|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
6) - مینگ ییللیک ایلدیز ممتاز اۉزبېک ادبیاتی دنیا مقیاسیده آبرو قازانگنی کۉپچیلیککه معلوم. فقط ادبیاتیمیزگه خاص ممتازلیک مقامینی اونینگ بدیعي تیلیگه نسبتاَ تطبیق اېتیشده معلوم بیر معمالر بار. شو سببلی اوزاق وقتلردن بویان ممتاز ادبیاتیمیز تیلیگه نسبتاَ «چیغیتای تیلی» یاکه «اېسکی اۉزبېک تیلی» دېگن عباره لر قۉللنیب کېلیندی. مسالهگه آیدینلیک کیریتیش اوچون ادبي تیلیمیز تاریخینی ینگیچه تفکر اساسیده چوقور تدقیق قیلیش ضرور. بیزنینگ تیلیمیز مینگییللیکلر قۉریگه ایلدیز آتگن قدیمي تیللردندیر. تورکي تیللر رواجیده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترقیات یۉلی بار. بونی الپ اېر تۉنگه دن تا امیر تېمورگهچه وطنیمیز توپراغیده یشب اۉتگن اولوغ اجدادلر یادی ادبي تیل کۉزگوسیده قندهی عکس اېتگنی آرقه لی ایلغب آلیش ممکن. توران زمیننینگ میلاددن آلدینگی تورکي تیلیده یازیلگن الپ اېر تۉنگه حقیدهگی داستان هلی اطرافلیچه تحلیل اېتیلگنی یۉق. بو داستان بیزگهچه تۉلیق یېتیب کېلمهگن. اونینگ بېش یوز سطرگه یقین پرچهلری یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ» داستانیده و محمود کاشغرییٔنینگ «دېوانو لغآتیت تورک» اثریده کېلتیریلگن. بو داستانگه بیرینچی بۉلیب کتّه اعتبار بېرگن عالیمیمیز پروفېسّور عبدالروف فطرت اېدی. اونینگ «اېنگ اېسکی تورک ادبیاتینینگ نمونهلری» دېب اتهلگن و 1927 ییلده نشر اېتیلگن رسالهسیده الپ اېر تۉنگه گه بغیشلنگن 40 سطرلی مرثیه، تنغؤوتلر بیلن الپ اېر تۉنگه نینگ جنگیگه عاید 32 سطرلی شعر، قیش و یاز منظره لریگه بغیشلنگن 86 سطرلی شعري تصویرلرنی ادبي تیلیمیزنینگ اېنگ قدیمگی نمونهلری دېب بهالندی (ع. فطرت. اېنگ اېسکی تورک ادبیاتینینگ نمونهلری. تاشکېنت — سمرقند. 1927 یٔ.). فطرت الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن قدیمي داستان پرچهلرینی یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ» داستانیدن و محمود کاشغرییٔنینگ «دېوانو لغآتیت تورک» کتابیدن آلینگنینی کۉرستیب اۉتهدی. ماسکوا لیک شرقشناس عالِمه ای.و.ستېبلېوه هم «دېوانو لغآتیت تورک»ده کېلتیریلگن و الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن 348 سطر شعرنی تېریب آلیب، اولر آره سیدهگی منطقي باغلنیشلرنی تاپهدی و اولرنی مینگ ییللر دوامیده کۉپ قِسملری یۉقالیب کېتگن اولکن بیر قهرمانلیک داستانینینگ عضوي بۉلکلری دېب بهالهیدی (ای. و. ستېبلېوه. رهزویتيې تیورکسکیخ پاېتیچېسکیخ فارم و خی وېکې. م.، 1971 یٔ.، 270-6.). بو عالِملرنینگ «الپ اېر تۉنگه» داستانیگه عاید تدقیقاتلرینی ینگی اولادگه منسوب ادبیاتشناسلریمیز م.ابراهیماو و ش.خالمتاولر دوام اېتتیره دیلر. بو ایشلرنینگ یکونی صفتیده عبدالرشید عبدالرحماناونینگ سۉزباشیسی و تحریری بیلن 1995 ییلده «الپ اېر تۉنگه یاکه افراسياب جنگنامهسی» دېگن کتاب نشر اېتیلهدی. بو کتابنینگ کیریش قِسمیده الپ اېر تۉنگه گه قوییدهگیچه بها بېریلهدی: «الپ اېر تۉنگه میلاددن اوّلگی 7 عصرده توران دولتی شکللهنیشیگه اساس سالگن بویوک خاقاندیر... اېرانلیکلر الپ خاقاننی افراسياب دېب اتهگنلر. آغزه کی و یازمه ادبیاتده الپ اېر تۉنگه نینگ بهادرلیگینی مدح اېتووچی کتّه داستان یره تیلگن. داستان قهرمانلیک موضوعیده بۉلیب، اونینگ تیکلهنیشی تورکي خلقلر داستانچیلیگی تاریخینی میلاددن اوّلگی عصرلردن باشلشگه امکان بېره دی» (ه. عبدالرحماناو. الپ اېر تۉنگه یاکه افراسياب جنگنامهسی. 1995 یٔ.، 2-6.). الپ اېر تۉنگه حقیدهگی شعري داستاندن کېلیب چیققن حالده ادبیاتشناس عالِملر بو قهرمانگه بها بېریشده تاریخچیلریمیزگه نسبتاَ انچه ددیل فکر بیلدیرماقده لر. تاریخچیلریمیز الپ اېر تۉنگه گه عاید معلوماتلرنی تاریخي منبعلردن تاپالمهگنلری اوچون اولرده «الپ اېر تۉنگه تاریخي شخصمی یاکه افسانهوي قهرمانمی؟» دېگن ایکّیلهنیشلر بار. بونینگ ینه بیر سببی - فردوسينینگ «شاهنامه» اثریده افراسياب سلبي قهرمان قیلیب کۉرستیلگنلیگیدیر. بخارا تاریخیگه عاید جوده قیمتلی معلوماتلر بېر-گن نرشخي یازه دی: «افراسياب رامتن (رامیتن) شهرینی بنیاد قیلگن. رامتن بخارادن قدیميراقدیر. افراسياب هر وقت بو ولایتگه کېلگنده رامتنده تورگن، باشقه جایده تورمهگن. فارسيلرنینگ کتابلریده ایٔتیلیشیچه، افراسياب ایکّی مینگ ییل یشهگن و جادوگر بۉلگن، اصلی نوح پیغمبرنینگ اۉغیللریدن اېکن. او اۉزینینگ سياووش ناملی کویاوینی اۉلدیرگن. سياووشنینگ کیخسرو ناملی اۉغلی بۉلیب، آتهسینینگ خونینی طلب قیلیب، افراسيابنی اۉلدیردی. افراسيابنینگ قبری بخارانینگ معبد دروازه سی یقینیدهگی کتّه تېپهلیک اوستیدهدیر»(نرشخي. بخارا تاریخی. 1991 یٔ.، 98—99-بېتلر.). نرشخي اۉز نامیدن کېلتیرگن تاریخي فکتلرده افراسيابنینگ بنیادکار پادشاه بۉلگنینی، بخارادن هم قدیميراق رامیتننی قورگنلیگینی، بو ولایتگه کېلگنده دایم شو رامیتنده تورگنلیگینی، «افراسياب» نامی بیلن بیزگهچه یېتیب کېلگن تاریخي رامیتن قلعهسی اۉز دورینینگ پادشالری توره دیگن پایتخت شهر بۉلگنینی یازه دی. بیز بخارانینگ 2500 ییللیک تۉیینی اۉتکزدیک. اگر رامیتن اوندن هم آلدین قوریلگن بۉلسه، دېمک، بو جاینی قوردیرگن الپ اېر تۉنگه — افراسياب میلادن آلدینگی یېتّینچی عصرده یٔشب اۉتگنیگه ایشانیش ممکن. نرشخي کېلتیرگن ینه بیر مهم فکت — افراسيابنینگ کیخسرو تامانیدن اۉلدیریلگنلیگی و بخارانینگ معبد دروازه سی یانیدهگی بلند تېپهلیککه دفن اېتیلگنلیگی هم اونینگ چیندن یشب اۉتگن تاریخي شخص بۉلگنیدن دلالت بېره دی. نرشخينینگ بو معلوماتلری تاریخي اساسگه اېگه بۉلگنینی یوسوف خاص حاجیبنینگ «قوتدغو بیلیگ»ده یازگن قوییدهگی سطرلری تصدیقلهیٔدی: تاجیکلر ایور انی افراسياب، بو پگورک بېکلریدین، آپگی بېلگولوک، تۉنگه الپ اېر اېدی کوتی بېلگولوک. محمود کاشغارییٔ «دېوانو لغآتیت تورک»ده یوسوف خاص حاجیب بیلدیرگن فکرنی ینهده انیقراق بیان قیلهدی: «تورکلرنینگ مشهور قهرمانی افراسيابنی الپ تۉنگه دېب اتهشلریگه سبب، اونینگ شېرنی ییقیتهدیگن باتیر پهلوان بۉلگنلیگی اېدی» ( مخمود کاشغرییٔ. دېوانو لغاتیت تورک. 3 جیدد. 1960 یٔ.، 272-6.). (یعنی یخشی نامی: تاریخي سیما بۉلگنی بېلگولوک) دېب تاکیدلب ایٔتیلیشیگه مهم سبب بار. اَیریم فارسي منبعلر تاریخي شخص بۉلگن الپ اېر تۉنگه نی ایکّی مینگ. ییل عمر کۉرگن جادوگر افراسياب دېب اتب، افسانوي یاووز قهرمانگه ایٔلهنتیریب یوبارگنلیکلری اساسسیز اویدیرمه بۉلگنلیگی اوچون بو اویدیرمنی یوسوف خاص حاجیب هم، محمود کاشغرییٔ هم انیق تاریخي فکتلر یاردمیده انکار اېتهدیلر. نرشخي ایکّی تامانگه خالص مناسبتنی بیلدیرگیسی کېلگنی اوچون بو اویدیرمه افسانهنی «فارسيلرنینگ کتابلریده یېزیلیشیچه، افراسياب ایکّی مینگ ییل یشهگن و جادوگر بۉلگن» دېگن سۉزلر بیلن افادهلهیٔدی، اۉزی اېسه انیق تاریخي فکتلر بیلن افراسيابنینگ رامیتن شهرینی قورگن بنیادکار تاریخي شخص بۉلگنینی کۉرستهدی. «اۉزبېک ملي اېنسیکلاپېديهسی»ده افراسيابنینگ «اوېستا»ده ینه اوچینچی بیر نام بیلن تاریخگه کیرگنلیگی یازیلهدی: «افراسياب — میٔفالاگیک آبرز، «اوېستا»ده «فرهنگ-کریسین» دېب اتلگن» دېییلهدی. کېینچهلیک بو ایجابي آبرز فردوسينینگ «شاهنامه»سیگه افراسياب نامی بیلن فعالیتی سلبيلشگن حالده اۉتهدی. اېنسیکلاپېديهده افراسيابگه مناسبت مسالهسیده بیر مهم نوکته کۉرستیب اۉتیلهدی: «افراسيابنینگ اېران پادشاهلری بیلن جنگگه کیریشووی، یعنی اېران بیلن توراننینگ میفالاگیک رقابتی غایه سی «اوېستا»ده یۉق. افراسيابنی اېران شاهلرینینگ دشمنی قیلیب کۉرستیش غایه سی یازمه ادبیاتگه بیرینچی بۉلیب فردوسي «شاهنامه»سی آرقه لی کیرگن... بو تلقینده فردوسي زمانی اوچون مهم بۉلگن تورک دولتچیلیگی و اېراني دولتلر آره سیده تاریخي یوزمه-یوز توریش — حربي-سیاسي مخالفلیک اۉز عکسینی تاپگن»(اۉزبېک ملي اېنسیکلاپېديهسی. ای جلد. 2000 یٔ.، 517-6.). انه شو حربي-سیاسي مخالفلیک افراسياب — الپ اېر تۉنگه گه مناسبت تورکي تیللی منبعلرده ایجابي، «شاهنامه» کبی فارسيزبان منبعلرده سلبي بۉلی-شیگه آلیب کېلگن. قدیم زمانلرده اېران و توران آره سیده بۉلیب اۉتگن سیاسي-حربي مخالفتلر الهقچان اوزاق اۉتمیشگه ایٔلندی. بوگون قۉشنی خلقلرنی بیر-بیریگه یقینلش تیره دیگن تاریخي فکتلرگه کۉپراق اعتبار بېریش مقصدگه موافقدیر. تورکيزبان و فارسيزبان خلقلرمرکزي آسياده ازلدن قۉنی-قۉشنی، قوده-انده بۉلیب یشب کېلهدیلر. نرشخي «بخارا تاریخی»ده، یوسوف خاص حاجیب «قوتدغو بیلیگ»ده، محمود کاشغرییٔ «دېوانو لغآتیت تورک»ده الپ اېر تۉنگه — افراسيابنینگ بنیادکار تاریخي شخص بۉلگنی حقیده گواهلیک بېرگن اېکنلر، بیز بونی نېگه انابتگه آلمسلیگیمیز کېرهک؟ یوسوف خاص حاجیبدېک بویوک شاعر الپ اېر تۉنگه نینگ نامینی فارسيزبان مولفلر اۉز تلفظلریگه ماسلب افراسياب دېب اتهگنلرینی انیق قیلیب یازگن بۉلسه، بونگه ایشانمسلیککه قندهی اساسیمیز بار؟ بولرنینگ همّه سینی انکار اېتیب، افراسيابنی ایکّی مینگ ییل یشهگن جادوگر، ظالم قیلیب کۉرستگن افسانهلرگه ایشانیش علمو فن طلبلریگه مطلقا جواب بېرمهیٔدی-کو. افراسياب نامینی آلگن الپ اېر تۉنگه بوگونگی اۉزبېکستان حدودیده یشهگن اېللر خاطره سیده بنیادکار شخص صفتیده یخشی ایز قالدیرگن بۉلسه کېره ککی، سمرقند یقینیده قوریلگن قدیمي شهرنی هم افراسياب دېب اتهگنلر. بخارا ولایتیدهگی رامیتن قلعهسیدن تشقری تاشکېنت شهرینینگ مینگۉریک موزییده جایلشگن ینه بیر قدیمي شهرچه هم افراسياب نامینی آلگنلیگی تصادف اېمس. ازلدن معلومکی، جای ناملرینی معلوم بیر شخصنینگ اسمی بیلن اتش شو جایده یشهگن اېلنینگ اونگه ایجابي مناسبتینی بیلدیرهدی. یوقاریده ایٔتیب اۉتیلگن جایلرگه افراسياب نامینی بېریش بیلن بو یېرده یشهیٔدیگن فارسيزبان اېللر هم افراسياب — الپ اېر تۉنگه نامیگه اۉز حرمتینی بیلدیرگنی اۉز-اۉزیدن عیان. تاریخي فکتلرگه منه شو نقطهی نظردن یانده شگنده اۉزبېک و تاجیک خلقلری آرهسیده بیر-بیرلرینینگ تاریخي قهرمانلریگه عزت-حرمت ازلدن یخشی بیر عنعنه بۉلگنیگه ایمان کېلتیره میز. کۉرینیب توریبدیکی، جای ناملری و قهرمانلرنینگ اسملری هم تیل و تاریخ معمالرینی حل قیلیشده جوده مهم اساس بۉلیب خدمت قیلهدی. البته، الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص صفتیده قچان یٔشب اۉتگنینی، قییرلرده فعالیت کۉرستگنینی انیق-لش اوچون تاریخچیلریمیز ینه ینگی تدقیقات ایشلری آلیب باریشلری کېرهک. لېکن بیز، ادبیاتشناسلر، الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن قدیمي داستاننینگ بیزگهچه یېتیب کېلگن قِسملرینی اېنگ نادر تیل و ادبیات عابدهلریدن بیری، دېب بیلهمیز. بوندن ایکّی مینگ آلتی یوز ییل آلدین یازیلگن سطرلرده دلیمیزگه یقین معنالر، آنه تیلیمیزنینگ عمرباقيلیگینی کۉرستهدیگن سۉز و عبارهلرنینگ کۉپلیگه کیشینی حیرتگه سالهدی. داستانده الپ اېر تۉنگه تیلیدن قوییدهگی عجایب سۉزلر ایٔتیلهدی: بیلیکنی یوگرمن، کۉنگیلنی توگرمن. اولوغنی تیلرمن، تیلکنی بۉلرمن. منعاسی: بیلیمنی ییغرمن، کۉنگیلنی کیستهیمن. اولوغلیک تیلرمن، تیلکنی یۉقلرمن. (ه. قعیوماو ترجمه سی) الپ اېر تۉنگه نینگ اېل-یورت آره سیده سویوکلی قهرمان بۉلگنی حقیدهگی سطرلر: قچان کۉرسه انی تورک، بوزون انگه انی ایٔدهچی، مونغر تغیر اولوغلیق، موندین نری کېسلینور. منعاسی: قچان کۉرسه اونی تورک، شادلیککه تۉلر تۉلیق، اونده باردیر اولوغلیق، سیره بو سۉزده لاف یۉق. (ع. عبدالرحماناو ترجمه سی) الپ اېر تۉنگه یشهگن قدیمگی دورلرده تورکي خلقلر هلی علیحده ملتلرگه اجرهلمهگن اېدی. شونینگ اوچون «الپ اېر تۉنگه» داستانی برچه تورکي خلقلرنینگ عمومي مدني عابدهسی حسابلنهدی. عینی وقتده، افراسياب دېب اتهلگن جای ناملری و بیز یوقاریده کېلتیرگن شعري سطرلرنینگ اۉزبېک ادبي تیلیگه بېحد یقینلیگی شوندن دلالت بېردیکی، الپ اېر تۉنگه کۉپراق مرکزي آسياده، تورکستان اۉلکهسیده فعاليت کۉرستگن. پهلوان باتیرلرنی الپ دېب اولوغلش هم شو منطقهده کېنگ ترقهلگن عنعنهدیر. «الپا-میش» داستانینینگ مینگ ییللیگی اۉزبېکستانده نشان-لنگهنی هم منه شو تاریخي عنعنهدن کېلیب چیقهدی. ایکّی یریم مینگ ییلدن بویان تورکي خلقلرنینگ تیللریده داستان بۉلیب کېلهیاتگن الپ اېر تۉنگه نینگ ابدي قرارگاهی اۉزبېکستان توپراغیده، یعنی بخارا شهرینینگ بلند بیر تېپهلیگی اوستیده بۉلگنلیگی هم اونینگ توران-زمین فرزندی اېکنینی اثبات اېتهدی. داستانده کۉرسهتیلیشیچه، الپ اېر تۉنگه نی اېران شاهی کیخسرو ضیافت پیتیده مَیگه زهر قۉشیب بېریب اۉلدیرهدی. اۉلیمی مقررلیگینی سېزگن الپ اېر تۉنگه صداقتلی یارینی اېسلهیٔدی و یقین آدملریدن التجا قیلهدی: تورکان خاتون قوتینغه تېگور مېندین قۉشوغ. ایٔگیل سیزنینگ تابوغچی اۉتنور ینگی تابوغ. تورکان خاتون حضوریگه مېندن یېتکور ویدا قۉشوغین. ایٔتگین: مېنگه قیلگن خدمتینی قیلر تابوغچی اېندی اونگه. داستاننینگ بیزگهچه یېتیب کېلمهگن قِسملریده الپ اېر تۉنگه اۉز جسدینی وطنیگه اېلتیب دفن اېتیشنی وصیت قیلگنی هم ایٔتیلگن بۉلیشی احتمالگه یقین. شو وصیتگه بناً اونی بخارانینگ بلند بیر تېپهلیگی اوستیگه دفن اېتگن بۉلیشلری کېرهک. توران ملیکهسی سېویکلی الپ یارینی اېسلب مصیبت چېکهدی: باردی کۉزوم یاروقی، الدی اۉزوم قۉنوقی. قنده اېرینگ قنیقی، اېمدی اۉزنی اوزغورور. ترجمهسی: کېتدی کۉزیمنینگ نوری، کېتدی تنمنینگ روحی. قیدن تاپهیٔ سېوگنیم، قالدی چېکی یۉق قیغو. اېنگ تاثرلی سطرلر خلق تامانیدن قهرمان اۉلیمیگه اتب یره تیلگن مرثیهدیر: الپ اېر تۉنگه اۉلدیمو، اېسیز اجون قالدیمو، آزلک اۉچین آلدیمو، اېمدی یورهک اییرتیلور. بوندهی اضطرابگه تۉله صمیمي سۉزلرنی فقط چیندن یشب اۉتگن و اېل-یورت آرهسیده سېویملی بۉلگن قهرمان حقیدهگینه ایتیش ممکن. قره نگ: الپ اېر تۉنگه نینگ اۉلیمیدن مصیبت چېککنلرنینگ یورهکلری ییرتیلیب کېتگودېک بۉله دی. «اېسیز اجون» دېگن سۉزلر «ایزسیز، اۉتکینچی، بېوفا دنیا» دېگن معنانی بیلدیرهدی. «آزلک» دېگنی «وقت، زمانه» معناسیده کېلهدی. الپ اېر تۉنگه کبی کۉپ جنگ قیلگن باتیرلرنینگ دشمنی کۉپ بۉله دی. اولر وقت، زمانه تمثالیده اېندی باتیردن اۉچینی آلهدی. الپ اېر تۉنگه حقیده اېنگ کۉپ و انیق معلومات بېرگن بویوک اثر تۉرت جلدلیک «دېوانو لغآتیت تورک»دیر. محمود کاشغرییٔنینگ یازیشیچه، الپ اېر تۉنگه نینگ قیزی قاز (آق غاز) اېران پادشاسیگه اوزه تیلهدی. بو قیز هم اېرانده شهرلر بنیاد قیلیشگه اینتیلهدی. قزوین شهری الپ اېر تۉنگه نینگ اېرانگه توشگن قز ناملی منه شو ملیکه قیزی تامانیدن برپا اېتیلهدی. الپ اېر تۉنگه نینگ بقن و برسهغن دېگن اۉغیللری فرغآنه واديسیده حکمرانلیک قیلهدیلر. محمود کاشغرییٔ بېرگن معلوماتگه کۉره، برسهغن شهریگه الپ اېر تۉنگه نینگ برسهغن ناملی اۉغلی اساس سالهدی. محمود کاشغرییٔ اۉز باباسی بیلن بو شهرده انچه ییل یشهگنینی یازهدی. بو شهرده یېتکچی تیل - تورکي بۉله دی. سمرقنددن برسهغنگه کوچیب کېلگن سغدلر ایکّی تیلده - هم سغدچه، هم تورکچه سۉزلشیشلری «دېوانو لغآتیت تورک»ده کۉرستیب اۉتیلهدی. «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ بیزگهچه یېتیب کېلگن اَیریم پرچهلری الپ خاقاننینگ شرقده اویغورلر بیلن جنگ قیلگنی، اېرتیش دریاسی بۉیلریگه قۉشین تارتیب باریب، بسمیل قومینی بۉیسوندیرگنیگه بغایشلنهدی. شو معلوماتلرگه قرهگنده، او برچه تورکي خلقلرنی بیر دولت قیلیب بیرلشتیریشگه اینتیلهدی. بیراق الپ اېر تۉنگه نینگ اۉلیمیدن کېین تورک دولتچیلیگی اوزاق وقت انقراضلی عصرلرنی باشدن کېچیرهدی. نهایت، 6-7 عصرلرگه کېلیب بیلگې خاقان و اونینگ قهرمان اینیسی کولتېگین دورلریده تورک بودونی (خلقی) قیتهدن قد راستلهیدی. بیز بونی اۉرخان و اېنه سایٔ دریالری بۉییده 6—7 عصرلرده تاشگه بیتیلگن داستانلردن بیلهمیز. «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانلرینی «الپ اېر تۉنگه جنگنامهسی»گه قیاس قیلسنگیز، آره ده مینگ ییللیک نقگ و شونچه اوزاق مصافهلر بۉلیشیگه قره مهی، ایچکی بیر یقینلیک بارلیگینی سېزه سیز. «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانلری دستلب نثري بیر سالنامه دېب حسابلنگن اېدی. کېینچهلیک تورکشناس عالِمه ای. و. ستېبلېوه اولرنینگ ایچکی توزیلیشینی سینچیلکلب اۉرگنیب، اثرده ریتم، توراق، قافیه و باشقه پواېتیک بېلگیلر بارلیگینی انیقلهدی. شوندن کېین «بیلگې خاقان و کولتېگین» تورکي تیلده بیتیلگن عجایب بیر قهرمانلیک داستانی شکلیده قیته تیکلندی. بو داستانده هم قهرمانلرنینگ جنگلرده اېریشگن غلبه لریگه کتّه اۉرین بېریلهدی: قیرقیز، قوریقن، آتوز تاتَر، قیتهیٔ، تهتهبو کۉپ یٔغی اېرمیس. قهنغیم قغن بونچه قیرق ارتوق یېتی یۉلی سولېمیس. ترجمهسی: قیرغیز، قوریقن (قومنینگ نامی)، اۉتّیز تاتَر، ختای، تهتهبو — همّه سی یاو اېدی. آتهم خاقان اۉشنچه یاولرگه قرشی قیرق یېتّی مرته جنگ قیلدی. بیلگې خاقان اۉز اینیسی کولتېگیننینگ جنگلرده کۉرستگن جسارتلرینی اولوغلهیٔدی. آغه-اینی جنگ قیلیب اېرتیش دریاسینی نېچه بار کېچیب اۉتهدیلر، شرقده ختای چېگره لریگهچه قۉشین تارتیب بارهدیلر، توران حدودیده بایسونتاغده جایلشگن تېمور قاپوغنی (دروازه) هم اېگللهیٔدیلر. حاضر بو جای دربند دېب اتلهدی. کولتېگین قیرق یېتّی یاشیده هلاک بۉله دی. بیلگې خاقان سویوکلی اینیسی اوچون قنچهلیک قتّيق قیغو-مصیبت چېککنی تاش بیتیقده شوندهی افادهلنهدی: اۉزیم سهقونتوم، کۉرور کۉزیم کۉرمهستېک، بیلور بیلیگیم بیلمهزتېک بۉلتی. اۉزیم سهقونتوم، آنچه سهقونتوم، کۉزده یٔش قهلتهر. بو یېرده «ساغیندیم» سۉزی «سهقونتوم» شکلیده کېلهدی. چېکسیز قیغودن خاطری شو درجه ده پریشانکی، «بیلور بیلیگی» هم اېسیدن چیقیب بیلمسدېک بۉلگن. قیغونینگ زۉریدن کۉزیده یاش قلقيدی (بو معنا «قهلتهر» سۉزی بیلن بېریلهدی). «الپ اېر تۉنگه» داستانی بیلن «بیلگې خاقان» داستانی آره سیده راسه مینگ ییللیک فرق بار. لېکن آنه تورکيیمیزنینگ عمرباقيلیگینی قرهنگکی، «تنگری، خاقان، بیلیک، کۉز، آلتین، کوموش، تاغ، یۉل، اۉغیل، قیز، اېل» کبی مینگ-لب سۉزلر اېره میزدن آلدین یره تیلگن «الپ اېر تۉنگه» داستانیده قندهی آهاری تۉکیلمهیٔ ایشلتیلگن بۉلسه، میلادي 7 عصردهگی تاش بیتیقده هم شوندهی یارقین جلا بېریب توریبدی. بو هر ایکّی قهرمانلیک داستانیدهگی شعري سطرلر دېیرلی یوز فایز صاف تورکي سۉزلردن ترکیب تاپگن-دیر. تاش بیتیکده سغدلر اۉز نامی بیلن «سغد» دېب اتلگن. ختای تامانده یشهیٔدیگن بیر خلق «تهبغهچ» نامی بیلن تاشگه بیتیلگن. تاتَر، اۉغوز، قرلوق، بسمیل کبی تورکي قوملر و اېرتیش، تنگریتاغ کبی جغرافي ناملر هم اصلیگه ماس قیلیب انیق یازیلگن. تاش بیتیک ختایدن تکلیف قیلینگن اوسته سنگتراش تامانیدن بجریلگنلیگی کۉرستیلگن. شونینگدېک، بو مهم ایشنینگ باشیده کولتېگیننینگ نېورهسی یۉللوغ تېگین تورگنی هم ایٔتیلگن. یۉللوغ تېگین تاشبیتیکدهگی سۉزلرنی بیلگې خاقان نامیدن بیر آی و تۉرت کون دوامیده تاشگه اۉیدیرگنینی قوییدهگیچه افادهلهیٔدی: تاش تۉقیدیم، کۉنگیلدن سهبیمین تۉقیدیم، بیتیدیم. یۉللوغ تېگین. تاشگه یؤندیریب یازدیریشنی او پیتلرده «تۉقیتدیم» (متاعنی تۉقیتگن کبی) دېگن سۉز بیلن بیلدیریشگن اېکن. یۉللوغ تېگیننینگ نامی بوگون هم کۉپ اوچرهیٔدیگن یۉلچی، یۉلداش دېگن اسملرنی اېسلتهدی. البته، بیر مینگ تۉرت یوز ییل آلدین تاشگه اۉییب یازیل-گن بو قهرمانلیک داستانی برچه تورکي خلقلرنینگ معنوي و مدني میراثیدیر. شونینگ اوچون «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانینی قازاق، قیرغیز، تورکمن، آزربایجان، تورک و باشقه قرداشلریمیز حقلی روشده اۉزلرینینگ تیل و ادبیاتلری تاریخیگه کیریتیب اۉرگنهدیلر. اولر قطاری بیز هم بو عمومتورکي ادبي عابدهگه تیل و ادبیاتیمیز تاریخیدن علیحده اۉرین بېره میز. * * * اولکن دریالر تینیق بولاقلردن سوو آلگنیدېک، ادبي تیلیمیز مینگ ییللر دوامیده منه شوندهی صاف تورکي منبعلردن آبِحیات آلیب، باییب بارگن. تیل دریاسی اۉز یۉلیده اوچرهگن تورلی اۉلکهلر بۉیلب آلغه بارگنی سری اونگه ینگی-ینگی ایرماقلر کېلیب قۉشیلهدی. «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلری شرقي تورکستانده و تورانده یشهگن خلقلرنینگ تیل بایلیکلرینی عمومتورکي ادبي تیل دریاسیگه آلیب کېلیب قۉشگن اولکن ایرماقلر بۉلدی. «قوت» سۉزی هم «قوت-برکه»، «قوتلوغ کون» سۉزلریده یشب کېلماقده. «قوت» سۉزینی بیز ایلک بار قدیمي تاش بیتیکلریده اوچرهتهمیز. «بیلگې خاقان» اسمینینگ اۉزهگی اېسه یوسوف خاص حاجیبنینگ داستانیده «بیلیگ» شکلیده سرلوحهگه چیقهدی. آره دن عصرلر اۉتگندن کېین «بیلیگ» سۉزینی بیز احمد یسسوي حکمتلریده کۉرهمیز. آره دن ینه تۉرت عصر اۉتگندن سۉنگ «قوت» و «بیلیگ» سۉزلری علیشېر نوایي اثرلریگه هم کیریب کېلهدی. «قوتدغو بیلیگ» داستانینینگ نامینی بیزده «سعادتگه یۉللاوچی بیلیم» دېب ترجمه قیلیش حاللری اوچرهیٔدی. بیزنینگچه، بو ترجمه اونچه انیق اېمس. اَینیقسه، «بیلیم» سۉزی «بیلیگ»نینگ معناسینی تۉلیق افادهلهیٔ آلمهیٔدی. تاریخي ایلدیزی چوقور بۉلگن «بیلیگ» سۉزینی «دانالیک» دېب ایضاحلهسک، تۉغریراق بۉلردی. چونکی «بیلگې خاقان» دېگن سۉز ازلدن «دانا خاقان» معناسینی بیلدیریب کېلگن. فارس-تاجیک تیلیدن آلینگن «دانا» سۉزی اصلیده «دانیش»، یعنی «بیلیش» اۉزهگیدن آلینگن. شونچهکه بیلیملی بۉلیش بیلن دانا بۉلیشنینگ آرهسیده کتّه فرق بار. علیشېر نوايی «نساییم المحبت» اثریده ادیب احمد یوگنهکي تۉغریسیده معلومات بېرگچ، قوییدهگی بَیتنی کېلتیرهدی: سۉنگککه ایلیکدور، اېرنگه بیلیک. بیلیکسیز اېرن اول ایلیکسیز سۉنگک. بیلیگ — فقط بیلیم اېمس، اېرهنلرگه خاص دانالیک هم اېکنلیگی بو سطرلردن انگلشیلیب توریبدی. «قوتدغو بیلیگ» نینگ اۉزیده هم «بیلگې» سۉزی «دانا» معناسیده کۉپ اوچرهیٔدی: بیلیگسیز بیله هېچ سۉزیم یۉق مېنینگ، اې بیلگې، اۉزیم اوش تاپوغچی سېنینگ. «بیلیگسیز» بو یېرده «نادان» معناسیده کېلهدی. ایکّینچی سطردهگی «اې بیلگې!» دېگن مراجعت اېسه «اې دانا، اۉزیم سېن اوچون ایجاد قیلماقدهمن» دېگن معنانی بیلدیرهدی. «قوتدغو بیلیگ»ده «بیلیکسیزلر بیلگېلرنینگ یاغيسی»، «دشمنی» دېگن سطر هم بار. دېمک، «الپ اېر تۉنگه»، «بیلگې خاقان»، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلری تورکي تیلنینگ بیر یریم مینگ ییلدن آرتیق دوام اېتگن رواجی حقیده تصور بېرهدی. تیل تاریخینینگ منه شو بیر یریم مینگ ییللیک جریانلریده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترققی-یات یۉلی تدریجي طرزده قندهی شکللنیب بارگنیگه اعتبار بېرهیلیک. بیز یوقاریده عمومتورکي تیل دریاسینینگ بېحد کېنگ حدودلردن آقیب اۉتگنینی ایٔتگن اېدیک. اېنگ قدیمگی دورلرده تورکي اېلتلر تیللری بو دریاگه ایرماقلر کبی قوییلیب، اونی باییتیب، قدرتینی آشیریب بارهدی. عصرلر اۉتیشی بیلن اېلتلر خلقلرگه ایٔلنهدی، مملکت-لر بیر-بیرلریدن اجرهلیب چیقیب مستقل ترقیات یۉلیگه کیرهدی. هر بیر اېل یشهگن جغرافي شرایط و هر بیر خلق عصرلر دوامیده باشدن کېچیرگن تاریخي واقعه لر اولرنینگ تیلیگه شوندهی اۉزگهچهلیکلر بخش اېتهدیکی، اېندی بو قرداش خلقلر بیر-بیرلرینینگ تیللرینی ترجمانسیز توشنالمهیٔدیلر. اوزاق غربدهگی تورکيهلیکلر، آزربایجان، تورکمن، قازاق، قیرغیز، باشقیر تیللری مذکور خلقلر وطن قیلگن اولکن حدودلرده اۉز ملتیگه ماس و خاص مستقل تیللر بۉلیب شکللندی. البته، تیللریمیزنینگ عمومتورکي تاریخي ایلدیزلری جاییده توریبدی. اما بو ایلدیزلردن اۉسیب چیققن شاخلر بیر-بیرلریدن انچه اوزاقلشیب کېتگن. منه، بیر کیچیک مثال. قازاق قرداشلریمیز علیشېر نواينینگ «سدی اسکندري» داستانینی اۉز تیلیگه ترجمه قیلیب، چیرایلی کتاب شکلیده نشر اېتیشگن. کۉریب منّتدار بۉله سیز. لېکن مقاوه ده نوايی نامی «نهوهی» دېب یازیلگن. قازاقچه تلفظ قاعده سی شونی طلب قیلگن بۉلسه کېرهک. «سدی اسکندري» دېگن نام اېسه «یېسکېندیر قارغهنی» دېب اۉزگرتیریلگن. «قارغهن» قلعه دېگن معنانی بیلدیره دی. «سد» اېسه قۉرغان اېمس، بویوک بیر تۉسیق، تۉغاندیر. شونینگ اوچون بو داستان روس تیلیگه «ول ایسکهندېره» دېب ترجمه قیلینگن. هر قلهی، روسچه ترجمه اصلییتگه یقینراق. البته، هر بیر تیلنینگ اۉز تلفظ قاعدهلری بار. مثلاً، «یۉل» قازاقچهده «جؤل» دېییلهدی، «یخشی» — «جهقشی»، «یامان» — «جمان»، «یۉق» — «جؤق». بو قیپچاق شېوهسیگه خاص خصوصیتلردیر. اۉغوز قومیده «تاغ» — «داغ» دېییلهدی. «تېمیر — دَمیر»، «تیریک» — «دیری» دېب یازیلهدی. بونگه طبيعی بیر حال دېب قرهیٔمیز. چونکی قیپچاق و اۉغوز قوملری اۉزبېک ملتی ترکیبیگه هم کیرگن. اولرنینگ تیل بایلیکلری اۉزبېک ادبي تیلینینگ شکللنیشیگه خدمت قیلگن. لېکن قیپچاق و اۉغوز شېوهلرینینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلری بار. اۉغوز شېوهسیده «ا» اۉرنیگه کۉپ حاللرده «اې» ایشلتیلیشی تورک و آزربایجان تیللریگه خاص خصوصیتلردیر. مثلاً، احمد یسسوينینگ نامی و «دېوانی حکمت» کتابی تورک-اۉغوز تلفظیگه ماسلنگن حالده احمېد-ای یېسېوي. «دیوَنی حیکمېت» دېگن نام بیلن نشر اېتیلگن. شو نشردن ینه بیر مثال. احمد یسسوي بَیتی: اگر یوز ییل عمر کۉرسه قریمس، اگر یېر آستیگه کیرسه چوریمس. تورکچه ترجمهسی: اېگېر یوز ییل آمیر بۉلسه ییپرهنمهز، اېگېر یېر آلتینه گیرسه چورومهز. احمد یسسوي اثرلرینینگ تیلی یوقاریده بیز قلمگه آلگن «الپ اېر تۉنگه جنگنامهسی» و «بیلگې خاقان» داستانی، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلریده شکللنگن قدیمي تورکي تیلنینگ عنعنهلرینی دوام اېتتیرهدی و رواجلنتیرهدی. محمود کاشغرییٔ: «تورکلر اصلی ییگیرمه قبیلهدیر، - دېب یازهدی. - هر بیر قبیلهنینگ الهقنچه اوروغلری بار». برچه تورکي اېللرنی کېزیب چیققن بو بویوک عالِم تورکي اېلتلرنینگ تیللرینی بیر-بیریگه قیاسلب، اۉز کتابیگه «اېنگ تۉغری و انیق تیل»نی اساس قیلیب آلیشگه اینتیلهدی. «تیللرنینگ اېنگ تۉغریسی، یخشیسی یٔغمه، توخسی قبیلهلرینینگ تیلیدیر... بولرنینگ آرهسیده اېنگ آچیق و روان تیل خاقانيه اۉلکهسیده یشاوچیلرنینگ تیلیدیر». خاقانيه اۉلکهسیگه اۉشه دورده قاره خانيلر دولتی ترکیبیده بۉلگن شرقي تورکستان، فرغآنه واديسی، تاشکېنت، سمرقند و بخارا کیرگنلیگی تاریخدن معلوم. یٔغما، توخسی، چیگیل قرلوق قبیلهلری هم منه شو حدودلرده یشهگنلر. اۉغوز قبیلهلری تورکمنستان، آزربایجان و تورکيه تامانلرنی اشغال قیلگنلر. قیپچاقلر کۉپراق دشتی قیپچاق نامینی آلگن شِمالی-غرب تامانلردهگی کېنگلیکلرنی اېگللهگنلر. محمود کاشغرییٔ خاقانيه اۉلکهسیده توغیلیب اۉسگنلیگی اوچون بو اۉلکه تیلینی جوده یخشی بیلگن و اونی اۉز دېوانیگه اساس قیلیب آلگن. بو تیلنی اۉغوز و قیپچاق قبیلهلرینینگ تیللریدهگی اۉزگهچهلیکلر بیلن قیاس قیلگن. مثلاً، اۉغوزلر تویهنی «دېوه» دېیٔدیلر. خاقانيه تورکلری «مېن باردیم» دېسهلر، اۉغوزلر «بېن بردوم» دېیٔدیلر. تورکلر «چومچوق» دېسهلر، اۉغوزلر بیر حرفنی توشیریب قالدیریب «چوموق» دېیٔدیلر، «کېلدیم» سۉزینی «گ» بیلن «گېلدیم» دېب ایٔتهدیلر، «کېلگن» سۉزیده «گ» حرفینی توشیریب قالدیریب، «کېلن» دېیٔدیلر. شو سببلرگه کۉره، محمود کاشغرییٔ اۉغوز تیلینی هم، قیپچاق تیلیده «یۉل»نی «جؤل»، «یخشی»نی «جهخشی» دېب ایٔتیشلرینی هم عمومتورکي تیلنینگ قاعدهسی طرزیده قبول قیلمهیٔدی. «دېوانو لغآتیت تورک»ده اېنگ قدیمي تورکي تیل نمونهلری صفتیده الپ اېر تۉنگه گه بغایشلنگن تۉرتلیکلر کېلتیریلگنی بېجیز اېمس. چونکی الپ اېر تۉنگه نینگ حیاتی و فعالیتی قدیمي توران و تورکستان بیلن چمبرچس باغلیقسیر. کېینچهلیک قارهخانيلر دوریده بو اولکن حدود خاقانيه اۉلکهسی دېب اتهلگن. الپ اېر تۉنگه اۉز دورینینگ اېنگ بویوک خاقانی بۉلگنینی حسابگه آلسک، اۉلکهنی «خاقانيه» دېب اتشده الپ اېر تۉنگه خاقانلیگی هم نظرده توتیلگن، دېب حسابلش ممکن. بیر چېککه سی شو سببدن «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ تیلینی فطرت کبی مشهور عالِمیمیز «قدیمگی خاقانيه تیلی» دېب اتهگن اېدی. بیزنینگ اساسي موضوعیمیزگه عاید اېنگ مهم نقطه شوکی، «الپ اېر تۉنگه» داستانینینگ تیلی هم، «بیلگې خاقان و کولتېگین» داستانینینگ تیلی هم، «قوتدغو بیلیگ» و «دېوانو لغآتیت تورک» اثرلرینینگ تیلی هم قیپچاق و اۉغوز شېوهلریگه اساسلنگن قازاق، تورک و باشقه بیر قنچه تورکي تیللردن کۉره، اۉزبېک ادبي تیلیگه یقینراقدیر. چونکی شرطلی روشده خاقانيه دېب اتلگن اېنگ قدیمي ادبي تورکي تیل ایکّی مینگ ییلدن آرتیق تاریخگه اېگه بۉلگن سمرقند، بخارا، تېرمیز، تاشکېنت، اۉش، قووه کبی شهرلرنینگ اۉتراق تورکي اهالیسی تامانیدن یرهتیلیب، صیقل بېریلگن. قدیمي تورکي شهرلر ازلدن مدنیت مرکزلری صفتیده ادبي تیلنینگ تۉغری شکللنیشیگه خدمت قیلیب کېلگن. بیرینچی مرته الپ اېر تۉنگه بنیاد اېتگن افراسياب شهری (قدیمگی سمرقند)نینگ نامی سېمیزکېنت بۉلگن اېکن. نرشخي بېرگن معلوماتلرگه کۉره، زرفشان سووی لایقهلریدن پیدا بۉلگن حاصلدار یېرلرگه ایلک بار تورکستان تامانلردن تورکي تیللی اهالی کوچیب کېلیب، آباد منزل برپا قیلگن اېکن و اونگه بومسکېنت (باشقه بیر منبعده نومیجکېنت) دېب نام بېرگن اېکنلر. تاشکېنت نامی هم تورکي اېل تامانیدن قۉییلگن ایچکی معناسیدن کۉرینیب توریبدی. شو کېلتیریلگن برچه دلیللر تورکي تیللر رواجیده اۉزبېک تیلینینگ اۉزیگه خاص ترقیات یۉلی مدنیت مرکزلری بۉلگن قدیمگی شهرلریمیز تاریخی بیلن باغلیق بۉلگنلیگینی اثبات اېتهدی. تاریخ و تقصیر تقاضاسی بیلن خلقیمیز تورکيهدن آلتایگهچه بۉلگن اولکن حدودنی اېگللهگن تورکي اېللرنینگ مرکزي قِسمیده یششگه، الپ اېر تۉنگه دهیٔ افسانوي بهادر افراسياب شهرلر قوریب قالدیرگن سمرقند، بخارا، تاشکېنت همده فرغآنه واديسی و خوارزم واحهسینی وطن قیلیشگه مشرف بۉلدی. اۉزبېک تیلی هم منه شو جغرافي و تاریخي شرایطگه موافق روشده تورکي تیللر دریاسینینگ مرکزي اۉزنی-دن و عمومتورکي تیللر شجره درختینینگ اۉق ایلدیزیدن آذیقلنیب، ممتاز بیر ترقیات یۉلینی باسیب اۉتدی. پیریمقول قادراو حرمت بیلن عزیز فاریابی منبع :ادبیات بوستانی Aziz Faryabi [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:25 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
