارهلر احمد یسسوي حکمتلریده مطلقا اوچرهمهیٔدی. اۉغوز تیلیگه کېلسک، اوندهگی «تاغ» اۉرنیگه «داغ»، «تیریک» اۉرنیگه «تیری»، «کیریش» اۉرنیگه «گیریش» کبی کرکترلی سۉز و عبارهلر هم احمد یسسوي حکمتلریده یۉق. شونینگ اوچون قازاق و تورک قرداشلریمیز احمد یسسوينی اۉز تیللریگه ترجمه قیلیب اۉقيدیلر. منه، یسسوي «مناجات»ایدن ینه تۉرت سطرینی آلیب، اصلیت بیلن تورکچه ترجمهنی قیاسلب کۉره یٔلیک: اصلییت: چین عالِم یاستیغاین تاشدین یره تتی، نیمه اوقدی انی عالمگه ایٔتدی. اۉزین بیلدی اېرسه حقنی بیلدی، خدادین قۉرقدی و انصافگه کېلدی. تورکچه ترجمهسی: گېرچېک الیم یٔهستیغاینی تهشتهن قیلدی، انگلهدیغی شېیی الېمې دېدی. کېندینی بیلدی اېسه حققی بیلدی، خودهدن قۉرقدی و انصافه گېلدی. مسالهگه خالصانه یاندهشگنده، احمد یسسوي حکمتلرینینگ اصلیتی اۉزبېکچه اېکنی، اونینگ قیپچاق و اۉغوز تیللریدهگی متنلری شو اصلییتدن کېلیب چیققنلیگی اوشبو تۉرت سطرده ینه بیر مرته انکار اېتیب بۉلمهیٔدیگن طرزده کۉزگه تشلنهدی. بو بیلن بیز احمد یسسوي تیلینی فقط اۉزبېک تیلیگه منسوب دېماقچی اېمسمیز. یسسوي ایجادی و تیلی برچه تورکي خلقلرنینگ عمومي مدني بایلیگیدیر. فقط بو مدني بایلیکنینگ یره تیلیشیده و بیزگهچه یېتیب کېلیشیده اۉزبېک ادبي تیلی اوستون موقع اېگللشینی ابیېکتیو فکت صفتیده قید اېتماقدهمیز، خالاص. مشهور تورکشناس عالِم ه. ن. سمایٔلاویچ «چیغتای تیلینینگ» موقعینی اې. ن. نجیپدن هم بلندراق کۉتریب، اونینگ تاریخینی آلتی عصرگه چۉزهدی: 1. چیغتای ادبي تیلینینگ آلتین دوری (15—16 عصرلر). 2. چیغتای ادبي تیلینینگ انقراضی (17—18 عصرلر). 3. چیغتای ادبي تیلینینگ قیته جانلنیشی (19 عصر و 20عصرنینگ باشی)». بو اقتیباس فیلالوگیه فَکولتېتلری اوچون 1984 ییلده چیقریلگن درسلیکدن آلیندی. ساوېت دوریده چیغتای نامی تېموريلر دوریدهگی مدني یوکسلیشنی خسپۉشلش اوچون اته یلب شوندن بلند موقعگه کۉتریلگن اېدی. اصلیده، چیغتای اولوسی 14 عصرنینگ یېتمیشینچی ییللریدهیاق سیاسي و جغرافي توشونچه صفتیده یۉق بۉلگن اېدی. امیر تېمور 1370 ییلی مرکزي آسياده دولت تېپهسیگه کېلگندن کېین چیغتای اولادلری بو حدوددن قوویلگن، ماواراوالنهر ینه قدیمي نامی بیلن توران و تورکستان دېب اتله باشلهگن اېدی. چیغتای اسمی اېندی فقط تورکيلشگن بیر مغول اوروغینینگ آتی یاکه «چیغتایٔتېپه»، «چیغتای قبرستانی» کبی جای ناملری صفتیده سقلنیب قالگن اېدی. شونگه قرهمهی، صنعي یسهلگن چیغاتایٔ تیلی» توشونچهسینی علیشېر نوايی و بابر میرزا تیلیگه نسبتاَ هم تطبیق اېتیش، ینه بو ساخته اتَمه تاریخینی 20 عصرگهچه چۉزیب کېلیش علم-فنگه اېمس، فقط قرهم قیلینگن خلقلرنینگ یوکسک مدنیتینی کمسیتیشگه خدمت قیلهدیگن غیرعلمي بیر سیاست اېدی. افسوسکی، اَیریم اۉزبېک عالِملری تیل تاریخیگه عاید کتابریده «چیغتای تیلی» عبارهسینینگ ماهیتیگه اعتبار برمهیٔ کېلهدیلر. اونیوېریسیتېتلرنینگ فیلالوگیه فَکولتېتلری اوچون اۉقوو قۉللنمه صفتیده 1994 ییلده نشر اېتیلگن کتابیده شوندهی سطرلر بار: «تورکشناسلیکده بعضاً چیغتای ادبیاتی و چیغهشایٔ تیلی، چیغهیتای تورکيسی اتَمهلری اوچرهیٔدی. بو اۉریندهگی چیغتای ادبیاتی اتَمهسینی اۉزبېک ممتاز ادبیاتی دېب توشونماق کېرهک. چیغتای تیلی اتَمهسی اېسه اېسکی اۉز [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:12 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
5) - تیلیمیزنینگ آلتین کۉپریگی "2" اونیوېریسیتېتلرنینگ فیلالوگیه فَکولتېتلری اوچون اۉقوو قۉللنمه صفتیده 1994 ییلده نشر اېتیلگن کتابیده شوندهی سطرلر بار: «تورکشناسلیکده بعضاً چیغتای ادبیاتی و چیغهشایٔ تیلی، چیغهیتای تورکيسی اتَمهلری اوچرهیٔدی. بو اۉریندهگی چیغتای ادبیاتی اتَمهسینی اۉزبېک ممتاز ادبیاتی دېب توشونماق کېرهک. چیغتای تیلی اتَمهسی اېسه اېسکی اۉزبېک ادبي تیلینی انگلتهدی». بو معلوماتنی طلبهلر آنگیگه اۉقوو قۉللنمه آرقه لی یېتکزیب بېرهیاتگن تیلشناس عالِملریمیز بیر لحظه اۉیلب کۉرمهیٔدیلرکی، چیغتای اۉزی کیم بۉلگنکی، بوتون بیر ادبي تیلنی، حتّی علیشېر نوايی دوریدهگی ممتاز ادبیاتنی «چیغتای تیلی»، «چیغهیتای ادبیاتی» دېب اتش کېره ک؟ بیر وقتلر باکوده «ساوېتسکهیٔه تورکولوژی» ژونالی چیقریلر اېدی. بو ژونالده مشهور تورکولوگ عالِملرنینگ علمي ایشلری چاپ اېتیلردی. تورکي تیللرگه عاید یخشی تدقیقاتلر بیلن بیرگه بو ژونالده ساوېت مفکورهسیگه ماس کېلهدیگن خلاصهلر هم بېریب باریلردی. انه شو خلاصهلردن بیری ممتاز اۉزبېک ادبي تیلینی تاریخي-ملي ایلدیزلریدن اوزاقلشتیریب، «چیغتای تیلی» دېب ناملشده کۉزگه تشلنردی. بو حادثهگه اۉزبېک تیلی تاریخیگه عاید باشقه بیر کتابده بیر قدر مناسبت بیلدیریلهدی: «کۉپچیلیک تورکولوگیک ادبیاتده 14—16 عصرلر ادبي تیلیگه نسبتاَ «چیغتای تیلی» اتَمهسینی ایشلتهدیلر... و. و. ردلاو، ه. م. شچېربک، ابولغآزی بهادرخان تاکیدلگنیدېک، چیغتای تیلی — صنعي تیلدیر». انیقراق قیلیب ایٔتگنده، بوندهی تیل، عموماً، تاریخده بۉلگن اېمس. اگر چیغتای تیلی تاریخده بۉلگنده، علیشېر نوايدېک، بابور میرزادېک 16 عصرده یشهگن اولوغ سیمالر اۉز اثرلریده بو تیلنی البته قلمگه آلگن بۉلردیلر. اولر چیغتای اولوسی و تورکيلشگن چیغتای مغول قومی بارلیگینی قید اېتگنلر. اما اۉزلری ایجاد قیلگن ادبي تیلنی همّه جایده «تورکي تیل» دېب اتهگنلر. بونینگ اېنگ کۉپ دلیلینی «محاکمت الغتیٔن»دن تاپیش ممکن. یوقاریده اېسلتیب اۉتیلگن اې. ن. نجیپنینگ کتابیده «چیغیتای تیلی»دن تشقری، «آلتین اۉرده ادبي تیلی» دېگن ینه بیر صنعي اتَمه علمي استعمالگه کیریتیلهدی. «خوارزمينینگ «محبتنامه»سی آلتین اۉرده دولتی ترکیبیگه کیرگن سِردریانینگ قویی آقیمیده یرهتیلگنلیگی اوچون اونینگ تیلینی «آلتین اۉرده تیلی» دېب ایتیش ممکن، — دېیدی اې. ن. نجیپ. — قطبنینگ «خسرو و شیرین» داستانی تیلینی هم آلتین اۉرده تیلیده یازیلگن دېب حسابلش ممکن. سیفی سرایینینگ «گُلستان» اثری تیلینی بیز قیپچاق-اۉغوز تیلیده یاکه آلتین اۉرده-مصر تیلیده یازیلگن دېب ایتهمیز» . البته، آلتین اۉرده حدودیده هم مدنیت و تیل رواجلنگنلیگی شبهه سیز. حاضر بو حدودلرده قازاق، باشقیر» تاتَر قرداشلریمیز یشهیٔدیلر. اولرنینگ آرهسیدن چیققن تیلشناس عالِملر اۉز آنه تیللرینینگ رواجیگه ایجابي تاثر قیلگن یارقین ادبي اثرلرنی علمي جهتدن اۉزلشتیریشگه اینتیلهدیلر. بو همّه سی توشونرلی و جایز. فقط هر بیر عالِمنینگ بیرینچی نوبتدهگی وظیفهسی مسالهگه ابیېکتیو نقطهی نظردن خالصانه یاندهشیش اېکنینی اونوتمسلیگیمیز کېرهک. خوارزمدهیٔ قدیمي مدنیت مرکزیده توغیلیب اۉسگن و شو اۉلکهنینگ ادبي تیلیده «محبتنامه» اثرینی سِردریا بۉییده، قدیمي تورکي شهر — سیغناقده یازگن خوارزمي قندهی قیلیب «آلتین اۉرده ادبي تیلیگه» منسوب بۉله دی؟ اۉشه دورده سیغناق آلتین اۉردهگه قرهشلی بۉلگنی اوچونگینهمی؟ او دورده ماسکوه هم آلتین اۉرده دولتیگه قرهشلی بۉلگن. ماسکوه ده اۉشه وقتلرده یازیلگن اثرلرنی آلتین اۉردهگه منسوب قیلیب کۉرستیش هېچ کیمنینگ خَیالیگه کېلمهیٔدی-کو. قازاق، تاتَر، باشقیر ادبي تیللری بار. لېکن آلتین اۉرده ادبي تیلی» دېگن عباره «چیغتای تیلی» دېگن اتَمه کبی علمي اساسدن محرومدیر. بونی بیز یوقاریده «محبتنامه»دن کېلتیریلگن مثالده کۉردیک. اېندی بو فکرنینگ اثباتینی قطب و سیفی سرایی اثرلریدن ایزلب کۉرهیٔلیک. قطب نظامينینگ «خسرو و شیرین» داستانینی میلادي 1341—1342 ییللرده فارسچهدن تورکي تیلگه ترجمه قیلهدی. منه، اۉشه ترجمهده خسرو بیلن فرهادنینگ سوال-جوابی: بورون سۉردی: نې یېرلیکسن سېن؟ ایتتیکی: عاشقلر شهریدین مېن. ایتتی: نې صناعت قیلورلر؟ ایتتی: جان ساتیب، قهزغو الورلر. ایتتی: جاننی ساتماقلیک خطا اول. ایتتی: عاشق یۉلینده روا اول. ایتتی: نې قدَر سېودینگ سېن آنی؟ ایتتی: سۉزگه سیغمس هېچ بیانی. ایتتی: گر یۉلوقسنگ، کۉرسه سېنی؟ ایتتی: کۉزگه سورگوم توپراقینی. اۉن مصرعلی بو شعرده بیز اوچون فقط بیتّه سۉز ایضاح طلب قیلیشنی ممکن. بو هم اصلیده «اریق قیزیش»دن آلینگن «قهزغو» سۉزیدیر. قالگن همّه سۉز و عبارهلرنی خودّی احمد یسسوينینگ حکمتلری کبی بیز ترجمهسیز تۉلیق توشونهمیز. قطب اثرینینگ تیلی قیپچاق-اۉغوز ادبي تیلیگه اونچهلیک ماس کېلمهگن اوچون قازاق قرداشلریمیز یوقاریدهگی سطرلرنی اۉز آنه تیللریگه قوییدهگی طرزده ترجمه قیلگنلر: الدیمېن سۉردی: قهی جېرلیکسین سېن؟ جهوهپ بېردی: اشیقلر قهلهسینهن مېن. ایٔتتی: سېنینگ قندهی آنهرینگ بار؟ ایٔتدی: جهن سهتیپ، جېر قهزهمین. قالگن آلتی سطرنینگ ترجمهسینی کېلتیریش شرط اېمس. شو تۉرت سطرنینگ اۉزیدهیاق قطب اثرینینگ تیلیده قیپچاق-اۉغوز تیلی موقعیدن کۉره اۉزبېک ادبي تیلی موقعی اوستونراق اېکنی یقّال کۉزگه تشلنیب توریبدی. اېندی سیفی سرایینینگ «گُلستان بیت-تورکی» اثریدن مثال کېلتیرهیٔلیک: سعدينینگ «گُلستان»ینی سیفی سرایی تورکي تیلده شوندهی تعریفلهیٔدی: گُل تیلهسه خاطرینگ تۉله تبق، بو «گُلستان»دن اۉقی بیر ورق. گُل جمالی بیر نېچه کونده کېچر، بو «گُلستان» دایما کۉنگیل آچر. اول عجایبکی غرایب مونده بار، خسروو شیرین ایچینده کنده بار؟ بو لطافت باغ و بۉستانی دُرور. بلبل مغّنيی «گُلستان»ی دُرور. سیفی سرایی قطبدن انچه کېین یشب اۉتگن، «گُلستان بیت-تورکی» اثرینی 1391 ییلی یېتمیش یاشیده یازیب توگهتگن. هر ایکّی شاعر هم تورکستان اۉلکهسیده بیلیم آلگنلیگی و احمد یسسوي ادبي مکتبیدن بهرهمند بۉلگنلیگی اولر یازگن اثرلرنینگ سادّه و روان تیلیدن کۉرینیب توریبدی. بو تحلیللردن مقصد بیر ادبي تیلنینگ ایکّینچیسیدن افضللیگینی کۉرستیش اېمس. چونکی هر بیر تیل اۉزیگه خاص افضليتگه اېگه. بو افضليهتلر قیپچاق تیلیده هم بار. لېکن قطب هم، سیفی سرایی هم فارس تیلیده عروض وزنیده یازیلگن اثرلرنی آنه تیللریگه ترجمه قیلگنده احمد یسسوي ادبي مکتبینینگ عنعنهلریگه سوینگنلر. احمد یسسوي اېسه تورکي تیلنینگ بایلیکلری بیلن بیرگه عرب-فارس تیللرینینگ بایلیکلریدن هم ماهرانه فایده لنگن. قیپچاق تیلی عروض وزنیده فارس تیلیده یازیلگن «خسرو و شیرین»، «گُلستان» اثرلرینی اصلیگه ماس عروض وزنیده ترجمه قیلیش امکانینی بېرمهیٔدی. سعدي «گُلستان»ایدهگی «خاطره»، «ورق»، عجایب»، «غرایب»، «لطافت»، «مغّني» کبی عربچه-فارسچه سۉزلرنینگ قیپچاق تیلیده ترجمهسی تاپیلمهگن. شونینگ اوچون قازاقچهده اولر قسماً باشقه سۉزلر بیلن المشتیریلگن. مثلاً، «ورق» — «بېت»، «خاطرینگ» — «جهنینگ»، «گُل» — «رازه». اصلی عربچه بۉلگن «عجایب»، «غرایب»، «لطافت»، «مغّني» سۉزلری اېسه ترجمه قیلینمسدن تشلب اۉتیلگنلیگی باعث مضمون سَیازلشگن. عروضده یازیلگن تېرن معنالی فلسفي شعر عادي بیر اۉلنگه اۉخشب قالگن. گپ بو یېرده هم ترجمهنینگ نقصانلری حقیده بارهیاتگنی یۉق. گپ «قطب و سیفی سرایی اثرلری آلتین اۉرده و قیپچاق ادبي تیلیده یازیلگن» دېگن فکرنینگ علمي اثباتی یۉقلیگی حقیده بارهیاتیر. سیفی سرایی عمرینینگ بیر قِسمینی افریکه قطعهسیده، نیل دریاسی بۉنییده، مصرده اۉتکزگن اېکن. اې. ن. نجیپ شو فکتدن کېلیب چیقیب، اونینگ «گُلستان بیت-تورکی» اثرینی آلتین اۉرده — میسر ادبي تیلیده یازیلگن» دېگن فکرنی هم اۉرتهگه تهشلهگن. آلتمیشینچی ییللرده تاشکېنتده «اۉزبېک ادبیاتی» دېگن اوچ جلدلیک خرېستومه تیه نشر اېتیلیب، اونده قطب و سیفی سرایی اثرلریدن هم نمونهلر بېریلگنلیگی اې. ن. نجیپ کبی تورکولوگلرنینگ قتّيق اعتراضیگه اوچرهگن اېدی. بو اعتراضلرنینگ مضمونینی کۉپراق قیلیب ایٔتهدیگن بۉلسک، اولر: «همّه کلاسیکلرنی اۉزبېکلر اۉزلشتیریب آلوېره دیمی؟ قیسی کلاسیک قییرده یشهگنیگه قرب، اولرنی باشقه تورکي خلقلرگه هم تقسیملب بېریش کېرهک»، دېگن فکردن کېلیب چیققن اېدی. «بۉلیب تشلب بۉیسوندور» دېگن قدیمي عقیدهگه بناً، تورکيزبان کلاسیکلرنی یشب اۉتگن جایلریگه قرب، چیغتای ادبي تیلیگه یاکه آلتین اۉرده ادبي تیلیگه، حتّی «مصر ادبي تیلیگه» منسوب قیلیب تقسیملش نتیجهسیده قطب و سیفی سرایی قیپچاق-اۉغوز ادبي تیلیده ایجاد قیلگن بۉلیب چیقهدی. شۉرالر مرکزیدن بېریلگن کۉرستمهگه بیزنینگ ادبیاتشناسلریمیز هم بیر قنچه وقت عمل قیلیشیب، قطب و سیفی سرایی اثرلرینی اۉزبېک ادبیاتی درسلیکلریگه کیریتمهگندیلر. نهایت، استقلال دوریده بو باره ده هم تاریخي عدالت تیکلنیب، 1994—1995 ییللرده چیققن تیل و ادبیاتیمیز تاریخیگه عاید کتابلرده یسسوي، ربغوزي، خوارزميدن کېینگی ادبي اولادلر قطاریده قطب و سیفی سرایی اثرلری تهدیلیگه هم مناسب اۉرین بېریلماقده. البته، اولرنینگ ادبي تیلی تورکيزبان خلقلرنینگ همّه سی اوچون عمومي اساس بۉلیب خدمت قیلهدی. قطب و سیفی سرایی آلتین اۉرده دولتینینگ حدودیده چینگیزخان اولادلریدن اۉزبېک خان حکمرانلیک قیلگن دورده یشهگنلر. اۉزبېک خان اسلام دینینی قبول قیلگندن کېین مخصوص فرمان بیلن جؤجی اولوسینینگ اوّلگی نامینی «اۉزبېک اولوسی» دېب اۉزگرتیره دی. بو فرمانگه بۉیسونمگنلرنی ایوسیز جزالهیٔدی. شو شرایطده ایجاد قیلگن قطب و سیفی سرایی اۉز اثرلرینی «اۉزبېک تیلیده یازدیک» دېب، اۉزبېک خاندن مکافات آلیشلری ممکن اېدی. لېکن او پیتده «اۉزبېک تیلی» دېگن اتَمه استعمالده یۉق اېدی. اۉزبېک خاننینگ اۉزی هم احمد یسسوينینگ دیني تعلیماتینی تورکي تیلده اۉرگنیب مسلمان بۉلگن اېدی. شو سببلی، سیفی سرایی اۉز اثرینی «گُلستان بیت-تورکی»، یعنی «تورکي گُلستان» دېب اتهگنی اۉزینینگ احمد یسسوي تورکي مکتبیگه منسوبلیگینی تن آلگنیدن دلالت بېرهدی. احمد یسسوي حکمتلری و اونینگ ادبي مکتبی شرقده مغولستان چېگره لریگهچه، شِمالی-غربده والگه بۉایلریگهچه، جَنوبده مصرگهچه بۉلگن شوندهی کېنگ حدودلرده ایجاد قیلگن شاعرلرنی بیر ادبي تیل اطرافیگه جیپسلشتیرگنی و خیلمه-خیل شېوهلرده سۉزلشگن تورکي خلقلرنینگ همّه سی اوچون عمومي بیر دارالفنون بۉلیب خدمت قیلگنی علم-فنده هلی اۉزیگه یره شه بها آلگنی یۉق. شو نقطهی نظردن قرگنده، بوندن آلتی یوز ییل مقّدم امیر تېمور احمد یسسوينی یوکسک درجه ده اعزازلب، اونینگ نامیگه تورکستان شهریده محتشم مقبره قوردیرگنی نفقط بیزنینگ، بلکه بوتون جهان اعتباریگه سزاوار تاریخي حادثهدیر. * * * احمد یسسويگه اخلاص امیر تېمورده قندهی پیدا بۉلگنی حقیده انیق معلوماتلر بیزگهچه یېتیب کېلگن اېمس. تخمین قیلیش ممکنکی، یاشلیکدن ذهنی جوده اۉتکیر بۉلگن تېموربېک احمد یسسوي حکمتلرینی اۉز آته-آنهسیدن اېشیتگن بۉلیشی ممکن. چونکی تېموربېکنینگ آنهسی تېگینه بانو بخاراده روحاني عایله سیده اۉسگنلیگی دن معلوم. احمد یسسوي حکمتلری اېنگ اوّل بخاراده عبدالخالیق غیجدوواني بیلنغبیرگه اۉقیگن و همکارلیک قیلگن دورلریده اېل آره سیده شهرت قازانه باشلگن اېدی. تېموربېکنینگ آتهسی امیر تراغایٔ اېسه عبدالخالیق غیجدوواني تعلیماتیگه اخلاص قۉیگن امیر شمس الدین کلالنینگ مریدی اېدی. امیر شمس الدین کلال اېسه اعتقاد جهتیدن احمد یسسويگه یقین اېدی. امیر تېمور احمد یسسويدن سَلکهم ایکّی عصر کېین تاریخ صحنهسیگه چیقهدی. بو عصرلر دوامیده مغول اصطلاحسی توران و تورکستاننی کۉچمنچی چینگیزيلرنینگ انتهاسیز جبرو ظلملری ایسکنجهسیگه سالهدی. سیاسي و حربي جهتدن باسقینچیلرگه بس کېلهدیگن کوچلر هلی جبردیده خلق آره سیدن یېتیشیب چیقمهگن اېدی. فقط مدني جهتدن کۉچمنچی چینگیزيلرگه نسبتاَ توران خلقی اوستون تورردی. چیغتای اولوسیده گی مغول حکمدارلری هم، آلتین اۉردهدهگی اۉزبېک خان کبی، مغول تیلی و شامان دینی اۉرنیگه تورکي تیل یاردمیده اسلام دینینی قبول قیلگنلری کوچلر نسبتینی زمدن اۉزگرتیردی. مدني سویهسی، تیلی و ادبیاتی باسقینچیلرنیکیدن کۉره بیر نېچه پاغانه بلند بۉلگن تورکي اهالینینگ مغول اصطلاحچیلریگه نسبتاَ معنوي جهتدن اوستونلیککه اېریشه باشلهگنی 14 عصرگه کېلیب کۉزگه یقّال تشلنهدی. همّه نرسه نی جوده تېرن ادراک اېتهدیگن و یاشلیگیدن توران اوچون جان کویدیرووچی وطنپرور بۉلیب اۉسگن امیر تېمور احمد یسسوي روحی و اونینگ حکمتلری تورکي اېللرنینگ باسقینچی مغوللر ظلمیگه قرشی کوره شیده قدرتلی معنوي قورال بۉلیب خدمت قیلیشینی دل-دلدن سېزگن بۉلیشی کېرهک. امیر تېمور احمد یسسوينینگ 14 عصرده یشهگن اولادلریدن خواجه بایزیدگه مرید بۉلگنلیگی تۉغریسیده علیشېر نوايی «نساییم المحبت»ده جوده قیمتلی معلومات بېرهدی. خواجه بایزید احمد یسسوينینگ اینیسی اسماعیل آته و اونینگ فرزندی اسحاق آتهگه نېوره بۉلر اېکن. «تېموربېک آنینگ (یعنی خواجه بایزیدنینگ) صحبتیگه کېلیبدور. کېلورده کۉنگلیدن کېچیبدورکی، بو اېرنینگ معنا عالمیدن خبری بۉلسه، بیزگه ایسّیق حلوا تارتقهیٔ. اول مریدلرغه حلوانی خود بویورغآن اېکندور. بېک بیله سلاملشیب کۉریشگندین سۉنگره دېبدورکی، اوّل سلام، اۉرتهسی طعام و آخری کلام. فی الحال حلوانی تارتدوروبدور. بېککه بو حال ظاهر بۉلگچ، لنگر یسب، کۉپ اوقاف قیلیبدور». احمد یسسوي اولادی بۉلگن خواجه بایزید صحبتیگه تېموربېک بات-بات کېلیب تورگنینی منه شو لوحهنینگ مضمونیدن پَیقش ممکن. بو صحبتلرده، البته، احمد یسسوينینگ حکمتلری کۉپ تیلگه آلینگن. خاطره سی یخشی بۉلگن امیر تېمور اولرنی یاد آلگن بۉلیشی کېرهک. پرچهنینگ آخریده «بېککه بو حال (یعنی خواجه بایزیدنینگ کرامتی) ظاهر بۉلگچ، لنگر یسب، کۉپ اوقاف قیلیبدور» دېگن سۉزلرنینگ تېرن معناسی بار. امیر تېمورنینگ اۉزی هم کرامتلی سیما بۉلگنلیگی اوچون خواجه بایزیدنی شو طرزده سینب کۉریب، اونینگ کرامتیگه عملده ایمان کېلتیرهدی. شوندن کېین خواجه بایزیدگه «لنگر» دېب اتلهدیگن مخصوص زیارتگاه قوردیریب بېرهدی و کتّه یېر، ملکنی سالیق آلینمهیٔدیگن وقف طرزیده انعام قیلهدی. شوندن تخمین قیلیش ممکنکی، بو حادثه امیر تېمور دولت تېپهسیگه کېلگن ییللرده صادر بۉله دی. پیریمقول قادراو منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:7 ] [ داکترفاریابی ]
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
تیل سیورلر التماس بیراؤقینگ قنچه قینچیلیکلربیلن بویوک انسانلر آنه تیلیمیزنینگ منه شودرجه گچه بای ایتگن . 7 ) اۉزبیکیستانده ادبي حرکتلر -1- اۉزبېک ادبیاتی تاریخیده (سرایلر اطرافیدهگی ادبي محیطنی استثنا قیلگنده) قلم اهلینی اۉزارا اویوشتیریب، ادبي حرکتگه یؤنهلیش بېریب تورگن تشکیلاتلر بۉلمگن. شونینگ اوچون هم اۉزبېک ادبیاتی 20 عصرنینگ بیرینچی چاره گیگه قدَر “قۉقان ادبي محیطی”، “خوارزم ادبي محیطی”، “تاشکېنت ادبي محیطی” سینگری تورلی جغرافي-ادبي حدودلرگه بۉلینگن حالده یشب کېلدی. -“چیغتای گورونگی” اېسه اۉزبېکستانده تشکیل تاپگن دستلبکی ادبي اویوشمه دیر. - “چیغتای گورونگی”. اۉزبېکستان یازووچیلری 1934 ییلی ساوېت حاکمیتی تامانیدن تشکیل قیلینگن یازووچیلر اویوشمه سیگه بیرلشتیریلگونلریگه قدَر اۉزلرینینگ بیر نېچه کیچیک-کیچیک جمعیتلریگه اېگه بۉلگنلر. شولردن بیری 1919 ییلی تشکیل اېتیلگن “چیغتای گورونگی”دیر. ساوېت دوری اۉزبېک ادبیاتی تاریخیگه بغایشلنگن برچه کتاب و مقالهلرده “چیغتای گورونگی” ملتچیلیک و پنتورکیزم غایه لرینی آلغه سورگن، اۉته رېکسیون ادبي اویوشمه صفتیده تیلگه آلینیب کېلینگن. شونینگ اوچون هم بیرار ادبیات تاریخچیسی بو دستلبکی اویوشمه فعالیتی بیلن قیزیقمهیٔ، اونینگ وجودگه کېلیشی و توگهتیلیش تاریخینی اۉرگنمهیٔ کېلگن. چیغتای چینگیزخاننینگ ایکّینچی اۉغلی بۉلیب، امودریا بۉیلریدن غولجهگه قدَر یاییلگن یېرلر — ماواراوالنهر، یېتّیسوو و قشقر اونینگ تصرفیده بۉلگن. چیغتای 1242 ییلی وفات اېتگنیدن کېین اونینگ اجدادلریگه میراث صفتیده اۉتگن بو جغرافي کېنگلیک “چیغتای اولوسی” دېب اتلگن. شو کېنگلیکده یشهگن خلقلر تیلی “چیغتای تیلی”، اولر یره تگن ادبیات اېسه “چیغتای ادبیاتی” دېب یوریتیلگن. ساوېت حاکمیتی اۉرنه تیلگندن کېین، 1919 ییلی فطرت باشلیق بیر گُروه شاعر و عالِملر بیرینچی ادبي اویوشمه نی توزگنلریده، اونگه “چیغتای گورونگی” دېب نام بېریشگن. فطرت و اونینگ مسلکداشلری مغول اصطلاحسیدن اۉزلریگه قدَر تورکي تیلده یره تیلگن ادبیاتنی اۉزبېک خلقینینگ معنوي-مدني بایلیگی صفتیده سقلب قالیش و خلقنینگ تام معناده گی ملکیگه ایٔلنتیریش مقصدیده بو بای ادبي میراثنی تؤپلش، اۉرگنیش و نشر اېتیشنی اۉز آلدیلریگه وظیفه قیلیب قۉیدیلر. بونینگ اوچون اېسه اولر اوّلا سوادسیزلیکنی توگهتیش، مرّکب عرب املاسینی اصلاح قیلیش و اۉزبېک تیلینینگ صافلیگینی تامینلش لازم، دېب تاپدیلر. “گورونگ”نینگ علمي و ایجادي دستورینی عملگه آشیریشگه کیریشگن فطرت اۉزبېک ممتاز ادبیاتینی اونینگ قدیمگی دورلریدن باشلب اۉرگنیشگه کیریشدی; اېلبېک خلق ایجادی نمونهلرینی تؤپلش و اۉرگنیشنی اۉز ذمّهسیگه آلدی; قیوم رمضان اۉزبېک تیلینینگ تاریخی و نظریه سینی اۉرگنه باشلهدی; چۉلپان هم اۉزینینگ سېرقیرّه ایجادي فعالیتی بیلن بو خیرلی ایشگه حصه قۉشیشگه اوریندی. آکتیٔبر تۉنتریشیدن کېین سابق چار مستملکهلری، شو جملهدن، اۉزبېکستانده صنعي روشده پرولېتر ادبیاتی یره تیلهیاتگنی و بو ادبیاتنینگ نفیس صنعتدن اوزاق، غریب بیر ادبیات بۉلیشی ممکنلیگینی کۉرگن بیر گُروه یازووچیلر انه شو “چیغتای ادبیاتی” عنعنهلرینی سقلب قالیش نیتیده “چیغتای گورونگی”گه اساس سالگنلر. بو دستلبکی ادبي اویوشمه نینگ اساسچیسی 20 عصر اۉزبېک ادبیاتینینگ بویوک سیمالریدن بیری فطرت بۉلیب، او ساوېت دولتی تانگیده یاق اۉزبېک خلقی اېندی “قیزیل” کیشنلر بیلن زنجیربند اېتیلیشی ممکنلیگینی سېزگن و بو خوفدن قوتولیشنینگ بیردن-بیر یۉلینی تورکستانده استقامت قیلگن خلقلرنینگ بیر بیراق آستیده بیرلشیشیده و اولر مدنیتینی یوکسهلتیریشده کۉرگن. “چیغتای گورونگی”نینگ اساسي مقصد-وظیفهسی هم یالغیز اۉزبېک ادبیاتی و اۉزبېک تیلینینگ صافلیگینی سقلب قالیش، اۉزبېک ادبیاتی اېریشگن بدیعي یوتوقلرنی مستحکملش اېدی. “ملي-مدني مختاریت” سۉزلرینی اۉزیگه شاعر قیلیب آلگن “چیغتای گورونگی” بیر ییل مقّدم قیزیل قۉشین تامانیدن تار-مار اېتیلگن “تورکستان مختاریتی” غایه سینی ادبي-مدني جبههده دوام اېتتیریشنی اۉزینینگ بورچی دېب بیلدی. “چیغتای گورونگی”، چیندن هم، سیاستگه ارهلشمسلیک وعده سی بیلن میدانگه چکدی. لېکن اونینگ ملي تیل و ملي ادبیاتنینگ صافلیگی یۉلیده آلیب بارگن فعالیتی آکتیٔبردن کېینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ پرولېترلشیش جریانیگه، روسلشیش و ساوېتلشیش جریانیگه قرشی قره تیلدی. او اۉزبېک تیلینی عربي و فارسي سۉزلردن خلاص اېتیش اوچون کوره ش آلیب بارر اېکن، بو کوره شنینگ اساسي یؤنهلیشینی روسلشیشگه قرشی، اۉزبېک تیلیگه روسچه-بینالملل سۉزلرنینگ آقیب کیریشیگه قرشی قره تدی. خودّی شو نرسه ساوېت حاکمیتی و اونینگ مفکوره ساحهسیدهگی پاسبانلری تامانیدن اکسیلینقیلوبیه و ملتچیلیک حرکتی دېب بهالندی. ساوېت حاکمیتینینگ شیرین وعده لریگه ایشانگن و 1918 ییلی تورکستان اوچون روس تیلی بیلن بیرگه عموم تورکي تیل-نینگ دولت تیلی دېب اعلان قیلینگنینی کۉرگن “گورونگ” قتنشچیلری “چیغتای تیلی” یاکه عموم تورکي تیلنینگ صافلیگی اوچون کوره شیب، عربي و فارسي سۉزلرنی تورکي سۉزلر بیلن المشتیریش، عرب یازووینی اصلاح قیلیش، اتَمه شناسلیک مېزانلرینی ایشلب چیقیشگه کیریشدیلر. فطرت و اونینگ مسلکداشلری اۉز دستورلرینی عملگه آشیریشده، بیر تاماندن، پنیسلامیستلر، ایکّینچی تامان-دن، پنتورکستلرنینگ قرشیلیگیگه دوچ کېلدیلر. پنیسلامیستلر “چیغتای تیلی”دن عرب سۉزلرینی قوویب چیقریش بو تیلنینگ ادبي تیل صفتیده نفوذینی یۉقاتهدی، دېگن دعوا بیلن “گورونگ”گه قرشی حرکت باشلهدیلر. “دېیدیلرکیم، - دېب یازگن اېدی فطرت اولرگه جوابن، - تورکچهدن ادبي سۉزلرنی چیقرمسغه تېییش. بونی بیز هم قبول قیلهمیز. ادبي سۉزلرنی تورکچهدن چیقارینگیز، دېمهیمیز. بیزنینگ تیلهگیمیز - ادبي سۉزلرنی اېمس، عربي سۉزلرنی چیقرماق. انگلهشیلهدیرکیم، بیزگه قرشی بۉلغآن آغالر عربي بیلن ادبينی اییرمسدن گپیره دیلر ”. فطرتنینگ “چیغتای تیلی”نی اصلاح قیلیشگه قرهتیلگن فعالیتینی تۉغری توشونیش اوچون اونینگ ینه قوییده گی سۉزلریگه اعتبار بېریش لازم: “شول چاقده تیلیمیزدهگی عرب، فارس سۉزلرینینگ تورکچهسی تاپیلمهیٔدی، دېماقچی اېشنگیز، اۉرگنینگ! حاضرگی سۉزلریمیزدهگی عربچه، فارسچهلردن بیر نېچه سی اوچون تورکچه تاپیلمهیدی، دېسنگیز، سۉزلرینگیز تۉغریدیر. بیز هم اونلرنی چیقرماقچی اېمسمیز، اونلرنی آلورمیز، لېکن اۉزیمیزنیکی قیلرمیز، تورکچهلشدورورمیز. ایٔتهیٔلیککیم، ”قاعده “نینگ تورکچهسی یۉقدیر. ”حرف “نینگ-ده تورکچهسین تاپالمهدیک، ایکّیسین دههی آلورمیز. لېکن سیزلر کبی ”قهواییدی حُرفيه “ دېمهسدن، ”حرف قاعدهلری “، دېرمیز ”. فطرتدن تشقری، “گورونگ”ده شاکیرجان رهیمي، قیوم رمضان، شاه رسول زوننون، چۉلپان، اېلبېک، باتو، سعیداحمد نذیراو هم اعضا بۉلگنلر. اولر خدره ده عموم تورک تیلی ادبیاتینی اۉرگنیش بۉییچه پولسیز کورسلر تشکیل اېتیب، شهر مکتبلریدهگی کۉپلب معلملرنی اۉز درسلریدن بهرهمند اېتگنلر. بو درسلردن آلدین، 1918 ییلده فطرت سکّیز آیلیک کورسلرده هم عموم تورک تیلی و ادبیاتیدن سباق بېرگن. “بیر کېچه، - دېب یازه دی فطرت، - ”چیغتای گورونگی“نینگ مجلسی بۉلغآن اېدی. گورونگ اعضالری تامانیدن یازیلغآن اثرلرنی اۉقیب، محاکمه قیلماقده اېدیک. تاشکېنتنینگ اېنگ کتّه تشکیلاتینینگ بیریده تورغآن بیر اۉرتاق وینتاوکه کۉتریب کېلیب، مجلسیمیزگه بیردن کیردی. ”محمد پیغمبرنینگ معراجینی انکار قیلر اېکنسیز “، دېب تفتیشگه کیریشدی و بیزنی مونقه یۉلسیز حرکتلردن من قیلیب کېتدی. منه بولرنینگ همّه سی پنتورکستلرنینگ اغواسی بیلن بۉلر اېدی ”. فطرت بو سۉزلرنی یازگنده، پنتورکیزمگه قرشی کوره ش اوج آلگن، اونینگ اۉزی هم پنتورکست صفتیده قاره لنه-یاتگن اېدی. شونینگ اوچون او پنتورکستلرنی اۉته قاره بۉیاق-لر بیلن تصویر اېتگن بۉلیشی ممکن. لېکن شو نرسه حقیقتکی، او کېله جکده اۉزبېک دولتچیلیگینینگ راسسيهدن هم، تورکيهدن هم مستقل یششینی آرزو قیلگن و “چیغتای گورونگی”نینگ سیاستگه اره لشمهگن حالده شو غایه گه خدمت قیلیشینی کۉزلگن اېدی. فطرتنینگ یاش مسلکداشلریدن بیری باتودیر. او کېینچهلیک، تورلی عامللر تاثریده، فطرت و چۉلپاندن اوزاقلشگن، حتّی اولرگه قرشی کوره شگن. لېکن او 1931 ییل 16 فېورل سنهلی کۉرگزمهسیده “چیغتای گورونگی” و اونینگ رهبری فطرت تۉغریسیده حقّاني معلومات بېرگن و، جملهدن، بوندهی یازگن: “مېن فطرتنی بیرینچی مرته 1918 ییلنینگ اۉرتهلریده، 8 آیلیک کورسلرده کۉردیم... فطرت اۉشه وقتده چیغتای تیلی و چیغتای ادبیاتینی ترغیب قیلر اېدی. مېن اۉشه وقتده فطرتنی بیلمس و مطلقا توشونمس اېدیم. اگر ینگلیشمسهم، مېنی فطرت بیلن 1919 ییلی اکراماو تنیشتیرگن. فطرت بو دورده حاکمیت تېپهسیده بۉلگن منور قاری گُروهینینگ تعقیبیدن یشیرینیب یشردی. اونی، مېنگه معلوم بۉلیشیچه، دهريلیک و غیرپانتورکیزمده عیبلشگن اېدی... اکراماونینگ ”ایزچی توده“ گُروهی سعید احراري گروپپه سی و تورک ضابیتلری بیلن اوریشیب قالگچ، بیز فطرت تامانیگه اۉته باشلهدیک. مېن بعضاً شاه رسول زوننون، بعضاً اکراماو بیلن فطرتنینگ آلدیگه اۉز شعرلریمنی آلیب باره دیگن بۉلدیم. شاه رسول زوننون تېز آره ده سعید احراري تامانیگه اۉتیب کېتدی و بیز او بیلن برادرلیک مناسبتلرینی اوزدیک. 1919 ییلی سعید احراري گُروهی بیلن ”ایزچی توده“ اۉرتهسیدهگی کوره ش بیزنینگ قتّيق مغلوبیتیمیز بیلن توگب، اکراماو نَمنگنگه ایش سفری بیلن کېتدی، مېن تاشکېنتده آسمان بیلن یېر اۉرتهسیده معلق بۉلیب قالدیم. شو وقتده مېن ”چیغتای گورونگی “نینگ کاتبی اېلبېک بیلن تنیشدیم. اونینگ تکلیفی بیلن 1920 ییلنینگ باشلریده ”چیغتای گورونگی “گه اعضا بۉلیب کیردیم و تخنیک کاتب وظیفهسینی اۉز ذمّهمگه آلدیم. ”چیغتای گورونگی “ بیزدن سَل نریده، بلندمچیتده جایلشگن اېکن، مېن او یېرده بیر آی مابینیده یالغیز اۉزیم ایشلهیٔ باشلهدیم ”. فطرت، یوقاریده ایٔتیب اۉتیلگنیدېک، بو وقتده رقیبلر تعقیبیدن قاچیب یورگنی اوچون حتّی “چیغتای گورونگی”نینگ مجلسلریده هم اشتراک اېته آلمهگن. باتو “گورونگ” قتنشچیلری تشکیل اېتگن مجلسلر تۉغریسیده هم آزمی-کۉپمی مفصل معلوماتلر بېرهدی: “مېن بیر مرته ”چیغتای گورونگی “بناسیده بۉلیب اۉتگن مجلسده قتنهشدیم، اونده ینگی املانی اۉرگنیش کورسلرینی آچیش، چمهسی، ق.رمضان تامانیدن توزیلگن اۉزبېک تیلینینگ املاسینی اۉرگنیش، اۉزبېک خلق قۉشیقلرینی تؤ‘پلش، حکومت عباره لری آلدیگه اۉزبېکلرنی اۉزبېک دېب اتش مسله سینی قۉییش کبی معمالر محاکمه قیلیندی. سۉنگّی مساله قندهی محاکمه اېتیلگنلیگی یادیمده یۉق. مېن قتنهشگن ایکّینچی مجلس رمزينینگ اوییده بۉلیب اۉتدی. او یېرده رمزي و فطرت اۉز شعرلرینی اۉقیدیلر. مېن تېز آره ده کېتیب قالگنیم اوچون کېین نیمه بۉلگنینی بیلمهیمن. اوچینچی مجلس عمهکیبچهمنینگ اوییده بۉلیب، اونده موسیقه چلیندی. درواقع، بو مجلسلرنینگ همّه سیده موسیقه چلینر اېدی. فطرت صحبت پیتیده هر دایم اۉزبېک ملي مدنیتینی برپا اېتیش، انیقراغی، تیریلتیریش و مستقل اۉزبېک ملتینی یره تیش مسالهسینی کۉتریب چیقردی. او اۉشه پیتده باسمهچیلیک حرکتیگه شبهه بیلن قرردی. او دېردی: اوّل — مدنیت، کېین — مستقللیک; باسمهچیلر روسيهگه قرشی هېچ نرسه قیله آلمهیدیلر; بیزنینگ حاضرگی وظیفهمیز ملتنی مدني جهتدن تربیهلشدیر. مېن اۉشه پیتده ایٔتیلگن گپلرنینگ اکثریگه توشونمهگنمن. بیلیشیمچه، اۉشه پیتده مدني اۉزبېک ملتینی یره تیش (قیسی یۉل بیلن اېکنلیگینی هلی هم تصور اېتمهیمن)، دینگه قرشی کوره ش، ینگی الفبا اوچون کوره ش ضرورلیگی قیته-قیته ایتیلگن. 1919 ییل آخریده بۉلسه کېرهک، تورکلر ”چیغتای گورونگچیلر “ بیلن کېلیشیب آلیش اوچون حیدر افندی و اونینگ طرفدارلرینی یوباردیلر. اولرنینگ فطرت و ”چیغتای گورونگی “نینگ باشقه رهبرلری بیلن نیمه حقده سۉزلشگنلری مېنگه قارانغی، اما بو مذاکره دن هېچ نرسه چیقمهگن; نتیجهده برچه پنتورکستلر اۉزارا بیرلشیب، بیزلرگه قرشی شدّتلی هجوم باشلهگنلر. اولر ینگی املانی اۉرگنیش بۉییچه تاشکېنتده آچگن کورسلریمیزنی یاپیب، اهالی اۉرتهسیده گۉیا دینگه قرشی ایش آلیب باره یاتگنیمیز حقیده آوازه ترقهتدیلر. بو سۉنگّی تدبیر احوالی-میزنی اۉشه زهاتی یامانلشتیریب یوباردی و ”چیغتای گورونگی “ چاک-چاکیدن سۉکیلیب کېتدی ”. فطرت گرچند تورکيهده تعلیم آلگن و یاش تورکلر تاثریده جدیدچیلیک حرکتیگه کیریب کېلگن بۉلسه-ده، ایکّی دریا آره لیغیده یشهگن خلقلرنینگ تورک تیلیدن مستقل اۉزبېک تیلینی، تورک ادبیاتیدن مستقل اۉزبېک ادبیاتینی ینگی تاریخي-مدني شرایطده رواجلنتیریش لازملیگینی توشوندی. بو غایه اۉشه وقتده اېسکی شهرده گی ساوېت حاکمیتینی اۉز تاثر دایره سیگه آلگن منور قاری و اونینگ بېحساب مسلکداشلری اوچون مطلقا یات اېدی. بوندهی قدرتلی کیشیلر بیلن کوره شده فطرتنینگ و “چیغتای گورونگی”نینگ مغلوبیتگه اوچره شی تعین اېدی. زېراکه، بو ایکّی گُروهنی اۉزارا اوریشتیریب قۉییشدن منفعتدار بۉلگن اوچینچی بیر کوچ هم بار اېدیکی، او اۉز موقعینی مستحکملش اوچون هېچ نرسه دن، حتّی منافقانه حرکتلردن هم تایمس اېدی. فطرتنینگ “چیغتای گورونگی” رهبری صفتیدهگی سۉنگّی ایشی 1921 ییل ینوریده اۉزبېک تیلی و اونینگ املاسینی اۉرگنیش بۉییچه بیرینچی اۉزبېک اۉلکه قورولتایینی اۉتکزیش و 1922 ییلده “اۉزبېک یاش شاعرلری” تۉپلانینی چاپ اېتیش بۉلدی. فطرت قورولتایده ینگی اۉزبېک املاسی تۉغریسیده “چیغتای گورونگی” نامیدن معروضه اۉقیدی. عشورعلی ظاهري و سېکین-استه ساوېتلر تامانیگه اۉته باشلهگن باتو فطرتگه قرشی سۉزگه چیقدیلر. باتو 20-ییللرنینگ اوّلیده یاق لاتین یازوویگه اۉتیشنی تکلیف قیلدی، لېکن اونینگ اۉشه دور اوچون غۉر تکلیفی حتّی محاکمه اوچون قبول هم قیلینمهدی. پنیسلامیزمنینگ 20-ییللرده گی ییریک اربابی موسی بېگيېونینگ قورولتای ایشیده قتنشگنلیگیدن روحلنگن تاشکېنت ضیالیلرینینگ روحاني قِسمی “چیغتای گورونگی” تکلیف قیلگن ینگی املا لایحهسینینگ قبول قیلینیشیگه قتّيق قرشیلیک کۉرسهتدی. منور قاری گُروهی بیلن “چیغتای گورونگی” اۉرتهسیدهگی کېلیشماوچیلیکنینگ توب ماهیتینی توشونیش اوچون ینه فطرتنینگ اۉزیگه مراجعت اېتهیلیک. او بایبۉلتاوگه یازگن آچیق خطیده 1917—1918 ییللرده تاشکېنتده اَینیقسه کوچهیگن تورکپرستلیک کیفیتی تۉغریسیده سۉزلب، بوندهی دېگن: “...تورک تیللرینی، تورک ادبیاتینی بیرلشتیریش شاعری آستیده ”چیغتای گورونگی “تشکیل اېتیلدی. ”چیغتای گورونگی “... اۉزبېک تیلی، اۉزبېک ادبیاتی شاعرلری آستیده پنتورکست تودهلرگه و اولرگه بېریلگن اۉنگ جدیدلرگه قرشی کوره شدی ”. دېمک، “چیغتای گورونگی”نی توزیشدن مقصد تاشکېنتدهگی تورکپرست ضیالیلر و اسیر تورک ضابیتلری طفیلی کوچهییب باره یاتگن پنتورکیزم غایه لریگه ضربه بېریش، اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ تورک تیلی و ادبیاتیگه سینگیب کېتیشیگه قرشی کوره شیش اېدی. اۉزبېک جدیدلرینینگ سۉل قناتیدن تشکیل تاپگن “چیغتای گورونگی” انه شو خیرلی وظیفهنی اۉز یېلکسیگه آلیب، اۉزبېک تیلینینگ صافلیگی اوچون، ینگی اۉزبېک املاسینی یره تیش، خلقنینگ معنوي و مدني اۉسیشیگه یاردم بېره آلووچی یازووچیلرنی یېتیشتیریش اوچون فداکارانه کوره ش آلیب باردی. بو، نهایتده قیسقه عمر کۉرگن دستلبکی ادبي اویوشمهنینگ کتّه تاریخي خدمتی اېدی. باتونینگ ایتیشیچه، قورولتاینینگ روحاني قِسمیده فطرتنی جسماني جهتدن محو اېتیش فکری هم توغیلدی. بونی سېزگن فطرت اۉز مخالفلریگه قرشی دیپلومَتلرچه مناسبتده بۉلیب، “اوّل — مستقللیک، سۉنگ — بیرلشیش”، دېگن شعار بیلن چیقیشگه مجبور بۉلدی. تورکي خلقلر ادبیاتینینگ اولکن بیلیمدانی بۉلگن فطرت اۉزبېک تیلی و اۉزبېک ادبیاتی اېریشگن یوتوقلر بیلن حقلی روشده فخرلنگن. او قورولتایده قیلگن معروضهسیده “چیغتای ادبیاتی تورلیچه شېوه لی تورک ادبیاتی آره سیده اېنگ یوکسک، اېنگ مهم اۉریننی توتگندیر. باشقه شېوهدهگی تورک ادبیاتی آرهسیده یوکسک، یوقاری، عالي بۉلغآنیدن کېین چیغتای تیلینینگ هم تورک تیللری آرهسیده یوکسک، یوقاری، عالي بۉلغآنلیغاین قبول اېتمک مطلقا لازمدیر ” دېگن فکرنی بېجیز آلغه سورمهگن. 20 عصر شعریتیده فکرنینگ انیق، افادهنینگ خلقچیل و لۉنده بۉلیشلیگی لازملیگینی سېزگن “چیغتای گورونگی” اۉزینینگ دستلبکی شعري تجربهلری بیلن ینگی اۉزبېک شعریتینینگ توغیلیشیگه اونومدار زمین یره تدی. “گورونگ”نینگ تیل و ادبیات بابیدهگی ایزلنیشلری معلوم قوصورلردن خالی بۉلمش-ده، چۉلپان، آیبېک، غفور غلام، حمید عالِمجان، شیخزاده، میرتېمیر، عثمان ناصر شعریتینینگ میدانگه کېلیشی اوچون قوتلوغ زمین بۉلیب خدمت اېتدی. افسوسکی، 20-ییللر اوّلیده اوج آلگن ادبي کوره ش یاش ساوېتلر مملکتیده جاري اېتیله باشلهگن ادبي سیاست نتیجهسیده “چیغتای گورونگی” 1922 ییلی اۉز فعالیتیگه نقطه قۉییشگه مجبور بۉلدی. لېکن بوگون، آره دن 85 ییل کېچگنیگه و تورلی مفکوره وي شماللر اېسیب اۉتگنیگه قرهمهی، فطرت اساس سالگن “چیغتای گورونگی”نینگ تۉغری یۉلنی تنلب، اۉزبېک تیلی و ادبیاتینی، دېمک، اۉزبېک خلقینی مستقللیک خیابانیدن آلیب باریشگه اینتیلگنی بیزده ممنونیت حسلرینی اویغآتهدی. “گورونگ” قتنشچیلری اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ فقط عمومي مسالهلری بیلنگینه چېکلهنیب قالمهیٔ، ادبي جریاننی هم سینچکولیک بیلن کوزهتدیلر. شو معناده اولرنینگ “فرغآنه فاجعه لری” اثریگه مناسبتی بیر مونچه عبرتلی. “فرغآنه فاجعه لری” حمزه نینگ بیزگه یېتیب کېلمهگن کۉپ قِسملی پیېشسی بۉلیب، “گورونگ”نینگ اونگه مناسبتی سلبي بۉلگن. چۉلپاننینگ ایٔتیشیچه، 1919—1920 ییللرده فرغآنهده تۉکیلگن قانلر نفقط تاشکېنت و سمرقند، بلکه ماسکوه و لېنینگرادگه قدَر یېتیب بارگن. اما بو واقعه لر نهایتده مرّکب بۉلگنیگه قرهمهی، حمزه اۉز اثرینی شاشمه-شاشرلیک بیلن یازگن و اونینگ ماهیتینی تۉغری آچه بیلمهگن. “چیغتای گورونگی” اېسه اۉز مجلسلریده بوندهی اثرلرنی محاکمه قیلیب، ینگی ادبیاتنینگ شکللنیش یۉلیده گی قوصورلرنی برطرف اېتیشگه حرکت قیلگن. “گورونگ” اعضالری 1922 ییلی “اۉزبېک یاش شاعرلری” دېگن شعري تۉپلاننی چاپ اېتدیلر. تۉپلاندن فطرت، چۉلپان، باتونینگ شعرلری جای آلگن اېدی. بو شعرلر آرهسیده فطرتنینگ “میرریخ یولدوزیگه”، “شاعر”، “شرق”، چۉلپاننینگ “بوزیلگن اۉلکهگه” سینگری اثرلری هم بۉلیب، اولرده مذکور شاعرلرنینگ فرغآنه واديسیدهگی واقعه-لردن جنبشگه کېلگن قلبلری همان فغان قیلیب تورهردی. مذکور تۉپلان اعلان قیلینگندن کېین فرغآنه اهلی-نینگ تینچینی بوزگن قۉللر 1922 ییلی “چیغتای گورونگی”نینگ فعالیتیگه هم چېک قۉیدیلر و “گورونگ” مستقللیک آفتابی چیققونیگه قدَر قارهلنیب کېلیندی. تاریخدن بېخبر کیشیلر “گورونگ”نی “پنتورکیزم” غایه لرینی ترغیب قیلیشده، اۉزبېک مدنیتی بیراغاینی تورکلر قۉلیگه بېریب قۉییشده عیبلهدیلر. حالبوکه، فطرت و اونینگ مسلکداشلری بو مسالهده مطلقا باشقه فکرده اېدیلر. ساوېت حاکمیتی “چیغتای گورونگی”نینگ تشکیل تاپیشیگه رخصت بېرگنیده، سیاستگه ارهلشمسلیک شرطینی قۉیگن اېدی. فطرت و اونینگ برادرلری شو شرطگه قنچهلیک عمل قیلمسینلر، اولرنینگ اۉزبېک تیلینی چېت تاثردن محافظه قیلیش، ممتاز ادبیات و خلق آغزهکی ایجادی نمونهلرینی تؤپلش و اۉرگنیش، ینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ اېستېتیک گۉزهللیگینی سقلش همده حیاتنی تۉغری عکس اېتتیریشگه قرهتیلگن ایشلری کوندن-کونگه ناتۉغری بهالنه باشلهدی. شونینگ اوچون هم “چیغتای گورونگی” نامطلوب ادبي اویوشمه صفتیده ترقهتیلیب یوباریلدی. - “نشری معارف”. دنیاقره شی 1917 ییلگه قدَر شکللنگن و شو دورده معرفت ساحهسیده جانبازلیک کۉرستگن ضیالیلر “چیغتای گورونگی” ترقتیلگنیدن کېین هم خلقنی معارف و مدنیت مېوهلریدن بهرهمند اېتیب باریشنی وجداني بورچلری، دېب بیلدیلر. 1922 ییلنینگ سۉنگّی کونلریده نوبتدهگی نارسمي ییغینلریگه تۉپلنگن تاشکېنتلیک ضیالیلر “نشری معارف” ناملی ینگی جمعیتنی تشکیل اېتیشگه قرار قیلدیلر. منور قاری عبدالرشیدخاناو تشبثی بیلن توزیلگن بو جمعیتنینگ تاسیسچیلری اېسه قوییدهگیلر اېدی: عمرخان اکرامخاناو، مننان رمزي، سعیدناصر میرجلیلاو، طالبجان موسی بایېو، شاکیرجان رهیمي، محمد عثماناو، خالمحمد آخوناو، عبدالحمید سلیماناو (چۉلپان) و حمیداللهخان عارفخاناو. 1923 ییل 1 ینوریده “تورکستان” گزېته سیده انه شو تاسیسچیلردن ترکیب تاپگن اجراییه گُروهینینگ تورکستان رېسپوبلیکهسیدهگی معارف خادملریگه مراجعتی اعلان قیلینهدی. بو مراجعتده تاسیسچیلر جمعیتنینگ مقصد و وظیفهلرینی توشونتیریبگینه قالمهیٔ، اونگه اعضا بۉلیب کیریشنی هم معارف و مدنیت خادملریدن التماس قیلگن اېدیلر. اگر شو مراجعتنی “نشری معارف” جمعیتینینگ ایلک قدمی صفتیده قبول قیلسک، اونینگ وجودگه کېلیش سنهسی 1922 ییل دېکَبرینینگ سۉنگّی کونلری بۉله دی. تاشکېنتدهگی اېسکی شهر خلق معارف شعبه سی قاشیده قد کۉترگن جمعیت تېز آرهده قنات یازیب، رېسپوبلیکهمیزنینگ باشقه قطار ولایتلریده هم اۉز بۉلیملرینی تشکیل اېتدی. جمعیتنینگ تاشکېنت شهریدهگی بۉلیمی هیاتی اېسه قوییدهگی معارف و مدنیت فداییلریدن ترکیب تاپدی: شاکیرجان رهیمي (رییس)، منور قاری عبدالرشیدخاناو (رییس اۉرینباسری)، میرکامیل عليېو (کاتب)، سعیدناصر میرجلیلاو (خزینه چی)، عبدالحمید سلیماناو (چۉلپان)، خالمحمد آخوناو، طالبجان موسی بایېو، ظفر ناصري، عبدالله اولاني، سلیمخان طلاخاناو و باشقه لر. بو تیلگه آلینگن ضیالیلردن تشقری، جمعیتنینگ تاشکېنت بۉلیمی فعالیتیده مننان رمزي، اېلبېک، شاهد احسان کبی سیمالر هم یقیندن اشتراک اېتدیلر. 20 عصرنینگ 10 — 20-ییللریده تاشکېنتدهگی معرفتپرورلیک حرکتینینگ باشیده خلقیمیزنینگ اولوغ فرزندلریدن بیری منور قاری عبدالرشیدخاناو تورگن. بو دورده قندهی اجتماعي-سیاسي و مدني تدبیر عملگه آشیریلگن بۉلمهسین، اولرنینگ اکثری منور قاری عبدالرشیدخاناو تشبثی بیلن میدانگه کېلگن. “نشری معارف” جمعیتی هم دستاوّل اونینگ خَیالیده توغیلگن. اما تاشکېنت اهالیسی اۉرتهسیده کتّه آبرو-اعتبارگه اېگه بۉلگن بو سیما دستلب “آق”، کېین “قیزیل” تعقیب آستیده یشهگنی اوچون، جمعیت منفعتیدن کېلیب چیقیب، رسمي رییسلیک قیلیش حقوقینی باشقه لرگه بېرگن. شونگه قرهمهی، او “نشری معارف”نینگ فعالیتیده اساسي رول-لردن بیرینی اۉینهگن. منور قاری بیلن کېلیشووگه موافق، شاکیرجان رهیمي “تۉرکستان” گزېته سینینگ 13 فېورل سانیده “نشری معارف” نیمه؟، منور قارینینگ اۉزی اېسه شو گزېته نینگ 4 مرت سانیده “”نشری معاریف“ اویوشمهسینینگ اهمیتی”“ دېگن مقالهلرینی اعلان قیلیشگن. جمعیت فعاللریدن ینه بیری عثمانخان اېشانخۉجهیېو هم بو ”بحث“دن چېتده قالمهیٔ، شو گزېته نینگ 28 اپرېل سانیده ”ینه “نشری معارف” تۉغریسیده“ دېگن مقاله بیلن چیقیب، اویوشمهنینگ معارف خادملری اۉرتهسیده مشهور بۉلیشیگه اۉز حصهسینی قۉشگن. جمعیت رییسی ش.رهیمي و کاتبی م.عليېو امضالری بیلن، شونینگدېک، مُهر بیلن تصدیقدنگن نظامگه کۉره، جمعیتنینگ اساسي مقصدی: ا) اۉزبېک ادبي تیلی، اتَمه-شناسلیگی و املاسی مسالهلرینی ایشلش; ب) ملي صنعت تۉغریسیدهگی بیلیمنی اۉرگنیش و ترقهتیش; و) اۉزبېک خلقینینگ تاریخی و معیشي حیاتینی اۉرگنیش; گ) اۉزبېک مکتبلریدهگی تعلیم و تربیه مسالهلرینی یۉلگه قۉییش; د) اۉزبېک خلق تعلیمی خادملری و صنعت اربابلریگه یاردم کۉرسهتیش; یې) تورکستان، راسسيه و خارجدهگی عالي همده قویی مکتبلردهگی اۉزبېک اۉقووچیلری سانینی آشیریشگه قرهتیلگن تدبیرلرنی ایشلب چیقیش; ج) اهالی اۉرتهسیده موجود بۉلگن اۉتمیش سرقیتلری و فنتیزمگه قرشی کوره ش یۉلی بیلن اۉزبېک خلقینی مدني جهتدن اۉستیریش اېدی. جمعیت انه شو وظیفهلرنی حل قیلیش اوچون: ه) مناظرهلر، صحبتلر و معروضهلرنی تشکیل اېتیش; ب) اېکسپېدیتسیه و اېکسکورسیه لرنی اویوشتیریش; و) کۉرگزمهلر آچیش; گ) موقت و ناموقت نشرلرنی باسمهدن چیقریش; د) کتابلر، قۉلیازمهلر، آثاری اتیقه و صنعت اثرلرینی تؤپلش همده ترقهتیش; یې) تنلولر اۉتکزیش همده علمي ایشلر و صنعت اثرلری اوچون مکافاتلر بېلگیلش; ج) اۉزبېک مکتبلری اوچون ضرور بۉلگن متخصصلرنی تیارلش بۉییچه کورسلر آچیش; ز) موقت و ناموقت نشرلر اوچون اۉزبېک ترجمانلری، مصححیه لری و خادملریدن عبارت بیورونی تشکیل اېتیش; ای) اۉزبېک استېنوگرافیهسینی یره تیش همده حکومت عبارهلری همده جماعت تشکیلاتلریدن مدد سۉره ش حقوقیگه اېگه اېدی. تورکستان مختاریتی توتهتیلگندن سۉنگ اۉلکهده اوج آلگن سیاسي تعقیب شو دورده بیر آز یومشهگن، ماسکوه ده اېسه لېنیننینگ خستهلیگی طفیلی پرولېتریت انقلابینینگ کېمهسی خېله قلقیب-قلقیب کېتهیاتگن اېدی. بونی سېزگن ضیالیلر یقین آره ده مملکتنینگ سیاسي حیاتیده جدّي اۉزگریش رۉی بېریشی ممکنلیگینی و حاضرگی نامعتدل وضیعتدن فایده لنیش لازملیگینی توشوندیلر. اولرنینگ ینه بیر مقصدی خلق اۉرتهسیدهگی باشباشداقلیککه، لست اول، ضیالیلر اۉرتهسیدهگی گُروهبازلیککه چېک قۉییش، او یاکه بو گُروهگه یاپیشتیریلگن ”قدیم“، یا ”جدید“، یا ”علما“ یارلیقلرینی آلیب تشلش اېدی. اولر فېورل انقلابیدن کېین بای بېریلگن امکانیتلرنی قیته چمه لب کۉریب، اساسي خطا ضیالیلر و عموماً خلقنینگ نایتتیفاقلیگیده اېکنلیگینی اعتراف اېتدیلر. شونینگ اوچون هم اولر، مادامیکه، خلقیمیز اسلام دینینینگ کوچلی تاثریده اېکن، دېمک، بیز محکمهی شرعيه بیلن همکارلیکده ایش آلیب باریشیمیز، خلقیمیز مسلمان خلقی اېکنلیگینی دایما یادده توتیشیمیز لازم، دېگن قرارگه کېلدیلر. چار آخره نکهسی هم، هر قندهی ینگیلیکدن چۉچیگن عملدارلرو روحانيلر هم جدیدچیلیک حرکتینینگ کمال تاپیشیگه تؤغهناق بۉلدیلر. شونینگ نتیجهسیده جدیدلر معلوم درجه ده خلقدن اوزیلگن اېدیلر. تاسیسچیلر جدیدچیلیک حرکتینینگ انه شو نقصانینی انابتگه آلیب، ”نشری معارف“نی تاباره خلق ایچیگه یقینلشتیریش چاره لرینی اختردیلر. شو مقصدده اولر، مثلاً، اېسکی شهردهگی مسلمانلر اۉرتهسیده معارف و مدنیت ایشلرینی آلیب بارر اېکنلر، قریب برچه محلهلرده ”گپ“لر تشکیل اېتدیلر و بو ”گپ“لرده معارف ایشلری بیلنگینه چېکلهنیب قالمهیٔ، کیشیلرنینگ سیاسي آنگی و ملي غُرورینی آشیرووچی فکرلرنی هم اۉرتهگه تشلهدیلر. ینگی اقتصادي سیاست (نېپ) اعلان قیلینگچ، تاشکېنت-ده 1-تورکستان شرکتی توزیلدی. معرفتپرور سعیدناصر میرجلیلاو تشبثی بیلن میدانگه کېلگن بو شرکت گرچند سودا-صناعت جمعیتی دېب حسابلنگن بۉلسه-ده، او عملده تاشکېنتلیک ایلغار یاشلرنینگ اوچره شیشی و فکرلشیشی ممکن بۉلگن مرکز هم اېدی. ”نشری معارف“ تشکیل اېتگن ”گپ“لرنینگ اکثر قتنشچیلری هم شو یاشلر بۉلدی. جمعیت رهبرلری اۉز غایه و مسلکلرینی انه شو یاشلر آرقه لی ترقتیش، اولرنی اویوشمه حسابیگه خارجگه اۉقیشگه یوباریش یۉلی بیلن ینگی معرفتلی اولادنی تربیهلش وظیفهسینی اۉز آلدیلریگه قۉیدیلر. اولر بختیگه، شو دورده شرکت قاشیده خودّی شو مساله بیلن شغوللنووچی ”کمک“ جمعیتی هم فعالیت کۉرسته باشلگن اېدی. شو طرزده جمعیت، بیرینچیدن، ”نشری معارف“ نامیده تاشکېنت، بخارا و باشقه شهرلرده چاپ اېتیلگن موقت نشرلری، ایکّینچیدن، ”گپ“لری آرقه لی، اَینیقسه، مسلمان اۉقیتووچیلری و اۉقووچی یاشلری اۉرتهسیده کتّه تربیوی-معرفي ایشلرنی آلیب باردی; اوچینچیدن، ”کمک“نی اۉز اختیاریگه جلب اېتیب، راسسيه، تورکيه، گېرمنيه و باشقه مملکتلرگه اۉقیشگه یوباریلهجک یاشلر بیلن باغلیق معمالرنی هم اۉز ذمّسیگه آلدی. جمعیتنینگ برچه اعضالری اوچون (فخري اعضالردن تشقری) کیریش بدلی یریم پود بوغدای بۉلگن. جمعیت مبلغی اعضالیک بدللری، اعانه لری، دولت و جماعت موسسه لریدن آلینهدیگن یاردم، نشرلر، پوللی معروضهلر، اسپېکتکللر، سییللر و باشقه تدبیرلردن توشگن درآمد اساسیده تۉپلنگن. بو مبلغ، اۉز نوبتیده، موقت نشرلر، مکتبلرنینگ اۉقوو-مېتودیک احتیاجلری، خارجگه اۉقیشگه یوباریلهیاتگن یا یوباریلگن طلبهلر اۉرتهسیده تقسیملهنگن. جمعیتنینگ 1923 ییلدهگی فعالیتی، اَینیقسه، ثمرهلی بۉلدی. جمعیت بیر ییل ایچیده آیاققه توریبگینه قالمهیٔ، تورلی نشرلرنی عملگه آشیردی. جمعیتنینگ ولایت بۉلیملری هم آرقه ده قالمهدی. افسوسکی، بیز تورلی کتبخانهلرده سقلنیب قالگن جمعیتنینگ ژونال و نشرلرینی هلی تۉپلب اۉرگنیب چیققهنیمیزچه یۉق. بو — کېلهجکنینگ ایشی. اما حاضرنینگ اۉزیده یاق شو نرسه انیقکی، ”نشری معارف“ قیسقه فعالیتی مابینیده خلق معارف و مدنیتینی کۉتریش بۉییچه کۉپگینه خیرلی ایشلرنی عملگه آشیردی. او آلیب بارگن خیرلی ایشلرنینگ اساسي نیشَبی اېسه استقلال سری — اېل و یورتیمیزنی ملي مستقللیککه آلیب چیقیشگه قرهتیلگن اېدی. جمعیت فعاللریدن بیری سلیمخان طلاخاناو اۉز مسلکداشلری بیلن صحبتده بوندهی دېگن اېکن: ”بیز شو پیتگه قدَر بورچَک-بورچَکلرده یشیرینیب ایشلب کېلگن اېدیک، اېندیلیکده آشکاره ایشلش پیتی کېلدی. شونینگ اوچون هم غیرتیمیزگه غیرت قۉشیشیمیز کېرهک“. شاکرجان رهیمي اېسه منور قاری بیلن صحبتلشر اېکن، بوندهی سۉزلرنی ایٔتگن: ”اگر جمعیتیمیز بیز خواه لگن یؤنهلیشده یخشی ایشلرنی آلیب بارسه، خدا خواه لسه، تېز آره ده اجنبی خلقلرنینگ تاثریدن قوتولیب قالهمیز “. بوندهی نېکبین کیفیتگه بېریلگن جمعیت اعضالری 1924 ییلنینگ ینوریده اویوشمه فعالیتینی ینهده جانلنتیریش ایستهگیده هیات ترکیبینی قیته سهیٔلهدیلر. منور قاری جمعیتگه رییس، غازی عالِم یونوساو اېسه کاتب اېتیب سهیلهندی. 30 ینور کونی ”نشری معارف“ و ”کمک“ جمعیتلری رهبرلری کېنگشی بۉلیب اۉتدی و اونده هر ایکّله جمعیتنی بیرلشتیریش مسالهسی اۉرتهگه تشلندی. اما شو پیت، کوتیلمهگنده، شاکر رهیمي ”نشری معارف“ جمعیتینی ترقتیب یوباریش حقیدهگی تکلیفنی اۉرتهگه تشلهدی. و اونینگ تکلیفی کۉپچیلیک آواز بیلن قبول قیلیندی. ساوېتلر مملکتی شو وقتده اۉز حیاتینینگ آغیر بیر دوریگه قدم قۉیگن اېدی. لېنینیزم ”توگب“، ستهلینیزم باشلنگنینی کۉرگن معارفچیلر شو دورنینگ خاصیتسیز بۉلیشینی ستالیننینگ مقبره آلدیدهگی قَسملریدن انیق سېزگن اېدیلر. - ”قیزیل قلم“. 1923 ییلده ”ادبي-بدیعي توگره ک“ دېگن یۉقسیل (پرولېتر) یازووچیلر اویوشمهسی توزیلدی. بو اویوشمه حاضر صنعت موزېیی جایلشگن و اۉشه ییللرده کفناو نامیدهگی ایشچیلر کلوپیگه قرهشلی بناده اۉز فعالیتینی باشلهدی. اۉشه ییللرده اۉزبېک ادبیاتیگه کیریب کېلگن یۉقسیل شاعر و یازووچیلر شو توگرهکنینگ اعضاسی بۉلگنلر. لېکن بو توگرهک اۉز اطرافیگه یۉقسیل ادبیات وکیللرینی تؤپلش و تربیهلشگه قرهتیلگن وظیفهسینی، ایجادي ناچارلیگی آرقه سیده، بجره آلمهدی و بیرار عملي نتیجهگه اېریشمهدی. شو سببدن اونینگ اعضالری تېز آرهده پراکنده بۉلیب کېتدیلر. 1926 ییلی اېسه سمرقندده ”قیزیل قلم“ جمعیتیگه اساس سالیندی. شاکر سلیمان رهبرلیک قیلگن بو جمعیتده آتهجان هاشیم، باتو، ضیا سعید، ساتتی حسین، انقه بایٔ، آلتای بیلن بیرگه ینگی یېتیشیب کېلهیاتگن اویغون، حمید عالِمجان، میرتېمیر، آیدین سینگری یاش قلمکشلر هم بار اېدی. اۉشه ییلنینگ آخرلریده جمعیتنینگ فرغآنه و نَمنگن ولایت بۉلیملری هم تشکیل اېتیلدی. جمعیتنینگ اساسي مقصدی اۉزبېکستانده برپا اېتیلهیاتگن ستسیالیستیک توزومگه خیریخاه یازووچیلرنی تؤپلش و تربیه قیلیش اېدی. لېکن ”قیزیل قلم“ اعضالری آرهسیده، بیر تاماندن، کتّه اولاد وکیللری، ایکّینچی تاماندن، یاشلر بۉلگنی و اولر، دنیاقرهشلریگه کۉره، فرقلنگنی اوچون جمعیت ییغیلیشلریده اۉزارا قیزغین بحث و ناظرهلر تېز-تېز بۉلیب توردی. بو مناظرهلر 1928 ییلده، ”قیزیل قلم“ مجموعهسینینگ بیرینچی کتابی چاپ اېتیلگنیدن کېین، اَینیقسه، اوج آلیب، کېکسه و یاش اعضالر اۉرتهسیده جدّي اختلاف یوزهگه کېلدی. بو اختلاف حتّی جعمییتنینگ معلوم مدتگه ترقلیب کېتیشیگه هم سبب بۉلدی.ایزی بار... نعیم کریماو .منبع :ادبیات بوستانی .حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . اختلاف طفیلی پیدا بۉلگن قیسقه مدتلی تنفسدن سۉنگ ”قیزیل قلم“ 1928 ییلی ینه اۉز فعالیتینی دوام اېتتیردی. 1929 ییلده اېسه جمعیتنینگ باشقروو آرگنی قیته کۉریلیب، ض [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:5 ] [ داکترفاریابی ]
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:57 ] [ داکترفاریابی ]
 قدیمگی یادگارلیکلر
2 )- تونیوقوق بیتیگی. (اورخون بیتیگلری) 1889 ییل، کیمسه سیز مغول چۉلی، بېپایان کېنگلیکلرده احیان-احیانده آدم یشهیدیگن کلبهلر اوچره یدی. آذیق-آوقتنی یېترلیچه غملمهیٔ، اوزاق یۉلگه یېنگل-یېلپی آتلنگن کیشی بو جایلرده جوده قېنلهدی. دریا ساحلیدن ساووق شمال اېسه دی. گرچی یون آیی بۉلسه هم ساووق شمال سویک-سویککهچه اۉتیب کېتهدی. آتده بوکچه ییب آلگن بیر نېچه چونداز اورخون دریاسینینگ چپ ساحلی بۉیلب کېتیٔه پتی. اولر کېتیدن ایکّی آت اراوه لرنی ارنگ تارتیب بارماقده. اراوه لرنینگ بیریده آغیر کسل ن. یدرینسېو یاتیبدی. او باشچیلیک قیله یاتگن کیچکینه اېکسپېدیتسیه نېچه-نېچه کونلردن بویان مغولستاننینگ کم اۉرگنیلگن ریانلری ایچکریسیگه تاباره کۉپراق کیریب بارماقده. کۉپ نرسه پلنلشتیریلگن، همّه سیگه اولگوریش کېره ک. شونینگ اوچون هم ن. یدرینسېو شوندهی آغیر یۉللردن بارماقده... اېکسپېدیتسیه اعضالری قدیمگی تورک دولتی مرکزی بۉلگن قاره قوروم شهری خرابه لریدن قدیمگی تورک دوریگه عاید جوده کۉپ متېریاللر — بلبللر (باشی کېسیک هیکلچهلر)، تورلی حیوانلر تصویرینی تاپدیلر. اولرنی جوده قیزیقتیرگن نرسه یازوو بیتیلگن تاشلر بۉلدی. دستلبکی تاپیلگن بیتیگتاشلرنینگ آرقه تامانیده ختایچه تېکست هم بار اېدی. بو ختایچه تېکستلردن معلوم بۉلدیکی، بیتیگتاشلر تورک خاقانی بیلگه خاقان و اونینگ اوکه سی، تورک دولتینینگ لشکرباشیسی قُل تیگین شرَفیگه بیتیلگن اېدی. اما بیتیگلرنی هېچ کیم اۉقي آلمه دی. اوزاق ایزلنیشلردن سۉنگ دنيالیک عالِم و. تامسېن 1893 ییلده بو یازوولرنی اۉقیشگه موفق بۉلدی. یادنامهلرده گی واقعه لر و شخصلر تاریخي بۉلیب، اۉز دورینینگ برچه تامانلری—تورکي خلقلرنینگ مادّي، اجتماعي-سیاسي حیاتینی قمره ب آله دی، شونینگدېک، اۉشه دوردهگی قبیلهلر حیاتیده یوز بېرگن جدّي اۉزگریشلر، باشقه خلقلر بیلن مناسبتلری اۉز عکسینی تاپگن. فقط شوگینه اېمس. بیتیگتاشلر اېنگ اوّلا تورکي خلقلرنینگ یازمه ادبیاتی نمونهلریدیر. بیتیگلرده تصویرلنگن واقعه لرنینگ رېل تاریخي اساسلری خلق آغزه کی ایجادی ماتیولری زمینیده بیریکیب، یازمه ادبیاتنینگ علیحده بیر تورینی یوزه گه چیقرگن. اَینیقسه قهرمانلیک، وطنپرورلیک، گُمانیستیک غایه لرنینگ باش اۉرینگه چیقیشی علیحده دقّتگه سزاواردیر. تونیوقوق بیتیگی بو بیتیگتاش ایکّینچی تورک خاقانلیگیگه اساس سالگن اېلتریش خاقاننینگ مصلحتچیسی و سرکرده سی تۉنیوقوققه بغایشلب 712-716 ییللرده یازیلگن. تۉنیوقوق قاپاغآن و بیلگه خاقانلرنینگ هم مصلحتچیسی بۉلگن. تۉنیوقوق بیتیگینی اۉزی تیریکلیگیده یازدیرگن. بیتیگتاش مانگاليه نینگ بین-ساکتا منزلیدن تاپیلگن و حاضر هم اۉشه یېرده سقلنهدی. بیتیگده تورکيلرنینگ بیر قنچه دشمن قبیلهلرگه قرشی کوره شی، تۉنیوقوقنینگ خلق آلدیده گی خدمتلری حکایه قیلینهدی. بیتیگده تۉنیوقوقنینگ خدمتلری یوکسک بهالنهدی. تۉنیوقوق بوتون کوچ-غیرتییی خلقنی دشمندن حمایه قیلیشگه، اونینگ غلبه سی اوچون صرفلهیدی. تۉنیوقوقنینگ دانالیگی، تدبیرکارلیگی، جسورلیگی کۉپ غلبه لرنینگ گراوی صفتیده تاکیدلنهدی. سطرلرده بیان اېتیلگن واقعه لر تۉنیوقوقنییگ فعالیتینی و اونینگ تورک خلقیگه صادقلیگینی کۉرستهدی. تۉنیوقوق بیتیگی هم یوکسک سویه ده یازیلگنلیگی اوچون و گُمنیزمی، اَینیقسه قهرمانلیک ماتیوینینگ اساسي اۉرین توتگنلیگی بیلن اهمیتلیدیر. مذکور بیتیگده خلق مقال و متَللرینینگ کۉپ قۉللنیشی اونینگ بدیعي افاده امکانیتلرینی کېنگیتیرگن. تۉنیوقوق بیتیگی دانا تۉنیوقوق—مېن اۉزیم، تبغچ دولتیده تربیهلندیم. تورک خلقی تبغچ دولتیگه بۉیسونر اېدی. تورک خلقی اۉزینینگ خانی بیلن هم بۉلمهیٔ، تبغچ خاقانلیگیگه قۉشیلدی، خانلیک بۉلدی. اۉز خانینی قۉییب، ینه تبغچ خاقانلیگیگه قۉشیلدی. تنگری شوندهی دېگن اېکن: خان بېردیم. خانینگنی قۉییب تسلیم بۉلدینگ. تبغچگه تسلیم بۉلگنی اوچون تنگری اۉل، دېگن شېکیللی. تورک خلقی اۉلدی، یۉق بۉلدی، توگه دی. تورک سِر خلقی یېریده بیرارته هم اوروغ قالمهدی. ایچکرییو تشقریده قالگنی تۉپلنیب یېتّی یوزته بۉلدی، ایکّی قیامی اۉتلیق، بیر قِسمی ییو اېدی. یېتّی یوز کیشینی اویوشتیره دیگن باشلیغی شد اېدی. عنوان آل، دېدی. عنوان آله دیگنی مېن اېدیم — بیلگه تۉنیوقوق. خاقاننی هم قۉلگه آله یین، دېدیم، سۉنگره اۉیله دیم: آریق بوقه و سېمیز بوقه نی (بیرو) تېزه گیدن بیلسه، بیرو سېمیز بوقه و آریق بوقه نی اجره ته آلمس اېمیش، شوندهی دېب اۉیلهدیم. شوندن سۉنگ تنگری بیلیم بېرگنی اوچون فقط اۉزیم خاقاننی قۉلگه آلدیم، دانا تۉنیوقوق، بۉیله بغه ترخن بیلن اېلتریش خاقان بیرگه بۉلیب، جَنوبده تبغچنی، شرقده ختاینی، شِمالده اۉغوزنی کۉپلب اۉلدیردی. علامه سی، چاووشی مېن اۉزیمگینه اېدیم. چوغهیٔ کوزنی و قاره قومنی منزل قیلیب آلگن اېدیک. او یېرده کییک یېب، قویان یېب تورر اېدیک. خلقنینگ تاماغی تۉق اېدی. دشمنیمیز طرافگه قناتینی یېتکزدی. بیز شَی اېدیک، شوندهی تورر (یشهگووچی) اېرک اهلی. اۉغوزدن اۉشنده کوزه تووچی کېلدی. کوزه تووچینینگ گپلری شوندهی: تۉقوز اۉغوز خلقی اوستیگه بیر خاقان حکمران بۉلدی، دېیدی. تبغچگه کونی سنگوننی یوباریبدی، ختایگه تۉنگره سېمنی یوباریبدی. اولرگه شوندهی گپ یوباریبدی: آزگینه تورک خلقی یورگن اېمیش. خاقانی بهادر اېکن، مصلحتچیسی علامه اېکن. اۉشه ایکّی کیشی بار بۉلسه، سېنی، تبغچنی اۉلدیرهجک، دېیمن، شِمالده ختاینی اۉلدیرهجک، دېیمن، مېنی، اۉغوزنی او هم اۉلدیرهجک، دېیمن. تبغهچ، سېن اۉنگدن هجوم قیل! ختای، آلدیدن هجوم قیل! مېن چپدن هجوم قیلهیٔ. تورک سِر خلقی یېریده باشقه اېگه یورمه سین. اېپلهسک، اۉشه اېگه نی یۉق قیلهیٔلیک، دېیمن. اۉشه گپنی اېشیتیب، تون اوخلهگیم کېلمهدی، کوندوز اۉتیرگیم کېلمهدی. اویدن سۉنگ خاقانیمگه التماس قیلدیم. شوندهی التماس قیلدیم: تبغچ، اۉغوز، ختای — بو اوچاوی قمل قیلسه، قملده قالهجکمیز. اونده وجودینینگ ایچی-تاشینی — مالو جانینی تاپشیرگن کیشیدهیٔ بۉله میز. یوپقه ییغین تار-مار قیلیشگه آسان اېمیش، اینگیچگه ییغین اوزیشگه آسان اېمیش. یوپقه قلین بۉلسه، تار-مار قیلهدیگن بهادر اېمیش. اینگیچگه یاغان بۉلسه، اوزه دیگن بهادر اېمیش. شرقده ختایدن، جَنوبده تبغچدن، غربده قورده مدن، شِمالده اۉغوزدن حمایهلنیش اوچون ایکّی-اوچ مینگ عسکریمیز بار. بوندن باشقه کېلهدیگنیمیز بارمیدی؟ شوندهی دېب التماس قیلدیم. خاقانیم، مېن دانا تۉنیوقوقنینگ عرضینی اېشیتدی. کۉنگلینگگه قرهب یۉل توت،— دېدی. کۉک اۉنگنی یوقاریلب، اۉتوکن ییشگه تامان یۉل آلدیم. اینیگک قۉل بۉییگه تؤغلدن اۉغوز کېلدی. اولرنینگ لشکری اوچ مینگ اېکن، بیز ایکّی مینگ اېدیک، اوروشدیک، تنگری یارلیقهدی، قاچیردیک، دریاگه توشدی. قاچگن یۉلیده ینه اۉلدی. شوندن کېین اۉغوز کۉپلب تسلیم بۉلیب کېلدی. مېن اۉزیم تورک خلقینی هم اۉتوکن یېریگه کېلتیردیم. بیلغه تۉنیوقوق اۉتوکن یېریگه قۉنیبدی دېب اېشیتیب، جَنوبدهگی، شِمالدهگی خلق کېلدی. بیز ایکّی مینگ اېدیک، ایکّی قۉشین بۉلدی. تورک خلقی یېر یوزیگه اۉرنشگندن بېری، تورک خاقانی تختگه اۉرنشگندن بېری شنتونگ شهریگه، دېنگیز، دریاگه یېتمهگن اېدی. خاقانیمگه عرض قیلیب لشکر تارتدیم. شنتونگ شهریگه، دېنگیز، دریاگه یېتکزدیم، ییگیرمه اوچ شهر مغلوب بۉلدی. دشمننینگ اویقوسی حرام بۉلیب، چۉل-بیابانده یاتیب قالدی. تبغچ خاقانی دشمنیمیز اېدی. اۉن اۉق خاقانی هم دشمنیمیز اېدی. اوندن آرتیق قیرغیزنینگ قدرتلی خاقانی دشمنیمیز بۉلدی، اۉشه اوچ خاقان مصلحتلشیب، آلتین ییش اوستیگه تالات سالهیلیک دېپتی، شوندهی مصلحت قیلیشیبدی. شرققه تورک خاقانیگه لشکر تارتهیلیک دېپتی، اونگه قرشی لشکر تارتمه سه، قچان غضبلنسه، او بیزنی یۉق قیلهدی، دېپتی. خاقانی بهادر اېکن، مصلحتچیسی علامه اېکن، قچان غضبلنسه، اۉلدیره دیگن کۉرینه دی. اوچاویمیز یاپیریلیب هجوم قیلهیلیک، اونی یۉقاتهیلیک دېپتی. تورگش خاقانی شوندهی دېپتی: مېنینگ خلقیم او یېرده بۉله دی. تورک خلقی ینه هیجانده دېپتی. اۉغوزی ینه پراکنده دېپتی. اۉشه گپینی اېشیتیب تونلری اویقوم کېلمس اېدی، کوندوزلری اۉتیرگیم کېلمس اېدی. شوندهی اۉیلهدیم: تبغچ، اۉن اۉق، قیرغیز خاقانیگه کۉگمن تاغیدن آشیب اۉتیب هجوم قیلهمیز. شونینگ اوچون اوّل بیز لشکر تارتهیلیک دېدیم. کۉگمن یۉلی بیتّه اېکن. یۉلنی قار باسگن دېب اېشتیب، بو یۉل بیلن یورسه یره مهیدی، دېدیم. یېرچی (یېر بیلهدیگن کیشی) سوریشتیردیم. چۉللیک از قبیلهسیدن بیر ییگیتنی تاپدیم. از یېرینی او یخشی بیلر اېکن، بیر منزلی بار اېکن. انی دریاسی بیلن باریلر اېکن، اۉشه یېرده بیر آتلیغ یۉل یوریب باریلهدی، دېدی. اۉشه یۉل بیلن یورسه امکان بار دېب اۉیلهدیم. خاقانیمگه بونی ایتیب یؤشینّی یۉلگه سالدیم، آتلهنتیر!— دېب بویٔرۉق بېردیم. آق ترمل (حاضرگی خوه کېم) دریاسینی کېچیب اۉتیب، قۉشینگه لگېر قوریشگه اجازت بېردیم. بیر آز دَم آلگچ، آتلنیشگه بویروق بېردیم، قارنی یاریب، یوقاریگه آتنی یېتکلب، اۉزیمیز ییو یوریب، درختلرگه تیٔه نیب قۉشیننی چیقردیم. آلدینده گی ییگیتلر ایلگریلب، اۉسیملیکلر بار داواندن آشدیک. اوندن قېنهلیب پستگه توشدیک. اون کون دوامیده بیز یانلمه یۉللردن یوردیک، تۉسیقنی ایلهنیب اۉتدیک. یېرچی هم ینگلیشیب، بۉغیزلندی. خاقان خفه بۉلیب، آتلرنی چاپتیرینگلر، دېدی. انی دریاسیدن باره یلیک! — دېدیم. دریا سووینینگ قویی تامانیگه یوردیک. لشکرنی سنهگنی توشیردیک، آتلرنی اۉتگه بایله دیک. کېین ینه یۉلگه توشدیک. کون هم، تون هم یېلیب باردیک. قیرغیزنی اویقوده باسدیک. بیز لشکرلریمیزنینگ اېنگهگینی (آلد قِسمینی) جنگگه کیریتدیک. قیرغیز خانینینگ لشکری ییغیلدی. جنگ قیلدیک، سنچدیک، خاقانینی اۉلدیردیک. بیزنینگ خاقانگه قیرغیز خلقی تسلیم بۉلدی، تعظیم قیلدی. قیتدیک. ینه کۉگمننی ایلهنیب کېلدیک. قیرغیزدن قیتگنیمیزدن سۉنگ، تورگش خاقانیدن کوزه تووچی کېلدی. گپی شوندهی: شرقدن تورک خاقانیگه قۉشین تارتهیلیک، قۉشین تارتمهسک، او بیزنی یۉق قیلهدی. خاقانی بهادر اېکن، مصلحتچیسی علامه اېکن، هر قندهی یۉل بیلن بیزنی اۉلدیرهدیگن کۉرینهدی، دېپتی. تورگش خاقانی یۉلگه چیقیبدی، دېدی. اۉن اۉق خلقنینگ همّه سی چیقیبدی، دېدی. تبغچ لشکری هم بار اېکن، اۉشه گپنی اېشیتیب، خاقانیم مېن اویگه توشهیین، دېدی. خاتینی وفات اېتگن اېدی. اونینگ مراسمینی اۉتکزه یین، دېدی. قۉشین بیلن بارینگ، دېدی. آلتین ییشده اۉرنه شینگ، دېدی. لشکرباشی اینال خاقان، تردوش شد بارسین دېدی. دانا تۉنیوقوققه — مېنگه ایتدی: بو قۉشیننی آلیب بار، دېدی. کرَم و غضبنی کۉنگلینگدهگیدهیٔ قیل، مېن سېنگه نیمه هم دېیین، دېدی. دشمن کېلهدیگن بۉلسه، بهادر ییگیتلرنی ییغ و دشمننی اۉلدیر. کېلمهیدیگن بۉلسه، تیل توتیب معلومات آلیب تور، دېدی. آلتین ییشده اۉرنشدیک. اوچ کوزه تووچی کیشی کېلدی، گپی بیر: خاقانی لشکر بیلن یۉلگه چیققن، اۉن اۉق لشکری بېکم و کۉست چیققن، دېدی. یریس دشتیده ییغیلهمیز، دېگن. اۉشه گپنی اېشیتیب، خاقانگه او گپنی جۉنهتدیم: «نیمه اۉیلهیین!» گپنی آلیب قیتیب کېلدی: شو یېرده تورینگ!— دېب ایتیبدی. بارمه، یخشیلب قاراوول قۉی، دشمنگه باستیریب قۉیمه! — دېپتی. بوگو خاقان مېنگه شوندهی دېب ایتیب یوباریبدی. باش لشکرباشیگه مخفي گپ یوباریبدی: دانا تۉنیوقوق هوشیار، او اۉزی بیلهدی. لشکر بیلن یۉلگه چیقماقچی بۉلسه، اونهمنگ. او گپنی اېشیتیب، قۉشیننی یۉلگه سالدیم. آلتین ییشنینگ اۉتیب بۉلمس جاییدن آشدیک، ایرتیش دریاسینینگ اۉتیب بۉلمس جاییدن کېچیب اۉتدیک، تنده تؤختهمهدیک. بۉلوچوگه تانگ آتگنده یېتیب کېلدیک. بیزنینگ کوزه تووچیلریمیز تیل توتیب کېلتیردی. گپی شوندهی: یریس دشتیده اۉن تومن لشکر ییغیلدی. بو گپنی اېشیتیب، بېکلر همّه سی قیتهیلیک، پاکیزه اویت یخشیدیر، دېدیلر. مېن اېسه شوندهی دېگنمن، مېن دانا تۉنیوقوق: آلتین ییشنی آشیب کېلدیک، ایرتیش دریاسینی کېچیب کېلدیک. جنگچیلرنینگ کېلگنی قهرمان، دېگنلر. دشمن سېزمهیٔ قالدی. تنگری، اومهیٔ، مقّدس یېر-سوو دشمننی باسیب بېرگن کۉرینهدی. نېگه چېکینهمیز، دشمننی کۉپ دېب، نېگه قۉرقهمیز، اۉزیمیزنی آز دېب. قنی باسهیلیک، هجوم قیلهیٔلیک، دېدیم. هجوم قیلدیک، دشمننی تار-مار قیلدیک. ایکّینچی کون کېلدی. اوروشدیک. اولرنینگ قۉشینی بیزنیککدن ایکّی قناتی یرمیچه آرتیق اېدی. تنگری یارلقهگنی اوچون، دشمن کۉپ دېب بیز قۉرقمهدیک، جنگ قیلدیک. تردوش شدی هم اۉن اۉق خاقانی تامانده اشتراک قیلدی. اولرنی هم تار-مار قیلدیک، خاقانی، یبغوسی، شهدی اۉشه یېرده اۉلدیریلدی. اېللیکتهچه ییگیتنی توتدیک و اۉشه کېچهسییاق هر بیرینی اۉز خلقیگه جۉنهتدیک. او گپنی اېشیتیب، اۉن اۉق بېگلری، خلقی، همّه سی بیزگه باش اېگیب کېلدی. کېلگن بېکلرنی، خلقینی سوریب، آزگینه خلق قاچگن اېدی. اۉن اۉق لشکرینی جنگ قیلدیردیم. بیز هم لشکر تارتدیک، اونی قوودیک. اینجو آغیزنی کېچیب تینسی اۉغلی یېتهدیگن بنگلیگک تاغینی آشیب اۉتیب، تېمیر دروازه گهچه قوویب باردیک. اۉشه یېردن قیتردیک. اینل خاقانگه عرب و توخار (عربلرنینگ اتفاقداشی) هجوم قیلدی. اۉشنده اجره لهدیگن چاکی بار دوبولغه کيگن سۉغداق خلقی همّه سی کېلدی. اۉشه کونی هجوم قیلدی. تورک خلقی تېمیر دروازه گه، تینسی اۉغلی یاتهدیگن تاققه یېتدی. اېگه سی یۉق اېکن. او یېرگه مېن، دانا تۉنیوقوق یېتکزیب بارگنیم اوچون سریق آلتین، آق کوموش، قیز-جُوان، اېگری تویه، ایپگ حدسیز کېلتیردیلر. اېلتریش خاقان دانا مصلحتچیسی بار اوچون، قهرمان بۉلگنی اوچون تبغچگه قرشی اۉن یېتّی مرته اوروش قیلدی. قیتهنیلرگه قرشی یېتّی مرته اوروش قیلدی. اۉغوزگه قرشی بېش مرته اوروش قیلدی. اۉشنده مصلحتچیسی هم مېنینگ اۉزیم اېدیم، اوروشووچی هم مېن اۉزیم اېدیم. اېلتریش خاقانگه، تورک بۉگو خاقانگه، تورک بیلگه خاقاپگه خدمت قیلدیم، تون اوخلهمهیٔ، کوندوز اۉتیرمهیٔ، قیزیل قانیمنی توگهتیب، قاره تېریم یوگورتیب، محنتنی، کوچنی بېردیم، اخیر، مېن اۉزیم اوزاقلرگه باسقین اویوشتیریب توردیم. قۉنغیر قۉی، آق آتنی کتّه قیلدیم. باسیب آلیشگه اورینهدیگن دشمننی پایمال قیلر اېدیم. خاقانیم بیلن لشکرلر تارتدیک، تنگری یارلیقهسین! بو تورک خلقیگه قوراللی دشمننی کېلتیرمهدیم، یلولی آتنی یوگورتیرمهدیم. اېلتریش خاقان موفقیت قازانمهسه، اونگه قۉشیلیب مېن اۉزیم موفقیت قازانمهسم، دولت هم، خلق هم یۉق بۉله دیگن اېدی. خاقانیم موفقیت قازانگنی اوچون، مېن اۉزیم موفقیت قازانگنیم اوچون دولت هم دولت بۉلدی، خلق هم خلق بۉلدی، اۉزیم چال بۉلدیم، اولغهیدیم. اله قندهی یېرده گی خاقانلیک خلققه دان سۉک بۉلسه هم، نیمه غمی بۉلر اېدی؟! تورک بیلگه خاقان دولتیده بو بیتیگنی یازدیردیم، مېن بیلگه تۉنیوقوق، اېلتریش خاقان موفقیت قازانمهسه اېدی، او بۉلمش اېدی، مېن اۉزیم، دانا تۉنیوقوق، موفقیت قازانمهسم اېدی، مېن بۉلمشم اېدی، قپه غن خاقان باشلیق تورک سِر خلقی یېریده اوروغ هم، خلق هم، کیشی هم، تورک خلقی یېریگه خوجه یین هم بۉلمس اېدی. اېلتریش خاقان و دانا تۉشاقوق موفقیت قازانگنی اوچون قپهغن خاقان، تورک سِر خلقی یورگن بو دولت یشب توریبدی. تورک بیلگه خاقان تورک سِر خلقینی، اۉغوز خلقینی تربیت قیلیب توریبدی. منبع :ادبیات بوبستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی . [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:55 ] [ داکترفاریابی ]
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:53 ] [ داکترفاریابی ]
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:52 ] [ داکترفاریابی ]
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 5:52 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
عبدالله اوغلی 
