«دېوان الغآتیت تورک» قچان تاپیلگن؟
اېندی عقلینی تني باشلگن بیر اۉسپیرین آته سیدن اۉزی توغیلیب اۉسگن دیاربکر شهریده بېش-آلتی یوز ییل اوّل بیر میلیون قیرق مینگ کتاب فوندیگه اېگه کتابخانه بۉلگنینی اېشیتهدی. بو معلومات اونی جوده حیرتلنتیره دی. شو سبب بۉلیب، او کتابگه، کتاب ساتیب آلیشگه عشق باز بۉله دی. بیر میلیونلی، هېچ بۉلمهگنده، اۉن بېش-ییگیرمه مینگ فوندلی کتابخانه تشکیل اېتیشنی نیت قیلهدی. قۉلیگه پول توشدی دېگونچه، کتاب ساتیب آله باشلهیدی. تۉقّیز یاشلی بو بالهکهی علی اېدی. او عمرینینگ آخریگه قدَر انه شو عادتینی ترک اېتمهدی. هفتهده ایکّی-اوچ مرته کتاب دوکانلریگه، رستهلرگه بارر، تاریخ، ادبیات، تیل، مدنیت و سیاستگه عاید کتابلرنی ساتیب آلر اېدی. شوندهی قیلیب او ییگیرمه مینگدن آرتیق نادر کتابلر، قۉلیازمهلر تۉپلهیدی. بو ملت اوچون جوده کتّه خدمت بۉلگنینی، احتمال، او خَیالیگه هم کېلتیرمهگندیر…
بیر کونی علی، عادتدهگیدېک، اېسکی کتابلر ساتیلهدیگن سحافلر بازاریگه باره دی. برهانبینینگ دوکانیگه کیریب، اېسکی کتابلرنی تیتکیلهیدی. اۉزیگه معقول هېچ وقا تاپمهگنیدن سۉنگ برهانبېیدن بیرار ینگی نرسه بارمی، دېب سۉرهیدی. ساتووچی بیر کتاب بارو، بیراق قیمت اېکنینی، حتّی معارف وزیرلیگی هم آلمهگنلیگینی ایتیب، کتابنی اونگه کۉرستهدی.
علی امیریی کتابنی قۉلیگه آلیشی بیلن بو اثر یگانه قدیمي نسخه اېکنینی، اثرنینگ جهانشمول اهمیتینی درحال توشونیب یېتهدی، بیرآز هیجانلندی. بونی برهانبېیگه سېزدیرمسدن او بیلن سودالشیب، کتابنی 33 لیرهگه ساتیب آلهدی. علی امیریی شوندن کېینگی تاثراتینی مسلکداشلریگه بوندهی حکایه قیلگن اېدی: «کتابنی آلیب اویگه کېلدیم. یېب-ایچیشنی هم اونوتیب، بیر نېچه ساعت اونینگ مطالعه سی بیلن مشغول بۉلدیم. دۉستلر، سیزگه بیلدیرهیهپمن. بو کتاب اېمس، تورکیستان اۉلکهسیدور! تورکیستان اېمس، جملهی جهاندور! تورکلیک، تورک تیلی بو کتاب سایهسیده چینهکم رونق تاپهدی! عرب تیلی اوچون سېیییبوییه نینگ کتابی قنچهلیک مهم بۉلسه، بو هم تورک تیلی اوچون شونچهلیک اهمیتلیدیر. حاضرگه قدَر تورک تیلیده بونینگ کبی کتاب یازیلگنی یۉق. بو کتابنینگ حقیقي بهاسی انیقلنماقچی بۉلسه، جهاننینگ خزینه لری بونگه تېنگ کېلالمس.
بو کتاب بیلن حضرتی یوسوف آره سیده بیر اۉخششلیک بار. یوسوفنینگ اکهلری اونی ارزیمس اقچهگه ساتدیلر. بیراق اونی مصرده اۉزینینگ وزنیچه کېلهدیگن جواهرگه پوللدیلر. برهانبېی بو کتابنی مېنگه 33 لیره گه ساتدی. مېن اېسه بونی بېحساب آلماسلرگه، زومردلرگه بېرمهیمن».
بو کتاب محمود کاشغریینینگ هلی علم اهلیگه معلوم بۉلمهگن «دېوان و لغتیت-تورک» اثری اېدی. «دېوان»نینگ تاپیلیشی کتّه شو-شوولرگه سبب بۉلدی. حتّی اونی کیملردیر قۉلگه کیریتیش پَییگه توشدی. مجارستان فنلر اکادېمیهسی اثرنی اۉن مینگ آلتین پولگه ساتیب آلیشنی تکلیف اېتدی. فرانتسوزلر «دېوان»نی قۉلگه کیریتیش اوچون قویوق وعدهلر بېریب کۉردی. بیراق ملت منفعتینی هر قندهی مادّي بایلیکدن اوستون قۉیهدیگن علی امیریی برچه تکلیفلرنی رد اېتدی.
«دېوان» 1915-1917-ییللری ایستامبولده چاپ اېتیلدی. کېینچهلیک انگلیس، نېمیس، روس، تورک، آذربایجان، اویغور و اۉزبېک تیللریگه ترجمه قیلیندی. تورکيشناسلیکده اثر حقیده کۉپلب تدقیقاتلر یره تیلدی. بو اثرنی علمي اۉرگنیش و عامهلشتیریشده اۉزبېک عالِملرینینگ هم خدمتی بېقیاسدیر.
شونی هم علیحده تاکیدلش جایزکی، «دېوان» بۉییچه حاضرگهچه قنچه کۉپ تدقیقات قیلینگن بۉلسه، اثر هلی بوندن هم کۉپ ایشگه موضوع بېریشی ممکن.
باشقه معمالرنی قۉییب، بیرگینه اثرنینگ تاپیلیش سنهسی و جایی بیلن باغلیق فکرلرگه اعتبار بېرهیلیک. عالي اۉقوو یورتلری طلبهلری اوچون مۉلجللب چیقریلگن «اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی»ده «دېوان»نینگ 1914 ییلی تورکيهنینگ دیاربکر شهریده تاپیلگنی تاکیدلنگن (او.تورسوناو، ب.اۉرینباېو. اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی. ت.، 1982، 35-بېت). اوشبو «تاریخ»نینگ قیته ایشلنگن نشریده هم عیناً شو فکر کېلتیریلگن (او.تورسوناو، ب.اۉرینباېو، ه.علیېو. اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی. ت.، 1995، 66—67-بېتلر). باشقه اۉزبېک عالِملرینینگ ایشلریده هم شوندهی فکر اوچرهیدی. تاتَر عالِمی خ.مخموتاو اېسه اثرنینگ 1915 ییلی ایستامبولده تاپیلگنینی قید اېتهدی (خ.مخموتاو. منگولیک یادگار. قازان، 2002، 8-بېت). مشهور تورکيشناس عالِم ه.ن.کاناناو علی امیریی «دېوان»نی ایستامبولدهگی اېسکی کتابلر ساتیلهدیگن بازاردن 1914—1915 ییللر آره لیغیده ساتیب آلگن، دېگن فکرنی بیلدیرگن «اۉزبېک تیلی و ادبیاتی»، 1972، 1-سان، 34-بېت). علی امیریی فعالیتینی اۉرگنگن تورک عالِمی مختار تېوفیک اۉغلی اېسه «دېوان» 1908—1912-ییللر آره لیغیده تاپیلگن، دېگن خلاصهگه کېلگن (مختار تېوفیک اۉغلی. علی امیریی. انقره، 1989، 72—73-بېتلر.).
معلوم بۉله دیکی، بو باره ده انیق تؤختهمگه کېلینمهگن، تفاوتلی خلاصهلر تورلیچه.
«دېوان»نینگ قچان و قېردن تاپیلگنی حقیدهگی دستلبکی معلومات اثرنینگ بیرینچی ناشری و ایلک ترجمانی کیلیسلی ریفتنینگ «ینگی تانگ» گزېته سیده («یېنی سهبه»، 1945 ییل 30 سېنتیبر، 4، 7، 11، 14، 18 آکتیبر) اعلان قیلگن خاطره لریده اوچرهیدی. خاطره لر تورکيهده بیر نېچه مرته قیته نشر قیلینگن. اونده اثرنینگ تاپیلگن جایی صفتیده سحافلر بازاری کۉرسهتیلگن.
خۉش، بو حالده «اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی»دهگی معلومات قندهی پیدا بۉلدی؟ سحافلر بازاری قیسی شهرده؟ بو سواللرگه انیقلیک کیریتیلیشی ضرور. اثرنی تاپگن علی امیریی اصلی دیاربکر شهریدن بۉلگن. شو باعث، ریفت خاطره لرده «دیاربکرلی علی امیریی افندی»، دېب تیلگه آلگن. علی امیریی «دېوان»نینگ تاپیلگنی حقیدهگی معلوماتلرنی هم «دیاربکر قراعتخانهسی»ده گپیریب بېرگن. منبعلرده «دېوان» تاپیلگن سحافلر بازاری ایستامبول شهریده گی بایزید میدانیده جایلشگنی قید قیلینگن (مختار تېوفیک اۉغلی. علی امیریی. انقره، 1989، 73—74-بېتلر). دیاربکر قراعتخانهسی هم ایستامبولدهگی قرهبابا کۉچهسیده جایلشگن. علی امیریی 1908 ییلی ایستامبول شهریگه کوچیب کېلیب، عمرینینگ آخریگه قدَر شو شهرده یشهگن. بیراق ریفت خاطرهلریده سحافلر بازاری و دیاربکر قراعتخانهسینینگ ایستامبول شهریده جایلشگنی، علی امیریینینگ 1908 ییلی بو شهرگه کوچیب کېلگنی حقیده معلومات بېریلمهگن. خودّی شو حال «اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی» مولفلرینی چلغیتگن کۉرینه دی.
اېندی «دېوان»نینگ تاپیلیش سنهسی خصوصیده. ریفت خاطره لریده «دېوان» هجري 1333 سنهده تاپیلگنی کۉرسهتیلگن. بو میلادي حساب بۉییچه 1915 ییل. خ.مخموتاونینگ اثر 1915 ییلی، ا.ن.کاناناونینگ 1914—1915-ییللر آره لیغیده تاپیلگن دېییشلری سببی شونده بۉلسه کېرهک.
بیزنینگچه، بو و یوقاریده کېلتیریلگن سنهلرنینگ «دېوان» تاپیلگن وقتگه دخلی یۉققه اۉخشه ماقده. نېگه؟ چونکی «دېوان»نینگ باسمه بیرینچی و ایکّینچی جلدلری هم هجري 1333 ییلی ایستامبولده نشر قیلینگن. بو اۉز-اۉزیدن «دېوان»نینگ 1915 ییلی تاپیلگنیگه شبهه اویغآتهدی. چونکی بیر ییل ایچیده «دېوان و لغتیت-تورک»دېک کتّه حجملی اثرنینگ ایکّی جلدینی نشرگه تیارلب، چاپ اېتتیریش مشکل اېکنی عیان.
بوندن تشقری، خاطره لرده نامی کېلتیریلگن معارف وزیری امرالله افندی هم، «دېوان»نی دوکاندن ساتیب آلیش اوچون امیرییگه پول بېریب تورگن دارولفونون دامله سی فایق رېشتبېی هم 1914 ییلی وفات اېتگن (مختار تېوفیک اۉغلی. علی امیریی. انقره، 1989، 72-بېت.). مذکور دلیللر «دېوان»نینگ هجري 1333 ییلی تاپیلگنی حقیدهگی فکرلر اساسسیز اېکنینی کۉرستهدی.
ریفت خاطره لریده «دېوان»نینگ تاپیلیش وقتی بیلن باغلیق باشقه معلوماتلر هم بارکی، حاضرگه قدَر تدقیقاتچیلرنینگ بیرارته سی بولرگه اعتبار بېرمهگنگه اۉخشهیدی. علی امیریی «دېوان»نی دستلب کیلیسلی ریفتگه کۉرستیب بوندهی دېیدی:
« — ریفت، بو کتاب نقدر مشهور بۉلسه، شوقدر یوکسک، قنچهلیک قیمتلی بۉلسه، شونچهلیک بېبها. بیراق تشویشلی جهتی هم بار. کتابنینگ مقاوه سی چیریگن، اوستکی قِسمی تیتیلیب کېتگن، ورقلری قاریشگن، باشی، سۉنگی اۉقیب بۉلمس درجه گه یېتگن. صحیفهلرینینگ رقمی یۉق. کتاب یکونلنگنمی، یۉقمی؟ ترتیب بېریش امکانی بارمی؟ بو کبی سواللر مېنی محزون اېتر. عجبا، کتاب بېکم و کۉستمیکن؟ …ریفت، سېندن التماس قیلهمن، هر کونی کېل. شو کتاب بیلن بیر-ایکّی ساعت شغوللن. بو کتابده کمچیلیک یۉقمی، بونی انیقله.
تکلیفنی ممنونیت بیلن قبول قیلدیم. ایکّی آیچه منتظم روشده بیر نېچه ساعتدن شغوللندیم. کتابنی اوچ مرته اۉقیب چیقدیم. ورقلرینی بیر یېردن آلیب، ایکّینچیسیگه قۉیدیم. ماس کېلمهدی. سۉزلرنینگ اۉقیلیشیگه، بحثنینگ دوامیگه قره دیم. خلص، ایشلهیٔ-ایشلهیٔ کتابگه ترتیب بېردیم. صحیفهلریگه رقم قۉیدیم».
دېمک، ریفتنینگ گپلریگه کۉره، اثر ورقلرینی جای-جاییگه قۉییب ترتیبلشگه ایکّی آیچه وقت کېتگن. بو آره ده «دېوان» تاپیلگنی حقیدهگی خبر ضیالیلر آرهسیده کېنگ ترقهلگن. بوندن ضیا کۉکهلپ هم درک تاپگن. او اثرنی کۉرماقچی بۉلیب، زودلیک بیلن علی امیریینینگ آلدیگه کېلگن. بیراق علی امیریی اونگه کتابنی کۉرستمهگن. سۉنگره ضیا کۉکهلپ ریفتنینگ آلدیگه کېلیب بوندهی دېگن: «بو کتابنی آلیب، نشر اېتهیلیک، دېب نیت قیلدیم. بو خزینه نینگ کلیتی سېنینگ قۉلینگده. کېل، مېنگه یاردم بېر. شو کتابنی آلهیلیک. اونی بوتون تورکلرگه ارمغان اېتهیلیک. قنی، مېنگه چاره سینی ایت!»
شوندن کېین اولر آره سیده ینه قوییدهگیچه صحبت بۉلیب اۉتهدی:
« — طلعت پاشا بیلن اوچره شه آله سنمی؟ اونگه سۉزینگ اۉتهدیمی؟
— مرکز اعضاسی بۉلگنیم اوچون اۉتهدی، البته. نیمه دېماقچیسن؟
— طلعت پاشانی علی امیریی جوده حرمت قیلهدی. قچان اونینگ نامی تیلگه آلینسه، آغزیدن بال تامهدی. مېنیمچه، بو کتاب اوچون طلعت پاشا امیریی افندیگه رخصت بېرسه، امیریی هم کتابنی درحال بېره دی. فقط طلعت پاشا بونگه رازی بۉلرمیکن، بیلمهدیم؟
— طلعت پاشا ایشانچلی و آدمشونده انسانلرنی یخشی کۉرهدی. بلکه بونگه کۉنر. همّه گپ بونی قهی طرزده عملگه آشیریشده. طلعت پاشا امیریی افندینینگ حضوریگه بارسه بۉلمس. اونی باش وزیرلیککه (بهبیالي) یاکه مرکزگه (اتحاد و ترققي پرتیه سی مرکزیگه)چقیریش هم اونچهلیک تۉغری اېمس».
شو صحبتدن کېین ریفتنینگ رېجه سیگه کۉره، ضیا کۉکهلپنینگ اویوشتیریشی بیلن علی امیرییٔ اۉزی حرمت قیلهدیگن عدلیه وزیری ابراهیمبېینینگ اوییگه افتارلیککه چقیریلهدی. بو تدبیرگه طلعت پاشا هم تکلیف قیلینهدی. آلدیندن رېجهلشتیریب قۉییلگنیدېک، طلعت پاشا علی امیرییدن «دېوان»نی چاپ اېتتیریشگه رخصت بېریشینی التماس قیلهدی. او رازی بۉلیب، بو ایشنی شاگردلریدن کیلیسلی ریفتگه تاپشیره دی. ریفت کتابنی اۉزیده قنچه مدت سقله گنی حقیده خاطره لرده بوندهی یازگن: «منه شوندهی احتیاطکارلیک بیلن بو کتابنی بیر یریم ییلگهچه محافظه اېتدیم. مینگ قتله شکر، اېگه سیدن آلگنیمدهیٔ قیتردیم».
شو اۉرینده طلعت پاشا فعالیتینینگ اَیریم سنهلریگه هم تؤختهلیب اۉتیش ضرورتی سېزیلهدی. فکر یوریتیلهیاتگن موضوعنی آیدینلشتیریشده بونینگ علیحده اۉرنی بار. 1994 ییلی ایستامبولده نشر اېتیلگن «تورک جمهوریتی اېنتسیکلاپېديهسی»نینگ 372—373-صحیفهلریدهگی معلوماتلرگه کۉره، طلعت پاشا اۉشه دورده تورکيهدهگی اېنگ اعتبارلی شخصلردن بۉلگن. اتحاد و ترققي پرتیهسینینگ یېتکچی رهبرلریدن، 1909—1911-ییللرده ایچکی ایشلر وزیری، 1912 ییلده پۉچته و تېلېپگراف وزیری لوازملریده خدمت قیلگن. 1913 ییلی باش وزیرلیککه (بهبیالي) تعینلنگن.
اېندی ضیا کۉکهلپ و ریفت اۉرتهلریده بۉلیب اۉتگن صحبتده ضیا کۉکهلپنینگ «طلعت پاشا امیریی افندینینگ حضوریگه بارسه بۉلمس. اونی باش وزیرلیککه یاکه مرکزگه چقیریش هم اونچهلیک تۉغری اېمس»، دېگن گپلرینی اېسگه آلسک، اوشبو صحبت طلعت پاشا باش وزیرلیککه تعینلهنگن 1913 ییلدن آلدین بۉلمهگنی آیدینلشهدی. بوندن مختار تېوفیک اۉغلینینگ «دېوان» 1908—1912-ییللر آره لیغیده تاپیلگن، دېگن فکری هم تۉغری اېمسلیگی بیلینهدی.
کېلتیریلگن دلیللردن معلوم بۉلماقدهکی، «دېوان» تاپیلگنیدن معلوم بیر مدتدن کېین ریفت اثرگه ایکّی آیچه ترتیب بېرگن. سۉنگره نشرگه تیارلش اوچون بیر یریم ییلچه اۉزیده سقلهگن. اثرنی چاپ اېتتیریش اوچون رخصت سۉرهگن طلعت پاشا 1913 ییلی باش وزیر لوازمیگه تعینلهنگن. ریفت خاطرهلریده ناملری کېلتیریلگن معارف وزیری امرالله افندی هم، دارولفونون دامله سی فایق رېشتبېی هم 1914 ییلی وفات اېتگن. بیزنینگچه، بو دلیللر «دېوان و لغتیت-تورک» ایستامبول شهریده 1913 ییلی تاپیلگن، دېب خلاصه چیقریشگه اساس بۉله آلهدی.
«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېته سینینگ 2006 ییل 8-سانیدن آلیندی.
جۉره خدای بېردیېو
منبع : خورشید دوران کتابخانه سی.
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی.
