|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
 اؤزبیک ادبیاتی تاریخی
12) - احمد یوگنهکي 10 - 12 عصرلر ادبیاتیمیزده یوکسه لیش دوری بۉلدی. تورکي تیلده اثرلر یره تیلدی. قارهخانيلر دوریده بو نرسه ینه هم یقّالراق نمایان بۉلدی. پندنامه روحده گی اثرلر یوزه گه کېلدی. احمد یوگنهکي هم انه شو دورگه منسوب شاعرلردن بیری. اونینگ اثری اېسه دیده کتیک کرکترده. احمد یوگنهکينینگ استعدادلی شاعر و مربي، دانشمند انسانلیگی قید اېتیلهدی. ادیب احمد حقیده آز معلومات سقلنیب قالگن. اونینگ حیات یۉللری، تورموشی حقیده یېترلی معلوماتگه اېگه اېمسمیز. شو سبب هم حاضرگی کونده ادیبنینگ یشهگن دوری مساله سیده عالِملریمیز اۉرته سیده علمي بحثلر دوام اېتماقده. شو پیتگهچه اونینگ یشهگن دوری 12 عصر دېب کېلینردی. فطرت، ن.ملّه یېو، ق.محموداو، ای.حققولاو، ب.تؤخليېو، ه.بالته بایېو کبی قطار عالِملریمیز انه شو فکر طرفداری. پراف. م.امامنظراو اۉزبیکستان گزېته سیده /1998 ییل/ ای.حققولاو، ق.محموداو و باشقه لر بیلن بحثگه کیریشیب، یوگنهکينی 8 عصرگه منسوب دېگن فکرنی ایلگری سوره دی. بونگه سبب نیمه؟ نوايی «نسایم المحبت»ده شوندهی یازهدی: «ادیب احمد هم تورک اېلیدین اېرمیش. انینگ ایشیده غریب نیمهلر منقولدور. دېرلرکی، کۉزلری بیتاو اېرمیشکی، اصلا ظاهر اېرمس اېمیش. بصیر بۉلیب، اۉزگه بصیرلردېک انداق اېمس اېرمیشکی، کۉز بۉلغهیٔ. اما بغایت زيره ک و ذکي و زاهد و متققي کیشی اېرمیش. حق سبحانههو و تعالی اگرچی ظاهر کۉزین یاپوق یره تقاندور، اما کۉنگیل کۉزین بغایت یاروق قیلغآندور. مسکنی بهغداددین نېچه ییغآچ، بعضی دېپتورلر، تۉرت ییغآچ یۉل اېرکن. هر کونی امام اعظم درسیگه حاضر بۉلور اېکندور و بیر مساله اۉرگنیب بو یۉلنی یٔه یاغ بارور اېکندور...» (نواينینگ نگاهی توشگن. ت.،1986. 12-بېت). نواينینگ «امام اعظم درسیگه حاضر بۉلور اېکندور» دېگن فکری م.امامنظزاونینگ یوقاریده گی خلاصهگه کېلیشیگه سبب بۉلگن. او امام اعظمنی بغدادنینگ علامهلریدن حنفيه مذهبینینگ اساسچیسی امام اعظم ابو حنیفه النعمان ابن ثابت /699-767/ دېب بیلگن. (بویوک سیمالر، علامهلر. 1-کتاب. 22-بېت). کۉپگینه عالِملریمیز نوايی تیلگه آلگن کیشی بو علامه اېمس /ب.تؤخليېو بو شخص کیملیگی انیق اېمس دېیدی. «اۉزبېک ادبیاتی». 9-صنف. 2000 ییل. 158-بېت/، باشقه بیر خیللری اېسه تصوف علمیده اولوغلردن غایبدن تحصیل آلیشسه موجودلیگینی، بو هم شو بیلن باغلیقلیگینی تاکیدلهیٔدیلر. احمد یوگنهکي حقیده اۉز اثریده معلوماتلر اوچرهیدی. اثر متنیده داستاننینگ یازیلگن ییلی، جایی کۉرستیلمهگن. داستاننینگ نسخهلریدن بیریده 15 عصر تېموري حکمدارلردن ارسلانخۉاجه ترخان ادیب حقیده قوییده گی معلوماتلرنی قید اېتگن: ادیبنینگ یېری یوگنک اېکنلیگی /منبعلرده یوگنک فرغآنه واديسیده هم، تورکستان اطرافیده هم، سمرقند یاکه سِردریا اطرافلریده اېکنلیگی کۉرستیلهدی/، آتهسینینگ آتی محمود، اۉزی ادیب احمد، کتابینینگ آتی «هیبت الحقاییق»، اثرنی قاشغرییٔ تیلی بیلن یازگنی، کیم بو تیلنی بیلسه اثرنی توشونیشی و.ه. ینه بیر نامعلوم شخص تامانیدن یازیلگن قیدده اېسه، شاعرنینگ کۉزی عاجز بۉلگنی، کتاب 14 بابدن عبارت اېکنلیگی یازیلهدی: توغه کۉرمس اېردی ادیبنینگ کۉزی، توزه تتی بو اۉن تۉرت باب ایچره سۉزی. «هیبت الحقاییق»-«حقیقتلر ارمغانی» /ب.تؤخليېو «سېویملی حقیقتلر» دېیٔدی/ نینگ بوگونگهچه اوچته تۉلیق قۉلیازمهسی و ایکّیته اَیریم پرچهلری سقلنیب قالگن. اولرنینگ اېنگ قدیمگیسی 1444 ییلده سمرقندده اولوغبېکنینگ نفوذلی بېکلریدن بۉلگن ارسلانخۉاجه ترخان تاپشیریغیگه کۉره، کاتب زین العابدین ابن سلطانبخت الجورجاني الحسینییٔ تامانیدن اویغور یازوویده کوچیریلگن. کېینگی نسخه اویغور و عرب یازوولریده بۉلیب، 1480 ییلده تورکستانده ایستمبولگه باریب قالگن کاتب شیخزاده عبدالرزاق بخشی تامانیدن کوچیریلگن. اوچینچی قۉلیازمه عرب خطیده بۉلیب، اونگه تورکيه سلطانی بایزید ایی مُهری باسیلگن. بو نسخه هم 15 عصر آخری 16 عصر باشلریده کوچیریلگن. تورک عالِمی نجیب آثیم 1914-1916 ییللرده ایکّینچی نسخهنی تاپیب، نشر اېتگن. «هیبت الحقاییق» تورکيهده 1915-16، 1951 ییللرده، تاشکېنتده 1971، 1972 ییللرده، پېکینده 1980 ییلده، آلمهاتهده 1984 ییلده نشر اېتیلگن. اثر بعضی منبعلرده 235 بَیت، 254 بَیت یاکه 484 مصرع، 512 مصرع دېب کۉرسهتیلهدی. عموماً، داستاننینگ عمومي هجمی 500 مصرعدن آرتیق. داستاننینگ ایکّینچی نسخهسیده اثر 14 بابدن عبارتلیگی قید اېتیلسهده، او 11 بابدن تشکیل تاپگن. 3 بابی باشقه بابلرگه کیریب کېتگن بۉلیشی ممکن. داستاننینگ بیرینچی بابی 1-10 بَیتلر خداگه، ایکّینچی بابی 11-19 بَیتلر پیغمبر و تۉرت خلیفهگه بغایشلهنگن. اوچینچی باب 20-33 بَیتلر دادسیپهسالارگه بغایشلنهدی. تۉرتینچی باب 34-39 بَیتلر کتابنینگ یازیلیش سببی حقیده، اساسي قِسم بېشینچی بابدن باشلنهدی. بېشینچی باب 40-62 بَیتلر بیلیم مقتاوی و جاهللیکنینگ ضرریگه، آلتینچی باب 63-86 بَیتلر تیل آدابیگه، یېتّینچی باب 87-110 بَیتلر دنیانینگ فانيلیگیگه، سکّیزینچی باب سخيلیک و بخیللیککه، تۉقّیزینچی و اۉنینچی بابلر 176-226 بَیتلر تورلی خیل مسالهلرگه بغایشلهنگن، اۉن بیرینچی باب 227-235 بابلر کتابنینگ خاتمه سیدیر. نوايی یوگنهکيگه یوقاری بها بېره دی. یوقاریده قید اېتیلگن اثرده اونینگ قوییدهگی بَیتلرینی کېلتیره دی: «بلکه اکثر تورک اصولیده حکمت و نوکتهلری شایېعدُر... بَیت: اولوغلر نې بېرسه، یېمهسمېن دېمه ایلیک سون، آغیز اور، یېمهسنگ یېمه. بَیت: سۉنگککه ایلیکتور، اېرهنگه بیلیک، بیلیکسیز اېرهن اول ایلیکسیز سۉنگک...» احمد یوگنهکي انسان حیاتیده علمنینگ اهمیتی یوکسکلیگینی قید اېتهدی. تورلی اۉخشهتیشلر آرقه لی علم و علملی کیشیلرنی اولوغلهیدی. بیلیملی کیشینی قیمتلی دینار، بیلیملی خاتین-یېر اۉرنیده، علملینینگ آتی ابدي، او اۉلسه هم نامی اۉچمهیٔدی، بیلیملینینگ بیری بیلیمسیزنینگ مینگیگه تېنگ، علمسیز اېسه، یېمیشسیز مېوه، بیلیمسیز اېرکک-خاتین کیشیدیر، علمسیز ایلیکسیز سویک، ایلیمسیز تیریک بۉلسه هم اۉلیک اۉرنیده و هکذا. بیلیکلیک بیرینگه بیلیکسیز مینگین، تېنگهکلی تېنگهدی بیلیکنینگ تېنگین... سۉنگککه ییلیکتهک اېرهنگه بیلیک، یېرن کۉرکی-عقل، سۉنگکنینگ ییلیک... ادیب تاکیدیچه، بیلیملی کېره کلی سۉزنی بیلهدی، کېره کسیز سۉزنی ایٔتمهیٔدی. بیلیمسیز اېسه نیمه دېگنینی بیلمهیٔدی. تیلی باشینی یېیٔدی: بیلیکلیک کېره کلیک سۉزین سۉزله یور، کېرهکسیز سۉزینی کۉمیب کیزله یور. بیلیکسیز نه ایٔسه ایور اوقمه یین، انینگ اۉز تیلی اۉز باشینی یېیور... شاعر تیل خصوصیده عبرتلی فکرلر ایٔتهدی. تیلی بۉش کیشی باشینی یېیٔدی. اۉق یره سی بیتهدی. تیل یره سی توزه لمهیٔدی. احماقنینگ قانی تیلی طفیلی تۉکیلهدی. تۉغری سۉز عسل، یالغان سۉز سریمساق پیاز، چین سۉز شفا، یالغان سۉز کسل کبی، تۉغری گپیریش، سِر بېرمسلیک مهم. آغیز-تیل بېزه گی کۉنی سۉز تورور، کۉنی سۉزله سۉزنی، دلینگنی بېزه. احمد یوگنهکي سخاوتنی اولوغلهیٔدی، بخیللیکنی قاره لهیٔدی: ییمیشسیز ییغآچتهک کرَمسیز کیشی، ییمیشسیز ییغآچنی کېسیب اۉرتهگیل. کمترلیک، صبر-قناعت انسان بېزه گی: اولوغلیککه تېگسنگ، ینگیلمه اۉزونگ، قهلی کيسنگ اطلس، اونوتمه بۉزونگ. عموماً، یوگنهکي اۉز داستانیده اۉقووچیگه پند-نصیحت بیلدیره دی. اثرده تورلی بدیعي واسطهلر، خلق مقاللری، تعبیرلری اوچرهیدی. اۉخشه تیش، تکریر، تضاد کبی صنعتلردن کېنگ فایده لنیلگن. منبع:ادبیات بوستانی حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی. [ دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 6:21 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
