|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
11) - ناصرالدین برهان الدین ربغوزي سابق شۉرالر دوریده اۉزبېک ممتاز ادبیاتینینگ بیر قطار وکیللرینینگ ایجادی، اولرنینگ ادبي میراثی تورلی سببلر، تۉسیقلر نتیجهسیده یېترلیچه اۉرگنیلمهدی، ترغیب اېتیلمهدی. بو جهتلر دیني، اسلامي غایه لر، مفکوره لر بیلن باغلیق اثرلرده، حکمدارلر میراثینی اۉرگنیش یاکه قطار ممتاز شاعرلریمیزنی زمانويلشتیریشگه اورینیش کبیلرده کۉرینهدی. اۉتمیش میراثیمیزنینگ نادر یادگارلیگی بۉلگن «قصه ی ربغوزي» کتابی و اونینگ مولفی ناصرالدین برهان الدین ربغوزي میراثی هم خلقیمیز حیاتیدن اوزیب قۉییلدی. اوشبو کتاب نشر اېتیلمهدی. تعلیم موسسه لریده یېترلیچه اۉرگنیلمهدی. علمي ایشلر عملگه آشیریلمهدی. اثردهگی موضوعلر، کۉپگینه پیغمبرلر بیلن باغلیق حکایهتلر دیني مفکوره بیلن، اسلامي عقیدهلر بیلن سوغاریلگنلیگی سببلی اۉشه دور قره شلریگه ماس کېلمسدی. حالبوکه، ربغوزينینگ اوشبو اثری یېر یوزینینگ پیدا بۉلگنیدن باشلب سۉنگّی پیغمبر – محمد حیاتیگه دایر بۉلگن واقعه لرنی تصویرلر اېکن، اولرده کیشیلرنی تۉغریلیککه، کاملیککه، اخلاقن پاکلیککه چقیریشی بیلن یوکسک اهمیت کسب اېتهدی. ربغوزي حقیده یېترلیچه معلومات یېتیب کېلمهگن. بیزگهچه یېتیب کېلگن یگانه اثری «قصه ی ربغوزي»ده بعضی معلوماتلر موجود. اوندهگی معلوماتلر هم تۉلیق اېمس. اونینگ اصل اسمی ناصرالدین بۉلیب، خوارزمنینگ رباتو اۉغوز دېگن جاییده توغیلگن. اثرینینگ مقّدمهسیده آتهسی برهان الدیننینگ اۉغوز رباتینینگ قاضیسی بۉلگنلیگینی ایٔتیب اۉتهدی. اثرده بو حقده: «بو کتابنی توزگن، طاعت یۉلیده تیزگن، محسيت یابانین کېزگن، آز آزوقلیک، کۉپ یازوغلوک /یخشیلیگی آز، گَناهلری کۉپ/ ربات اۉغوزینینگ قاضیسی برهان اۉغلی ناصرالدین...» دېب قید اېتیلگن. ربغوزي سۉزینی پراف. ن.ملّهیېو «رباتی اۉغوز»نینگ بیریکوویدن کېلیب چیققن دېیٔدی. دېمک، ربغوزي 8 عصرنینگ آخرلری و 9 عصرنینگ باشلریده یشهگن خوارزملیک شاعردیر. اونینگ «قصه ی ربغوزي» اثری اۉزبېک نثرینینگ قدیمي نمونهسی. بو اثر اسلام دینینی قبول قیلگن مغول بېکلریدن بیری بۉلگن ناصرالدین تۉقبوغهنینگ تاپشیریغی و حاميلیگیده یازیلگن. اثر هجري 709 ییل، مېلادي 1309-10 ییل، بعضی منبعلرده 1311 ییل یرهتیلگن دېب کۉرستیلهدی. تۉقبوغه ربغوزيگه پیغمبرلر حقیده اثر یازیشنی تاپشیرهدی و نتیجهده «قصه ی ربغوزي» یوزهگه کېلهدی. مولف اثرنی بیر ییل زحمت چېکیب توگتگنینی قید اېتهدی. «قصه ی ربغوزي»نینگ تورلی دورلرده کوچیریلگن بیر نېچه قۉلیازمه نسخهسی موجود. اولر دنیانینگ تورلی کتبخانه و قۉلیازمه فاندلریده سقلنهدی. اثرنینگ اېنگ قدیمي قۉلیازمه نسخهسی 15 عصرده کوچیریلگن بۉلیب، او بریتانيه موزېییده سقلب کېلینماقده. گرانبېک تامانیدن 1948 ییلی کاپېنگهگېنده نشر قیلینگن. منبعلرگه قرهگنده، 15عصر لندن نسخهسی 1340 ییلده ربغوزي تیریکلیک دوریده کوچیریلگن. 15-16 عصرلرگه منسوب سنکت-پېتېربورگ، 19 عصرگه عاید تاشکېنت نسخهلری موجود. 19 عصرنینگ 2 یٔرمی و 20 عصرنینگ باشلریده تاشکېنت، قازان شهرلریده بیر نېچه مرته نشر اېتیلگن. اثرنینگ تۉله متنی ایلک مرته روس تورکيشناس عالِمی ن.علمینسکي تامانیدن 1859 ییلی قازان شهریده اعلان قیلینگن. اوشبو اثر ردلاو، تامسېن، مېلیارهنسکي، مهلاو، کاناناو، باسیم اتلهیٔ کبی خارجي تورکيشناس عالِملر، فطرت، ن.ملّهیېو، ت.غفورجاناوه، ای.آستانهقولاو کبی اۉزبېک عالِملری تامانیدن تدقیق قیلینگن. ربغوزي اوشبو اثرنی یازیشده قرآنی کَریم، حدیثلر، ابو ایشاق نیشاپوري اثری، اسلامگه عاید تورلی کتابلر، شونینگدېک، حسن بصره، جابیر ابن انصاري کبی قصهگۉیٔلر ایجادیدن فایده لنگن. اثرنی اۉقیر اېکنمیز، ربغوزينینگ اۉنلب بوندهی اثرلردن ایجادي فایده لنگنلیگینینگ گواهی بۉله میز. بو منبعلر ایکّیگه بۉلینهدی: 1.ادبي منبعلر. 2.تاریخي منبعلر. ادبي منبعلرگه، اوّلا، قرانگه یازیلگن تفسیرلرنی، سۉنگ ایچاق نیشاپوري، ابول حسن کیساي قصهلرینی کیریتیش ممکن. «قصه ی ربغوزي»ده محمد پیغمبر حیاتیگهچه بۉلگن قصهلر بېواسطه قران شرحی وظیفهسینی بجرگن بدیعي اثرلر، ایکّینچی گُروه گه امام اسماعیل بخارينینگ «الجامي الصحیه»، ابو عیسا ات تېرمیزينینگ «شمعایلی نبويه» کتابلرینی کیریتیش ممکن. ربغوزي پیغمبرلر حقیدهگی قصهلرده عالم و آدم حقیدهگی قرهشلرینی بدیعي افادهلشگه حرکت قیلگن. قصهلر اساسینی تاریخي واقعه لر تشکیل اېتهدی. اثر 72 قصهدن عبارت. قصهلر موضوع جهتدن رنگ-برنگ. عالمدهگی بوتون موجودات اېگه سی بۉلگن الله نی اولوغلش، پیغمبر حیاتیگه دایر لوحهلرنی اېسلش، کمترینلیک و تکبرلیک، آته-آنه و فرزند مناسبتلری، وطن و محنتسېورلیک، اېرک و عدالت، دۉستلیک و همجهتلیک، اوروش و تینچلیک کبیلر شولر جملهسیدندیر. اثرده شوندهی بیر جمله بارکی، او اثر موضوعسینی انیقلش امکانینی بېرهدی: «دنیاگه بارینگ، مېنگه طاعت قیلینگ، مسيحتدن ییغیلینگ، قان تۉکمهنگ، خَمر ایچمنگ، خلق آرهسیده کۉنی حکم قیلینگ، زنا قیلمنگ، خیانت قیلمنگ». یعنی انسان الله گه طاعت قیلسه، همیشه اونینگ یادی بیلن یشهسه، آخرتینی اۉیلهسه یامان ایشلردن سقلنهدی، اۉزیدهگی یامان عنصر و علتلردن قوتیلیشگه حرکت قیلهدی. «مسيحتده ییغیلینگ»-گَناهدن سقلهنینگ دېگنی. گَناه و ثواب توشونچهسی اثرده کۉپ تیلگه آلینهدی. «کۉنی حکم قیلینگ»-بو نصیحت عملدارلرگه تعلق بۉلیب، هر ایشده عدالتلی، تۉغری حکم قیلیش ضرورلیگی تاکیدلنگن. کوچسیزلرگه آزار یېتکزمسلیک و انسان شهواني حسلرگه بېریلمسلیگی، بو یۉلده یورگنلرگه شرمندهلیک، یوزی قرالیک، عذاب-عقوبت یېتیشی ایٔتیلهدی. اسلامده خَمر /اراق/ ایچیش منع قیلینهدی. چونکی او کۉپ یامان ایشلرگه سبب بۉله دی. قان تۉکیش، بېسبب بیرونی اۉلدیریش هم اسلامده قارهلنهدی. امانتگه خیانت قیلمسلیک عالیجناب فضیلت. اثرده نوح، داوود، سلیمان، عیسا، موسا، یوسوف، یعقوب، اسماعیل، ابراهیم کبی پیغمبرلر، لقمانی حکیم حقیدهگی حکایهتلر کېلتیریلگن. اثرده آدمنینگ، یېر یوزی، کۉک، جِن، فرشته لرنینگ یره تیلیشیدن باشلب معلوماتلر کېلتیریلهدی. منه عالمنینگ یره تیلیشی حقیدهگی خبر: «خبرده انداغ کېلور: یکشبنه کون کۉکلرنی یره تتی، دوشنبه کون آینی، کوننی، یولدوزلرنی یره تتی، فَلک ایچینده توریتتی، شنبه کون عالم خلقینده قوش-قورتلرنی، فرشته لرنی یره تتی، چهارشنبه کون سوولرنی یرهتتی، یېللرنی، بولوتلرنی چیقردی، ییغآچلرنی، اۉت-یېملرنی یرهتتی، اوندوردی. رۉزیلرنی اولشتوردی. پنجشنبه کون اوجماخ، تموغنی، رحمت و عذاب فرشته لرنی یرهتتی، حُورلرنی یرهتتی. ازینه کون آدمنی یرهتتی. شنبه کون نرسه یرهتمهدی». /«قصه ی ربغوزي». 12-بېت/. آدمنینگ یرهتیلیشی حقیده هم گپ بارهدی. جبرایل، اسرافیل، مېکایل توپراق آلیب کېلیشگه بویوریلهدی. اولر قیلمهگن ایشنی ازرایل بجرهدی. شو اوچون هم جانذاتلر جانینی آلیش اونگه تاپشیریلهدی. آدمنی توپراقدن یرهتهدی. تاغ، تېنگیز، کۉک اولردن یرهتیشنی طلب قیلیشهدی. توپراق جیم تورگنی باعث اوندن یرهتیلهدی /17-بېت/. «قصهی قابل و هابیل»ده تصویرلنیشیچه، قابل بیلن اقلیما، هابیل بیلن ابودا توغیلهدی. اقلیما گۉزه ل. ابودا کۉرکسیز اېدی. قابلگه ابودا بېریلهدیگن بۉلدی، او کۉنمهدی. آدم اولرگه قربانلیک قیلیشنی، کیمنینگ قربانلیگی قبول بۉلسه، اقلیما بېریلیشینی ایٔتدی. هابیلنینگ قۉیی قبول بۉلدی. قابل تاش بیلن اوریب هابیلنی اۉلدیردی. قرغهلرگه قرهب، هابیلنی یېرگه قۉیدی. آدم کۉمیش شوندن قالدی. /30-31- بېتلر/ نوح و کېمه بیلن باغلیق حکایت کۉپچیلیککه یخشی تنیش. /بیانی بېریلهدی، تحلیل قیلینهدی/. اثرده کتّه بیر قصهنی یوسوف پیغمبر حقیدهگی قصه تشکیل اېتهدی. یعقوب، اونینگ اۉغیللری، یوسوف و زولیخا حقیدهگی واقعه لر انچه مشهور. /حکایت تحلیل قیلینهدی/. حضرتی داوود حقیدهگی قصه هم اعتبارلی. قصه داوودنینگ تعریفی بیلن باشلنهدی. اوندن کېین داوود حقیدهگی عمومي تصورلر بیان اېتیلهدی:»داوود یؤلاواچ (پیغمبر) بنی اسرایلدن اېردی. اۉن قرینداش اېر دلر، آتهلری ایشۉ آتلیغ. داوود قموغیدین (برچهسیدین) کیچیک اېردی. تون-کون ییغلهیور اېردی عبادت ایچینده» داوود پیغمبر بیلن باغلیق بیر نېچه حکایهتلر بېریلهدی. عدالت بیلن حکم قیلیشی، کېچهلری رعیت حالی بیلن تنیشیشی، بیر کمپیر قیافهسیدهگی فرشته او خلق مالینی یېییشینی ایٔتیشی، سۉنگ داوود پیغمبر تېمیرچیلیکنی اۉرگنیشی بیان قیلینهدی. اثرده موسا پیغمبر، سلیمان و قرینچه، سلیٔمان و کورسیسی، سلیٔمان و بیلقیس حقیدهگی، یونوس، ایلیاس، خذر، لقمانی حکیم، عیسا، اسکندر حقیدهگی قصهلر هم اعتبارلیدیر. اثرنینگ کتّه قِسمی پیغمبریمیز محمد حیاتلریگه بغایشلنگن. ربغوزي حقیده گپ کېتگنده اونینگ شعریتی حقیده هم سۉزلش جایز. چونکی هر بیر قصه باشیده یاکه آخریده کېلتیریلگن شعرلر بوندن دلالت بېرهدی. اَیریم غزللر واقعهذلر ایچیده هم بېریلهدی. بولر ربغوزينینگ تورکي عروض و برماق وزنینی یخشی اېگللهگنیدن گواهلیک بېرهدی. اوشبو اثرده 600 مصرع شعر اۉرین آلگن بۉلیب، بولر غزل، رباعي، قطعه، تۉرتلیک، قصیده ژانرلریده بیتیلگن. بهارنی، نورۉزنی مدح اېتووچی شعر بار. ربغوزي اثریده خلق آغزهکی ایجادینینگ هم چوقور تاثری سېزیلهدی. مثلاً: بنی اسرایل اولرگه 12 باقوت، بلند بۉیلی کیشیلرنی یوباریشهدی، باغبان کېلیب اولرنینگ آلتیتهسینی بیر یېنگیگه، ینه آلتیتهسینی ایکّینچی یېنگیگه سالیب آلهدی. اولرنی قۉل- آیاقلی قورتلر دېب اتهیٔدیلر. یاکه موسا پیغمبر عصاسینی یېرگه سنچسه مېوهلی درخت، دشمنگه قرشی ایلان، دریادن اۉتیشده کۉپریک وظیفهسینی بجرهدی. یاکه یوسوفنینگ اکهسی یهودا نعره تارتسه، مصر اېلی هوشسیز ییقیلهدی و هکذا. منبع:ادبیات بوستانی . حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی .
[ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:20 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
