|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
- 1 -تورکستان خلقلری قۉللگن تقویملر
اۉزبېک خلقی بای تاریخي-علمي عنعنهلرگه اېگه. شو عنعنهلرنینگ بیری اجدادلریمیز قریب اوچ مینگ ییلدن بویان قۉللب، فایده لنیب کېلگن تورلی تقویملردیر. اولر حقیده اۉرته عصرنینگ بویوک علامهلری ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ، عمر خیام، میرزا اولوغبېکلر اۉز اثرلریده قیمتلی معلوماتلر یازیب قالدیرگنلر. اوشبو رسالهده مذکور علامهلرنینگ اثرلریگه سوینیب و باشقه تورلی تاریخي، علمي-ادبي منبعلردن فایده لنگن حالده تورانزمین - تورکستان خلقلرینینگ ییل حسابلری-تقویملری حقیده معلومات بېریلهدی. تقویم - وقت اۉلچولری-کون، هفته، آی، ییلنی حسابلش تیزیمی. وقت اۉلچولرینی بېلگیلش طبیعت حادثهلرینینگ سماوي یاریتکیچلر حرکتی بیلن باغلیق دَوريلیگیگه اساسلنهدی. تقویم حسابینینگ اساسی ییل بۉلیب، ییلنینگ فصل و آیلرگه بۉلینیشیگه و دواميلیگیگه قره ب توزیلگن آی تقویمی، آی-قویاش تقویمی و قویاش تقویمی موجود. - آی تقویمی - یېرنینگ طبيعی یۉلداشی آینینگ بیر آیلیک انیق حرکتی - 29 کون 12 ساعت 44 دقیقه 2 ثانیه مدتگه اساسلنهدی. آینینگ غربده اۉراق شکلیده کۉرینیشی آی باشی حسابلنهدی. آینینگ ینه شو خالتگه قیتیب کېلیشیگهچه اۉتگن مدت بیر آینی تشکیل قیلهدی. 29،5 کوننینگ 12 ساعتی هر ایکّی آیده بیر کون قیلیب قۉشیب باریلهدی. شونینگ اوچون آی تقویمیده تاق آیلر 30 کون، جُفت آیلر 29 کوندن قیلیب بېلگیلنگن. 12 ساعتنینگ قۉشیمچهلری (44 دقیقه 2 ثانیه) تۉرت ییلده ییغیلیب بیر کون بۉله دی و او کبیسه ییلینینگ اۉن ایکّینچی آیی آخریگه 29 کوننی 30 کون قیلیب قۉشیب قۉییلهدی. آی تقویمیده عادي ییل 354 کون، کبیسه ییلی 355 کون بۉله دی. آی تقویمی مسلمان عالمینینگ هجري ییل حسابیگه اساس قیلیب آلینگن. - آی- قویاش تقویمی. آی و قویاشنینگ حرهکتیگه اساسلنگن مرّکب تقویم. بو تقویمده ییل 12 آی (بیر ییلی 353-355 کون)دن، بعضاً اېسه 13 آی (بیر ییلی 383-385 کون)دن عبارت بۉله دی. آی-قویاش تقویمینینگ هر 19 ییلیدن 12 ییلی 12 آیدن، 7 ییلی 13 آیدن قیلیب حسابلنهدی. عربلر جاهليت دوریده-اسلامدن اوّل آی-قویاش تقویمیگه عمل قیلگنلر. بو تقویمدن یهوديلر میلاددن اوّلگی 4 عصردن باشلب حاضرگهچه فایده لنیب کېلهدیلر. اۉرته عصرلرده ختایلر هم آی-قویاش تقویمینی قۉللگنلر. - قویاش تقویمی - بو تقویم یېر قویاش اطرافینی بیر مرته ایٔلهنیب چیقیش مدتی - 365 کون 5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیهگه اساسلنهدی. بیر ییلنی انه شو مدت بیلن حسابلش قدیمگی مصرلیکلر، اېرانيلر، خوارزميلر و باشقه خلقلر تقویملریگه اساس قیلیب آلینگن. قویاش تقویمیده ییل 12 آیدن عبارت. بیر ییل 365 کون 6 ساعتنی تشکیل قیلهدی (5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیه یخلیتلنیب 6 ساعت قیلیب آلینهدی). اوچ ییل 365 کوندن، عادي ییل، تۉرتینچی ییل اېسه عادي ییللردن آرتیب قالگن ساعتلر 1 کون قۉشیلیب 366 کون - کبیسه ییلیدن عبارت بۉله دی. حاضرگی وقتده دنیا خلقلری قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابینی قبول قیلگنلر. یېر کرّه سیدهگی خلقلرنینگ برچه علاقه و مناسبتلری قویاش تقویمی بۉییچه آلیب باریلهدی. یوقاریده گیلردن معلوم بۉله دیکی، تقویملر هر خیل بۉلگن. جهاندهگی تورلی خلقلر مذکور تقویملرنینگ بیریدن فایده لنگنلر. اولر تقویمنی اۉز حیاتلریگه، تورموشلریگه تطبیق اېتیشنی اۉز تاریخلریده چوقور ایز قالدیرگن واقعه لر دوریدن باشلگنلر. انه شو واقعه، یعنی تقویم باشلنگن دورنی هر بیر خلق اۉز حیاتیده تاریخ باشی-باشلنغیچ تاریخ دېب قبول قیلگن. باشلنغیچ تاریخ-تقویم باشلنیشی (روسچه “اېره”)گه تورلی خلقلر تورلی واقعه لرنی اساس قیلیب آلگنلر. مثلاً: یهوديلر خیلقت (دنیانینگ یره تیلیشی)نی، مصرلیکلر نیل دریاسینینگ تاشیشینی، یونانلیکلر ایلک المپیاده اۉیینلرینی، ریملیکلر ریم شهرینینگ قوریلیشینی، نثرانيلر عیسی ع “توغیلیشی” (میلاد)نی، مسلمانلر محمد علیهسلامنینگ مککه دن مدینهگه هجرتلرینی اساس قیلیب آلگنلر و هکذا. - تاریخ باشی - تقویم باشی بۉلگن یوقاریدهگی واقعه لرنینگ کۉپی اونوتیلیب کېتگن. اولردن بوگونگی کونده مدنیت دنیاسیده فقط میلاد و هجرت باشلنغیچلری قالگن خلاص. دېمک، تاریخده تورلی خلقلر هر خیل تقویملردن فایده لنگنلر. هر بیر تقویمنی یوریتیشنینگ اۉزیگه خاص قاعدهلری، تقویم باشینینگ سببی و باشلنیش وقتی، آیلر سانی و هر بیر آینینگ نېچه کوندن عبارتلیگی باشقه تقویملرگه سالیشتیریلگنده تفاوتلر بارلیگی معلوم بۉلگن. بو تفاوتلرنی برطرف اېتیش، ممکن قدَر انیقلیککه اېریشیش مقصدیده وقتی-وقتی بیلن تقویم ساحهسیده اصلاحاتلر اۉتکزیب توریشگن. تقویمنی توزه تیب، تۉغریلب توریش یۉلیدهگی بو ایشلر حکمدارلر، فلکیات و رياضيات عالِملری، حسابدانلرنینگ بیرگه لیکده گی مصلحت و تکلیفلری اساسیده عملگه آشیریلگن. مرکزي آسياده قۉللنگن تقویملر و آوروپاده ایلک اۉرته عصرلردن باشلب قۉللنیب کېلهیاتگن میلادي تقویم تاریخیده بیر نېچه اصلاحاتلر بۉلیب اۉتگنی معلوم. تورکستان زمینیده یشب کېلهیاتگن خلقلر تقویم-ییل حسابیدن فایده لنیشده دنیانینگ اېنگ مدني خلقلریدن بیری حسابلنهدیلر. بو اۉلکهده تقویملرگه عمل کیلیش قریب اوچ مینگ ییلدن بویان دوام اېتیب کېلهدی. شو دور مابینیده تورکستان خلقلری قدیمگی تورکي، خوارزمي، سغد، اوېستا (قدیمگی اېران)، یزدیگیر، هجري-شمسي، هجري-قمري، مېلادي ییل حسابلریدن فایده لندیلر. بیز قوییده ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ، عمر خیام، میرزا اولوغبېک و باشقه عالِملرنینگ اثرلریدن همده تورلی تاریخي علمي و ادبي منبعلردن فایده لنگن حالده یوقاریده سنب اۉتیلگن ییل حسابلرینینگ باشلنیشی توزیلیشی و عملده قۉللنیشی حقیده بهحالی قدرت ملاحظه یوریتهمیز. - قدیمگی تورکي ییل حسابی - تورکي خلقلرنینگ اېنگ قدیمگی و ایلک اۉرته عصرلرده کۉللگن تقویملری، ییل حسابلری حقیده جوده آز معلوماتلر سقلنیب قالگن. بو حقده معلومات بېرووچی منبعلر ابو ریخان بېرونينینگ “قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر” و محمود قاشغرییٔنینگ “دېوانو لغآتوت تورک” اثرلریدیر. ابو ریخان بېروني اۉز اثرینینگ اوچ جاییده تورکي خلقلر تقویمینی اېسلتیب اۉتهدی. اثرنینگ 103-صحیفهسیده قطار شرق خلقلری تقویملری حقیده گپیریب تورک و حذرلرنی هم تیلگه آلهدی: “هند، ختای، تبېت، تورک، حذر، حبش و زنگی کبی باشقه ملتلرنینگ آیلریگه کېلسک، گرچی اولردن بعضیسینینگ ناملری بیزگه انیق معلوم بۉلسه هم، تا اولرنینگ برچهسینی بیلیش وقتی کېلگونچه بیان اېتیشدن تؤختهدیک”. بېروني ایکّینچی مرته اۉز اثرینینگ 104-صحیفهسیده قوییدهگیلرنی یازهدی: “بولر (یعنی تورکي خلقلر تقویمی)نینگ مقدارلری، معنالری و کیفیتلریدن واقف بۉلمهدیم”. شوندن کېین عالِم تورکي خلقلر تقویمیدهگی اۉن ایکّی آی نامینی بېره دی: 1. اولوغ آی. 2. کیچیک آی. 3. بیرینچی آی. 4. ایکّینچی آی. 5. اوچینچی آی. 6. تۉرتینچی آی. 7. بېشینچی آی. 8. آلتینچی آی. 9. یېتّینچی آی. 10. سکّیزینچی آی. 11. تۉقّیزینچی آی. 12. اۉنینچی آی. بېروني مذکور صحیفهده ینه تورک تقویمی حقیده گپیریب “تورک جدولی” دېگن سرلوحه آستیده اۉن ایکّی حیوان نامی بیلن اتلهدیگن اۉن ایکّی ییللیک موچل حسابینینگ ناملرینی هم کېلتیرهدی: 1. سیچقان. 2. اود (سیگیر). 3. برس. 4. تاووشقان (قویان). 5. لویٔ (بلیق) 6. ییلان (ایلان). 7. یونت (آت). 8. قۉی. 9. پیچین (میمون). 10. تاووق. 11. ایت. 12. تۉنغیز. یوقاریدهگیلردن معلوم بۉله دیکی، تورکي خلقلرنینگ اساسي تقویمی موچل حسابیدن عبارت بۉلگن ییلنینگ اۉن ایکّی آیی بېروني کېلتیرگن ناملر بیلن اتهلگن. بیراق بېروني تورکي خلقلرده قدیم زمانلردن بویان بیرار واقعه اساس قیلیب آلینگن “تاریخ باشی” دېب اتهلگن، رقم بیلن حسابلب کېلینهدیگن ییل حسابی تۉغریسیده معلومات بېرمهیٔدی. شو بیلن بیرگه یوقاریده ایٔتیلگن اۉن ایکّی آینینگ کونلر مقداری، عادي و کبیسه ییلی، ییلنینگ باشلنیشی ینگی کوننینگ قچاندن حسابلنیشی هم ایٔتیلمهیٔدی. هر حالده قدیمگی تورکي خلقلرده هم یقین و اۉرته شرقدهگی باشقه تقویملرده بۉلگنی کبی ییل باشی بهارگی تېنگکونلیکدن باشلنگن. چونکی قدیمگی تورکي خلقلر قۉللگن موچل ییلینینگ بیرینچی کونی بهارگی تېنگکونلیکدن حسابلنهدی. 11-عصرنینگ بویوک تیلشناس عالِمی محمود قاشغرییٔ “دېوانو لغآتوت تورک” اثرینینگ بیرینچی جلدیده تورکي خلقلرنینگ تقویمی حقیده قیسقهچه تؤختب اۉتهدی. محمود قاشغرییٔ هم ابو ریحان بېروني کبی قدیم زمانلردن بېری دوام اېتیب کېلهیاتگن تاریخ باشی (اېره) حقیده قېچ نرسه دېمهیٔدی. عالِم فقط بېروني کېلتیرگنی کبی ییلنینگ اۉن ایکّی آیینی بېرهدی. محمود قاشغرییٔ تورکي خلقلرده کونلرنینگ نامی یۉقلیگینی، عربلر کېلگندن کېینگینه کونلر هفته ایچیدهگی کون ناملری بیلن ایٔتیلیشی عادت توسیگه کیرگنلیگینی قید اېتهدی. شوندن سۉنگ تیلشناس عالِم تورکي خلقلر ازلدن موچل حسابیدن فایده لنیب کېلهیاتگنلیکلرینی یازه دی. او موچل ترکیبیگه کیرگن اۉن ایکّی حیوان نامینی سیچقاندن باشلب تۉنغیزگهچه سنب اۉتهدی. اَیریم عالِملرنینگ فکریچه تورکي خلقلرده تاریخ باشی (اېره) بۉلگن و او تورک خاقانلیگینینگ 571-ییلده اۉرنهتیلیشیدن باشلنهدی، دېیٔدیلر. بو فکرنی اثباتلش اوچون اورخون-اېنه سایٔ یازوولریده بیتیلگن قبر تاشلریدهگی بیتیکلرگه مراجعت قیلهیٔلیک. جملهدن کولتېگین یادنامهسی شوندهی توگللنهدی. “کولتېگین قۉی ییلیده اۉن یېتّینچی کونیده اۉلدی. تۉقّیزینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده عزاسینی اۉتکزدیک. بناسینی، نقشینی، بیتیکتاشینی میمون ییلیده، یېتّینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده بوتونلهیٔ توگتدیک. کول تېگین قیرق یېتّی یاشیده وفات اېتدی”. یوقاریدهگی سنهنی ختای ییلنامهلری بیلن قیاسلب حسابلنگنده مېلادي 731-ییلنینگ 27-فېورلی کېلیب چیقهدی. بیلگه خاقان یادنامهسینینگ خاتمهسی شوندهی: “آتهم خاقان ایت ییلی اۉنینچی آینینگ ییگیرمه آلتیسیده وفات اېتدی. تۉنغیز ییلی بېشینچی آینینگ ییگیرمه یېتّیسیده دفن مراسمینی قیلدیردیم”. اوشبو سنه 734-ییلنینگ 26-نایبرگه موافق توشهدی. اورخون-اېنهسایٔ یازوویدهگی باشقه ییریک یادنامهلرده هم خاتمهده کتابت تاریخی یوقاریدهگی ترتیبده بېریلهدی. یعنی آینینگ سانی، اونینگ کونی و موچلدهگی حیوان نامی قید اېتیلهدی. ازلدن دوام اېتیب کېلهیاتگن تدریجي ییل حسابی-تاریخ باشی (اېره) بۉلگنده، ابو ریحان بېرونيدېک سینچکو عالِم البته کۉرستیب اۉتگن بۉلر اېدی. ابو ریحان بېروني، محمود قاشغرییٔ اثرلریده و باشقه منبعلرده تورکي خلقلرنینگ اصل ییل حسابی 12 حیوان نامی بیلن اتهلووچی موچل حسابی بیلن یوریتیلگن. بو حساب تورکي خلقلردن تشقری مغول و ختای خلقلریده هم موجود. بو حساب کېینچهلیک آسيانینگ باشقه خلقلریگه هم ترقهلگن. - خوارزمي ییل حسابی - قدیمگی خوارزمده یشهگن خوارزميلرنینگ قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابیدیر. ابو ریحان بېرونينینگ خبر بېریشیچه خوارزمي ییل حسابی اۉرته آسيادهگی اېنگ قدیمگی ییل حسابی حسابلنهدی. بو تقویم بېرونينینگ کۉرسهتیشیچه اسکندر زولقرنیندن 980 ییل اوّل باشلنگن یعنی، مېلاددن اوّلگی مینگ ییللیکنینگ باشلریگه تۉغری کېلهدی. ابو ریحان بېروني یشهگن دورده خوارزمي ییل حسابی ایکّی مینگ ییلدن آشیب کېتگن بۉله دی. خوارزمي تقویمیده بیر ییل 12 آیگه بۉلینگن و هر بیر آی 30 کوندن عبارت بۉلگن. قۉشیمچه 5 کون ییل آخریده 12-آیگه قۉشیلگن و بیر ییل 365 کوننی تشکیل اېتگن. هر ییلی قالدیق صفتیده آرتیب قالهدیگن چارَک کونگه خوارزمي تقویمیده اعتبار بېریلمهگن. ینگی ییل بهارگی تېنگکونلیکدن باشلنگن. آی ناملری ابو ریحان بېروني اثریده ایکّی خیل تۉلیق و قیسقرتیریلگن شکللرده کېلتیریلهدی. آیلرنینگ تۉلیق نامی جوده اوزون بۉلیب، کۉپچیلیک تاووشلرنی اونداش حرفلر تشکیل قیلهدی. بېروني خوارزميچه آی ناملرینینگ قیسقرتیریلگن شکلینی قوییدهگیچه کېلتیرهدی: 1. نوسارجي. 2. اردوست. 3. خروداد. 4. جيري. 5. خمداد. ب.اخشریوري. 7. عمري. 8. یېناخی. 9. ارو. 10. ریمجد. 11. عرشمن. 12. ایسفنداره جي. بېروني آیلرنینگ تۉلیق نامینی بېرگن بۉلسه-ده، اما کوندهلیک ایش یوریتیشده و ماموري حجتلرده آیلرنینگ یوقاریده کېلتیریلگن قیسقه شکلیدن فایده لنیلگن. 11-10عصر قدیمگی خوارزمي یازووی حجتلریده و 11-10 عصر عرب-خوارزم یازووی منبعلریده آی ناملری یوقاریدهگی شکللرده قۉللنهدی. 12-آیگه قۉشیلهدیگن 5 کوننینگ مخصوص نامی یۉق. قدیمگی اېران (اوېستا) و سغد تقویمیده بۉلگنی کبی خوارزمي تقویمیده هم آینینگ هر بیر کونی (30 کونی) علیحده-علیحده نام بیلن یوریتیلگن. بېروني 30 کونگه قۉییلگن 30 خیل نامنی هم بېرهدی. خوارزمي تقویمی اتَمهلری خوارزمي یازووی و خوارزمي تیلی استعمالدن چیقیشی بیلن بوتونلهیٔ اونوتیلیب کېتدی. اَیریم اتَمهلر 14 عصر خوارزمي تیلی یادنامهسی “کاینات المونیا”ده اوچره یدی خلاص. - سغد تقویمی. - خوارزمي تقویمیگه جوده یقین بۉلگن سغد تقویمینینگ وجودگه کېلیشیده خوارزمي تقویمی اساس بۉلگن بۉلسه عجب اېمس، چونکی خوارزمي تیلی بیلن سغد تیلی کۉپ جهتدن بیر-بیریگه یقین توره دی. شونی هم ایتیب اۉتیش کېره ککی خوارزمي آیلرینینگ ناملری هم، سغد آیلرینینگ ناملری هم لغوي جهتدن قندهی معنا بېریشی نامعلوم. بو حقده ابو ریخان بېروني هم تؤختهلمهیدی. خوارزمي تیلیدهگی و سغد تیلیدهگی حجتلرده هم آیلرنینگ قندهی معنا انگلتیشی خصوصیده معلوماتلر یۉق. - سغد ییل حسابی - مرکزي آسياده یشهگن سغديلرنینگ قویاش تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابی. سغد تقویمی قدیمگی اېران (اوېستا) و خوارزمي تقویملریگه جوده یقین بۉلگن. بیر ییل 12 آی و هربیر آی 30 کوندن تشکیل تاپگن. آرتیقچه بېش کون ییلنینگ 12-آیی آخریگه قۉشیلگن. بو بېش کون علیحده نام بیلن ایتیلگن. هر ییلی قالدیق صفتیده ییغیلیب باره دیگن چارَک کوننینگ تۉرت ییلده تۉله بیر کون بۉلیشیگه اعتبار قیلینمهگن. ینگی ییل بهارگی تېنگکونلیکدن باشلگن. سغد آیلرینینگ ترتیبی و ناملری قوییدهگیچه: 1.نوسرد. 2.جَرجین. ز.نیسنج. 4.بساکنج. 5.اشنخنده. ب.مجنده. 7.فرکان. 8.آبانج. 9.فوغ. 10.مسفوغ. 11.جمعدنج. 12. خسویم. آیلر ناملرینینگ اۉقیلیشی و ایتیلیشیده اَیریم تفاوتلر بار. چونکی قۉلیازمه منبعلرده (ابو ریحان بېروني اثرلریده هم) سغد آیلرینینگ نامی فقط اونداش تاووشلر بیلن یازیلگن. اونداشلر آره سیدهگی اونلیلر یازیلمهگن. سغديلر هم قدیمگی اېرانلیکلر کبی آینینگ هر بیر کونیگه (30 کونگه) علیحده-علیحده نام بېرگنلر. سغد ییل حسابی قچاندن باشلنگنلیگی و قیسی واقعه اساس قیلیب آلینگنلیگی تۉغریسیده معلومات یۉق. ابو ریحان بېرونينینگ خبر بېریشیچه سغد تقویمی انچه قدیمدن موجود بۉلسه-ده رسمي ییل حسابی میلادي 413 ییلدن باشلنگن. سغد تقویمیگه عاید اتَمهلر و ییل حسابی سنهلری ^-10 عصرلرگه عاید تنگه لر، بیتیکلر، مکتوبلر و رسمي دولت حجتلریده تېز-تېز اوچره ب توره دی. سغد تیلی و یازووینینگ معاملهدن قالیشی بیلن سغد تقویمی هم استه-سېکین اونوتیله باشلهدی. - اوېستا ییل حسابی - اېران و مرکزي آسيا خلقلری قۉللگن اېنگ قدیمگی ییل حسابی، تقویم. بو تقویم زردوشت تعلیماتی بیلن بیرگه وجودگه کېلگنلیگی اوچون زردوشت تقویمی، آی ناملری و باشقه همّه اتَمهلری “اوېستا” کتابیدن آلینگنلیگی اوچون اوېستا تقویمی هم دېییلهدی. اېرانده قۉللنگن اېنگ قدیمگی تقویم بۉلگنلیگی اوچون حاضرگی علمي ادبیاتلرده قدیمگی اېران تقویمی نامی هم ایشلهتیلهدی. زردوشت ییل حسابی قویاش ییلیگه اساسلهنگن بۉلیب، 12 آیدن عبارت. هر بیر آی 30 کون، ینه قۉشیمچه 5 کون بار. بو 5 کون علیحده آی حسابلنهدی. تقویمدهگی 12 آینینگ نامی “اوېستا”دهگی معبدهلرنینگ نامیگه باریب تقهلهدی. آی ناملریدن تشقری آی ترکیبیگه کیرگن کونلر (30 کون) نینگ هم علیحده-علیحده ناملری بار. “اوېستا”نینگ میلادي 6 عصرده ساسانيلر دوریده توزیلگن متنیده آیلر و کونلرنینگ تۉلیق نامی رۉیخطی کېلتیریلگن. بیراق بعضی تقویم اتَمهلری “اوېستا”نینگ اېنگ ازلي قِسملری دېب حسابلهنووچی میلاددن اوّلگی 7-8 عصرلرده ترکیب تاپگن. “گاتلر”ده هم اوچره یدی. زردوشت تقویمی قچان و قییرده توزیلگنلیگی تۉغریسیده فنده حاضرچه انیق معلومات یۉق. عالِملرنینگ تخمین قیلیشیچه بو تقویم شرقي اېران یاکه مرکزي آسياده میلاددن اوّلگی بیرینچی مینگ ییللیکنینگ باشلریده توزیلگن. دستلب، غربي اېرانده هخمانيلر دوریده رسمي دولت تقویمی صفتیده قبول قیلینگن (علمي ادبیاتلرده قدیمگی اېران ییل حسابی دېب اتلیشینینگ سببی هم شو). بو حالت هخمانيلر دوریده زردوشت دینینینگ کېنگ یاییلیشی بیلن ایضاحلنهدی زردوشت تقویمی هندوستانده حاضرگی وقتده استقامت قیلهیاتگن زردوشت جماعهلرینینگ تقویمی بیلن قیاسلب کۉریلگنده مذکور تقویم غربي اېرانده هخمانيلر دوریده میلاددن اوّلگی 505،490،484،481، و 441 سنهلرنینگ بیریدن باشلنگن دېب حسابلش ممکن. ابو ریحان بېروني اۉزینینگ “خرونولوگیه” اثریده یوقاریدهگی ییللرنینگ اېنگ آخرگیسی-میلاددن اوّلگی 441 ییلنی اېنگ تۉغری سنه دېب آلهدی و زردوشت تقویمی شو ییلدن باشلنگن دېب کۉرستهدی. زردوشت تقویمی 365 کون، هر بیری 30 کوندن توزیلگن 12 آی و ینه 5 کوندن عبارت، تۉرت ییلده ینه 1 کون آرتتیریلگن. دېمک، هر تۉرت ییلده (کبیسه ییلیده) 12-آینینگ آخریگه 5 کون اېمس، 6 کون قۉشیلگن. زردوشت ییل حسابی قدیمگی اېران منبعلریده - بېستون و نقشی روستم کتابهلریده همده باشقه یازمه یادگارلیکلر و حجتلرده تېز-تېز تیلگه آلینهدی. شوندهی قیلیب زردوشت تقویمی هخمانيلر دوریدن باشلب دولتنینگ ایش یوریتیش بۉییچه رسمي تقویمی بۉلیب قالهدی. شو بیلن بیرگه بو تقویم زردوشت دینی بیره ملری، رسم-رسوملرینی آلیب باریشده دیني تقویم هم بۉلیب قالهوېره دی. زردوشت آیلرینینگ ناملری: 1. فروردین ماه، 2. اردی - بېهشتماه، 3. خردادماه، 4. تیرماه، 5. مردادماه، 6. شهریورماه، 7. مِهرماه، 8. آبانماه، 9. آزرماه، 10. دهیٔماه، 11. بهمنماه، 12. ایسفندرمزماه. هر بیر آیده 30 کوننینگ مخصوص نامی هم بۉلگن اولر قوییدهگیلر: 1. خورموز، 2. بهمن، 3. اوردوبېهیشت. 4. شهریور، 5. ایسفندرمز، 6. خورداد، 7. مورداد، 8. ده یبه آزر، 9. آزر، 10. آبان، 11. خور، 12. ماه، 13. تیر، 14. جۉش، 15. ده یبه مِهر، 16. مِهر، 17. سروش، 18. رشن، 19. فروردین، 20، بحرام، 21.رام، 22. باد، 23. ده یبهدین، 24. دین، 25. ارد، 26. اشتاز، 27. اسمان، 28. زامیاز، 29. ماراسفند، 30. انیران. اۉتّیز کونگه اتب قۉییلگن مذکور ناملر ییلنینگ اۉن ایکّی آییدهگی همّه کونلرگه تعلق بۉلگن. قدیمگی اېران ییل حسابی، یعنی زردوشت ییل حسابی میلادي 632 ییلگهچه قۉللنیب کېلدی. 632 ییلده ساساني پادشاهلردن یزدگیرد 3 زردوشت تقویمینی اصلاح قیلدی. ینگی تقویم شو پادشاهنینگ نامی بیلن یزدگیرد تقویمی نامینی آلدی. باشلنیش وقتی هم یزدگیرد 3 نینگ تختگه اۉتیرگن کونی - میلادي 632 ییل 16 اِیوندن حسابلندی. قدیمگی اېران، یعنی زردوشت تقویمینینگ اتَمهلری، خصوصاً آیناملری فارس-تاجیک و تورکي منبعلرده اۉرنی-اۉرنی بیلن اوچره ب توره دی. مذکور اتَمهلر کۉپراق اېراني و تورکي خلقلرنینگ اېنگ قدیمگی زردوشت تعلیماتی بیلن باغلیق رسم-رسوملری، عرف-عادتلری بیلن باغلیق حالده تیلگه آلینهدی. عمر خیام “نورۉزنامه” اثریده یوقاریدهگی آیلرنینگ لغوي معناسینی قوییدهگیچه تلقین قیلهدی. (ایضاح: عمر خیام آیلرنینگ نامینی اصلی اوېستاچه دېمسدن پهلوي تیلیده دېب ایٔتهدی. چونکی عمر خیام دوریگهچه اوېستا تیلیدهگی سۉزلر پهلوي تیلیگه، پهلوي تیلیدهگی سۉزلر ینگی فارس تیلیگه اۉتیب کېلردی. شونینگ اوچون عمر خیام آی ناملرینی پهلويچه دېب توشونتیرهدی). بیز عمر خیام سۉزلرینی عیناً کېلتیره میز. 1. فروردین - پهلويچه سۉز و اونینگ معناسی عیناً جنتلر بۉلیب، بو آی اۉسیملیکلر اۉسیشینینگ باشلنیشیدیر. بو آی حمل بورجیگه عاید. بنابرین، آینینگ باشیدن تا آخرگهچه آفتاب شو بورجده بۉله دی. 2. اردبیهیشت - بو آیده دنیا اۉزینینگ کۉکریشی ایله جنتماننددیر. اورد پهلوي تیلیده “مانند” دېگنی. آفتاب بو آیده حقیقي ایٔلنیشی بۉییچه ثور بورجیده بۉله دی. بو آی بهارنینگ اۉرتهسیدیر. 3. خورداد - آدملرنی بوغدای، ارپه و مېوه لر بیلن باقهدی. آفتاب بو آیده جوزا بورجیده بۉله دی. 4. تیر - بو آینی “تیر” اتهدیلر، چونکی بو آیده بوغدای، ارپه و باشقه نرسه لرنی تقسیم قیلهدیلر. آفتابنینگ اوجی پسیه باشلهیٔدی. سرطان بورجیده بۉله دی. بو آی یاز آیینینگ بیرینچیسیدیر. 5. مورداد - توپراق بېردی، یعنی اونده یېتیلگن مېوه و سبزهواتلرنی بېردی. ینه بو آیده هوا توپراق تۉزانیگه اۉخشهیدی. بو آی یاز اۉرتهسیدیر. آفتاب اسد بورجیده بۉله دی. 6. شهریوار - بو آینی شهریوار دېیدیلر، چونکی بو درآمد آییدیر، یعنی، پادشاه لرنینگ درآمدلری شو آیگه تۉغری کېلهدی. بو آیده دهقانگه اۉلپان تۉلش آسان. آفتاب ازرا (سنبله)ده بۉله دی. بو یازنینگ آخرگی آیی. 7. مهر - بو آینی مِهر دېییشهدی، چونکی او انسانلر اۉرتهسیدهگی دۉستلیک آییدیر و پیشگن برچه مېوه و باشقه نرسه لر همده اۉزلرینینگ اولوشلریگه تېککنینی بیرگه بهم کۉره دیلر. آفتاب بو آیده مېزانده بۉله دی، یعنی کوزنینگ باشلنیشیدیر. 8. آبان - یعنی بو آیده باشلهنگن یاغینلردن سوو کۉپهیٔهدی و آدملر اېکینلرینی سوغآرهدیلر. آفتاب بو آیده اقرهبده بۉلهدی. 9. آذر - پهلوي تیلیده آزر “آلو” دېگنیدیر. بو آیده آب-هوا ساوي باشلهیدی و آلوگه محتاجلیک پیدا بۉله دی، یعنی بو آلو آییدیر. آفتاب بو آیده قوس بورجیده بۉله دی. 10. دیٔ - پهلوي تیلیده “دیٔ” دېونی انگلتهدی. بو آینی “دیٔ” دېییشلریگه سبب، او قهرلی و بو آیده یېر کۉکریشدن ییراقدیر. آفتاب جدیده بۉله دی. بو قیشنینگ بیرینچی آیی. 11. بهمن - بونینگ معناسی “اۉشهنگه اۉخشهگن” دېمکدیر. چونکی بو آی اۉشه دیٔ آییگه اۉخشب ساووق و قوروقدیر. آفتاب بو آیده زوحل خانهسیده، دلونینگ جدی بیلن توتش یېریده بۉله دی. 12. اسفند - بو آینی اسفند دېیدیلر، چونکی اسفند پهلوي تیلیده مېوه نی انگلتهدی، یعنی بو آیده مېوه لی درخت و اۉسیملیکلر کۉکره باشلهیدی. آفتاب بو آیده آخرگی حوت بورجیگه یېتیب کېلهدی. قدیمگی اېران آیلری یوقاریده ایٔتیلگنیدېک 30 کوندن بۉلیب، هر بیر کوننینگ اوېستا تیلیده مخصوص نامی بار. علیشېر نوايی اثرلریده هم قدیمگی اېران آیلرینینگ همّه سی تیلگه آلینهدی. اَیریم خاللرده نوايی قدیمگی اېران آیلرینینگ ناملرینی بورج آیلرینینگ ناملری بیلن المشتیریب قۉللیٔدی. چنانچی: حمل اۉرنیده فروردین، ثور اۉرنیده اردبېهیشت، جوزا اۉرنیده خرداد، سرطان اۉرنیده تیر و شونینگ کبیلر. قدیمگی اېران ییل حسابی، یعنی زردوشت تقویمی زردوشت دینی نفوذینینگ تاباره پسییشی بیلن مېلادي بیرینچی مینگ ییللیکنینگ آخرلریده اونیتیله باشلگن. بیراق حاضرگی دورده هندوستاننینگ بوبمه یٔ شهری و اونینگ اطرافلریده استقامت قیلهیاتگن زردوشت جماعهلری اۉز تقویملرینی همان سقلب کېلماقدهلر. اولر زردوشت بیره ملری، مراسملری و عرف عادتلرینی اۉتکزیشده مذکور تقویمگه عمل قیلهدیلر. یزدیگیرد ییل حسابی - قویاش تقویمیگه اساسلنگن. بو ییل حسابی اۉرته آسيا و اېرانده تۉرت یریم عصر قۉللندی. یزدیگیرد ییل حسابی میلادي 632 ییل 16 اِیون - هجري 2 ییل 21 ربېع الاولدن باشلنهدی. بو سنه ساسانيلرنینگ سۉنگّی شاهی یزدیگیرد 3 نینگ تختگه چیقیشی بیلن باغلیق (حکمرانلیک ییللری 632-651). یزدیگیرد 3 تقویمی 365 کون بۉلیب، 12 آیگه بۉلینهدی. آیلر نامی قدیمگی اېران (زردوشت) تقویمیده گی آیلر نامی بیر آز اۉزگرتیریب، سادّهلشتیریب آلینگن. اولر قوییدهگیچه: فروردین، اردبېهیشت، خورداد، تیر، مورداد، شهریور، مِهر، آبان، آزر، دیٔ، بهمن، اسفند. هر بیر آی 30 کوندن حسابلنهدی. قۉشیمچه 5 کون 12-آی اسفند آخریگه قۉشیلهدی. ابو ریحان بېرونينینگ کۉرسهتیشیچه بو 5 کون قدیمگی اېران تیلیده “پنجی” یاکه “اندرگاه” دېب اتهلگن. کېینچهلیک عرب تیلی اېرانگه کیریب کېلگندن سۉنگ مذکور سۉز عربچهلشتیریلیب “اندرجاه” دېییلگن. بېرونينینگ یازیشیچه “اندرجاه” کونلر دایما 12-آی آخریگه یاکه باشقه آیلر آخریگه قۉشیلمهیٔ، بعضاً سکّیزینچی (آبانماه) و تۉقّیزینچی (آزرماه) آیلر اۉرتهسیگه هم قۉییلگن. ینگی ییل -فروردین آیینینگ 1- کونی بهارگی تېنگ کونلیک کیرگن (21 مرت)ده باشلنهدی. یزدیگیرد تقویمیده هر تۉرت ییلده ییغیلیب قالگن بیر کون 120 ییلده بیر آینی تشکیل قیلگن. شو بیر آی 120 ییلده 13-آی حسابلنیب 120-ییلنینگ بیرینچی آییدن کېین قۉشیلگن و فروردین ایکّی دېب اتهلگن. 240-ییلده اېسه بو 13-آی ایکّینچی آی اردبېهیشتدن کېین اردبېهیشت ایکّی دېب اتهلگن و، نهایت، 360-ییلده اوچینچی آیگه خورداد ایکّی دېب قۉشیلگن. یزدیگیرد ییل هیابینی قۉللشده معلوم قیینچیلیکلر توغیلدی. شونینگ اوچون میلادنینگ 1079 ییلی (یزدیگیرد 3 تقویمی بۉییچه 447 ییل) اېرانده حکمرانلیک قیلگن سلطان جلال الدین ملکشاه ابن الپ ارسلان سَلجوق (حکمرانلیک ییللری 1072-1092) بویٔروغی بیلن اصلاح اېتیلدی. یزدیگیرد ییل حسابی اۉرنیگه هجري شمسي ییل حسابی جاري اېتیلدی. عرب اصطلاحسیدن کېین قریب تۉرت یریم عصر اېراننینگ دولت تقویمی بۉلیب خدمت قیلگن یزدیگیرد ییل حسابیدن اېراندن تشقریده بۉلگن باشقه اۉلکهلر، خصوصاً اۉرته آسيا خلقلری هم فایده لندیلر. و 7-8-عصرلرده اېران و اۉرته آسياده یره تیلگن یازمه منبعلرده - حجتلر و کتابلرده سنه یزدیگیرد تقویمی بیلن قید اېتیلهدی. اَیریم مولفلر و کاتبلر اۉزلری یره تگن اثرنینگ ایجادي تاریخینی یاکه کوچیرگن قۉلیازمهلرینینگ کتابت تاریخینی یزدیگیرد ییل حسابی بیلن بېره دیلر. شونی هم ایٔتیش کېره ککی یزدیگیرد ییل حسابی 11 عصرده بېکار قیلینگن بۉلسه-ده، اَیریم عالِملر، کاتبلر عملده اونی 13 عصرلرگه قدَر قۉللیٔدیلر. چنانچی: ابو ریحان بېرونينینگ اۉزبېکستان شرقشناسلیک انستیتوتیده سقلنهیاتگن “ات الفهیم” اثرینینگ 3423 رقملی نسخهسینینگ کتابت تاریخی یزدیگیرد ییل حسابی بیلهی کۉرسهتیلگن. “ات-الفهیم”نینگ مذکور نسخهسی یزدیگیرد حسابی بیلن 628 ییل مِهر آییده کوچیریب توگللهنگن. اوشبو سنه هجري بیلن 661 ییلگه، میلادي بیلن 1261-1262 ییلگه تۉغری کېلهدی. 13 عصر آخرلریدن کاتبلر یزدیگیرد ییل حسابینی بوتونلهیٔ اونوتدیلر و فایده لنمهیٔ قۉیدیلر. ایزی بار ... م .حکیماو حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. منبع:تاریخ اؤز هجري-شمسي ییل حسابی - تاریخ باشی (اېره)نی پیغمبر محمد علیهسلام هجرتلریدن آلگن و قویاش (شمس)نینگ بیر ییللیک حرکت مدتیگه اساسلنگن ییل حسابی. میلادي 1079 (یزدیگیرد حسابی بیلن 447) ییلده اېرانده اۉرنهتیلگن بویوک سَلجوق دولتینینگ واوچینچی سلطانی جلال الیددین ملکشاه ابن الپ ارسلان (حکمرانلیک ییللری 1072-1092) یزدگیرد ییل حسابینی اصلاح اېتیش تۉغریسیده بویروق بېره دی. تقویم اصلاحی مخصوص توزیلگن هیات تامانیدن اۉرگنیب چیقیلهدی. هیاتگه فلکیات و رياضيات عالِمی فیلسوف و شاعر عمر خیام (1040-1123) رهبرلیک قیلهدی. ینگی تقویمنی توزیشدن مقصد ییلنینگ باشلنیشینی بهارگی تېنگ کونلیککه تۉغریلش اېدی. وحالنکی، عمر خیام دوریده ینگی ییلنینگ باشلنیشی بهارگی تېنگکونلیکدن دېیرلی بیر هفته اوزاقلشیب 14-16 مرتگه تۉغری کېلیب قالگن اېدی. اگر ینگی ییل 20، 21 یاکه 22 مرتدن باشلنسه مقصدگه موافق بۉلردی. عمر خیام باشچیلیگیدهگی هیات ینگی ییلنی بهارگی تېنگکونلیکدن باشلهیدی و بونینگ اوچون کبیسه ییلی تنلب آلینهدی. بو تقویمده هم یزدیگیرد ییل حسابیدهگی کبی بیر ییل 12 آیگه بۉلینهدی و هر بیر آی 30 کوندن عبارت بۉله دی. بو تقویمده یزدیگیرددن فرقلی اۉلراق کبیسه ییلیده 6-کون هم قۉشیلگن. کبیسه ییلنینگ ترتیبی قوییدهگیچه بۉلگن: هر 33 ییل بیر دور (سیکل) حسابلنگن. اونده سکّیز مرته کبیسه ییلی کېلگن. بونده کبیسه کونی یېتّی مرته 4-ییل آخریگه، سکّیزینچی کبیسه کونی اېسه 5-کبیسه ییلی آخریگه قۉشیلگن. بو تقویم هجرتنینگ 1-ییلی (میلادي 622 ییل) دن باشلب حسابلهندی. اما اونینگ عملیاتگه کیرگن و تطبیق اېتیلگن کونی هجري 471 ییل 10 رمضان، یزدگیرد 448 ییل 19 فروردین، میلادي 1079 ییل 16 مرتته تۉغری کېلدی. اوشبو سنه هجري-شمسي حسابی بۉییچه 458 ییلنینگ بیرینچی باشلنیش کونی - بهارگی تېنگ کېلیش کونی (نورۉز) بۉلدی. باشقچه ایٔتگنده هجري-شمسي ییل حسابی باشلنیش وقتینی هجرتنینگ 1-ییلیدن آلگن بۉلسه هم اۉز تاریخینینگ 458 ییلیدن عملیاتگه کیریتیلدی. بو تقویم سَلجوقي سلطان جلال الیدین ملکشاه ابن الپ ارسلان نامی بیلن جلالي تقویمی دېب نام آلدی. اَیریم علمي ادبیاتلرده مذکور تقویمنی توزیشده فعال قتنهشگنی اوچون عالِم و شاعر عمر خیام نامی بیلن عمر خیام تقویمی دېب هم یازیلهدی. ینه اَیریم منبعلرده بو تقویم تورکي خلقلر تامانیدن برپا اېتیلگن سَلجوقيلر دولتیده تطبیق اېتیلگنی اوچون تورک تقویمی دېب هم ایٔتیلهدی. تورک تقویمی میلادي (گریگاري) تقویمیگه نسبتاَ خطاسی آز اېدی. اگر تورک تقویمی اۉن مینگ ییلده بار-یۉغی ایکّی کونلیک فرققه اوچره سه، گریگاري تقویمیده بو فرق جوده کتّه اېدی. هجري-شمسي ییل حسابیده اوّلگی تقویمدهگی عنعنوي آی (فروردین، اردبېخیشت، خورداد، تیر، مورداد، شهریور، مِهر، آبان، آزر، دیٔ، بهمن، اسفند) ناملری سقلنیب قالدی. جلالي تقویمی 19عصر اۉرتهلریگهچه اېرانده قۉللندی. کېینراق هجري-شمسي تقویمی اصلاح اېتیلیب آیلرنینگ کون مقداری بورج آیلرینینگ کون مقداریگه تۉغریلنهدی. شو وقتدن باشلب هجري-شمسي تقویمیده قدیمگی اېران آیلرینینگ نامی بیلن بورج آیلرینینگ نامی هم برابر قۉللنه باشلهدی. اولرنینگ ترتیبی شوندهی: فروردین - حمل (قۉی)، اردیبېهیشت - ثور (خۉکیز)، خورداد - جوزا (اېگیزهک)، تیر-سرطان (قیسقیچبقه)، مورداد- اسد (ارسلان)، شهریور - سنبله (باشاق)، مِهر - مېزان (ترازو)، آبان عقره ب (چَیان)، آزر - قوس (یای)، دیٔ - جدی (اېچکی)، بهمن - دلو (قوغه)، اسفند - حوت (بلیق). حاضرگی وقتده اېرانده رسمي دولت تقویمی صفتیده عمل قیلهیاتگن هجري-شمسي ییل حسابیده دستلبکی آلتی آی 31 کوندن، کېینگی بېش آی 30 کوندن و آخرگی بیر آی 29 یاکه 30 کوندن بۉله دی. اېرانده بورج آیلرینینگ ناملری ایشلهتیلسه هم رسمي حجتلرده قدیمگی اېران آیلرینینگ نامی یازیلهدی. اۉزبېکستانده و مرکزي آسيادهگی باشقه مملکتلرده هجري-شمسي تقویمدن فایده لنیلگنده بورج آیلرینینگ نامی ایتیلهدی. چنانچی هجري-شمسي حساب بیلن 1378 ییل مېزان آیینینگ 5-کونی (میلادي حساب بیلن 1999 ییل سېنتیبر آیینینگ 26-کونی)، کبی. هجري - شمسي تقویمی ییلنینگ معین وقتیده - بهارنینگ بیرینچی کونی (نورۉز)ده باشلنگنی اوچون فصللر، اقلیم، آبی-هوا و طبیعتده یوز بېره دیگن باشقه تکراري، دَوري حادثهلرنی کوزه تیب باریشده جوده قولهی. شونینگ اوچون اېران، افغانستان، تورکيه، مرکزي آسيا مملکتلریده، شو جملهدن اۉزبېکستانده هم قیشلاق خواجهلیگی بیلن باغلیق برچه ایشلرنی آلیب باریشده مذکور تقویمدن فایده لنیلهدی. هجري-قمري ییل حسابی - تاریخ (اېره) باشینی محمد پیغمبر هجرتلریدن آلگن و آی (قمر) تقویمیگه اساسلنگن ییل حسابی. بو ییل حسابی انچه اوزاق تاریخگه اېگه. عربستان یریم آرالیده یشهگن قدیمگی خلقلر میلاددن اوّلگی مینگ ییللیکده آی تقویمینی قۉللگنلر. عربلر اسلامدن ایکّی یوز ییلچه آلدین (میلادي و عصر باشلریده) آی-قویاش تقویمیدن فایده لنیشگه اۉتگن اېدیلر. آی-قویاش تقویمیده 24 ییللیک دور (سیکل) موجود بۉلیب، بو تکرارلنیب تورر اېدی. 24 ییلنینگ 9 ییلی 13 آیلیک، 15 ییلی 12 آیلیک بۉلردی. ییلگه آرتیقچه بیر آی (یعنی 13-آی) قۉشیشنی و شو آینینگ اۉزینی نهسی دېب اتلگن. نهسی آیی قمري و شمسي ییل آره لریدهگی فرقنی یۉقاتیش مقصدیده، بو فرق بیر 5 آیگه تۉلگنده قمري ییلگه قۉشیمچه 13-آی صفتیده قۉشیلگن. بو تقویم بۉییچه، یعنی اسلامگهچه عرب آیلری ییلنینگ معین وقتیده باشلنگن (عرب آیلرینینگ قدیمگی لغوي معناسی هم شوندن خبر بېره دی). عربلر قۉللگن آی-قویاش تقویمیدهگی آیلرنینگ ترتیبی، نام و معناسی قوییدهگیچه اېدی: 1. محرّم. تحقیقلنگن، منع اېتیلگن، مقّدس معنالرینی بېره دی. بو آیده دیني عنعنهلر بۉییچه اوروش و حربي یوریشلر آلیب باریش مطلقا تحقیقلنگن. بو حالت یېتّینچی (رجب)، اۉن بیرینچی (زولقعده) و اۉن ایکّینچی (زولحیجه) آیلریگه هم تعلق بۉلگن. 2. سفر. “سریق”، “زعفران” دېگن معنانی بېره دی. بو آیده عربلر باشیگه آغیر کلفت توشیب، بدنلریگه آغیر هلاک قیلووچی یره تاشر اېدی. شو کسلگه دُچار بۉلگن بېمارلرنینگ رنگی سرغییب کېتر اېدی. 3-4. ربیع اول-اوّل و ربیع اول-آخر. “ربیع” سۉزی عرب تیلیده “بهار” معناسینی بېره دی. اما قدیمگی عربلر، “ربیع” سۉزینی “کوز” معناسیده هم قۉللگنلر. اوشبو هر ایکّی آی کوز فصلیده کېلگنی اوچون “بیرینچی کوز” و “ایکّینچی کوز” معنالرینی انگلتگن. 5-6. جماديول اوّل و جماديول آخر. بو آیلرنینگ نامی “جمعده” سۉزیدن آلینگن بۉلیب، “قاتیب قالماق”، “موزلماق” معناسینی بېره دی. اوشبو هر ایکّی آی ییلنینگ سوو ی [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:35 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
