|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
تورکی خلقلر باش بابا سی
توران، تورک و تور(ک)لر تورک(اِی) خلقلرنینگ کېلیب چیقیشی و ایلک وطنی تۉغریسیده فنده تورلی قرهشلر موجود بۉلگن. بو قرهشلرنینگ اکثریتی معماگه بیر تامانلمه یاندهشگن حالتده تورک خلقینینگ کېلیب چیقیشینی ناتۉغری ایضاحله گن. خصوصاً، یېوراتسېنتریزم و اېراناتسېنتریزم نظریه لرینینگ وکیللری و اولرنینگ طرفدارلری انسانیت تاریخیده مهم رول اۉینه گن تورک(اِی) خلقلرنی کمسیتیش بیلن شغیللنگن. شونینگدېک، اولر اۉز اثرلریده اېرانزبان خلقلر تاریخینی حددن تشقری اولوغلب، اونی کۉکلرگه کۉتریشگن. ساوېت دوری تاریخ فنیده هم تورک(اِی) خلقلرنینگ ایلک وطنی – آلتای، تورکلر عیناً شو اۉلکه ده پیدا بۉلیب، سۉنگره باشقه یورتلرگه ترقهلگن، دېگن تصور شکللنگن. بو تصورنینگ پیدا بۉلیشیده تورک اېتنانیمی آستیده آلتای حدودیده ایلک اۉرته عصرلرده خاقانلیکنینگ دستلب ترکیب تاپگنلیگی کتّه رول اۉینگن.[1] اکادېمیک احمدعلی اسقراونینگ یازیشیچه،19 - 18 عصرلر دوامیده آلتای منطقهسیده آلیب باریلگن اېتنالینگویستیک تدقیقاتلر هم بوندهی علمي فرَضنینگ اساسلی اېکنلیگینی تصدیقلهیدی. شوندهی قیلیب، آلتای تورکي خلقلرنینگ ایلک وطنی صفتیده تیلگه آلینیب، جهان تاریخي تیلشناسلیگیده آلتای تیللرعایله سی دېگن اتَمه پیدا بۉله دی. بو توشونچهنینگ علمي اساسلنیشیده اېتناگرف و تیلشناسلرنینگ بو ساحهده آلیب بارگن ایزلنیشلری و تورکلرنینگ کېلیب چیقیشی حقیده تۉپلنگن تورلی اساتیر و روایتلر هم خدمت قیلدی.[2] معلومکی، ساوېت تاریخشناسلیگیده خوننلر (گوننلر) تورکي قبیلهلر اېکنلیگی هم اعتراف اېتیلگن. تنیقلی تاریخچی ل.ن.گُمیلیاو (1912-1992) “خوننو” (1960) اثریده خوننلر ختای تاریخیده بیرینچی بار مِیل.او. 1764 ییلده، سۉنگره مِیل.او. 822 و 304 ییللرده تیلگه آلینگنینی ایتهدی.[3] اۉزبېکستان رېسپوبلیکه سینینگ مستقللیککه اېریشگنلیگی تاریخچی و اېتناگرف عالِملر آلدیگه اۉزبېک خلقینینگ اېتناگېنېزی و اېتنیک تاریخی مساله سینی جدّي اۉرگنیش وظیفهسینی قۉیدی. عیناً استقلال طفیلی تاریخي حقیقت رۉیابگه چیقه باشلهدی. مستقللیک ییللریده قدیمگی ختای یازمه منبعلرینینگ آبېکتیو تحلیلی نتیجهسیده برونزه دوریدن باشلب اورال (اۉرال) تاغ تیزمهلریدن شرقي و جَنوبي حدودلر تامان چۉزیلگن کتّه منطقه روس پادشالیگی تامانیدن باسیب آلینگونگه قدَر بو زمین تورک(اِی) اېتناسگه تېگیشلی اېکنلیگی اثباتلهندی. بو حدودده قدیمدن یشهگن اندراناوا مدنیتی صاحبلری، یعنی بویوک تورک چۉلینینگ چاروادارلری بۉلگن تورکي قبیلهلر تورکي تیلده سۉزلهشگنلر. بو منطقهلردن تاپیلگن ارخېولوگیک و انترپولوگیک کمپلېکسلر همده اولرنینگ قدیمگی ختای یازمه منبعلری بیلن قیاسي تحلیلی اورال و جَنوبي سیبیر اهالیسی قدیمگی و ایلک اۉرته عصرلر دوریده هم تورکي تیلده سۉزلشگنلر، دېگن فکرنی ددیل اۉرتهگه تشلشگه امکان بېرماقده. اۉزبېک عالِملری، خصوصاً، مشهور ارخېولوگ احمدعلی اسقراو و تنیقلی ختایشناس عالِم عبدالاحد خواجهېو بیرینچیلردن بۉلیب بو علمي فکرنی اساسله دیلر.[4] پروفېسّور ه.خواجهېو اۉز تدقیقاتلریده سۉنگّی ییللرده ختای و جاپان عالِملری همکارلیکده قدیمگی ختاینینگ 24 جلدلیک تاریخی (“24 تاریخ”) اوستیده جدّي تدقیقاتلر آلیب باریب، علمي ایزله نیشلر جریانیده تورک اتَمهسی ختای منبعلریگه بوندن کمیده 4000 ییل اوّل کیریب کېلگنینی انیقلهگنلیکلرینی تاکیدلهیدی. خلص، قدیمگی ختای یازمه منبعلریگه کۉره، شمالي ختای کیچیک پادشالیکلرینینگ شمالي، شِمالی-شرقي و شِمالی-غربي چېگره لریده مِیل.او. اییی-ایی مینگ ییللیکلر دوامیده خو، دی، خونن ناملری آستیده چاروادار قبیلهلر جماعهلری یشهگن. ارخېولوگیک تدقیقاتلر نتیجهلری عیناً منه شو حدودلرده برونزه دوریده اندراناوا مدنیتی صاحبلری یشهگنلیگینی تصدیقلهیدی. دېمک، قدیمگی ختای یازمه منبعلریده تیلگه آلینگن خو، دی، توفه نگ، گویفانگ، تېلې، چېلې، رونگ، خونن و باشقه صحراییلر قدیمگی تورکيده سۉزله شووچی اندراناوا مدنیتی صاحبلری اېدی.[5] اولر پراتاتورکلر، یعنی کهنه تورکلر بۉلگن. تاریخي و اېتناگرفیک ادبیاتلرده یېوراسيا دشت و چۉللرینینگ، یعنی توران منطقه سینینگ کۉچمنچیلری دستلب “ورورلر” دېب اتلگن. سۉنگّی عصرلرده “اوېستا” علمي اساسده اۉرگنیله باشلنگچ، انه شو ورورلرنینگ جَنوبگه میگرتسيهسی طفیلی اېران تاغ الدی ریانلریده اریانه (عاريلر یورتی) تشکیل تاپگنی معلوم بۉلیب، ورور اتَمهسی عاري (ارییٔ) تېرمینیگه المهشتیریلدی. اېران – اریانه سۉزینینگ ینگی شکلی. اصلیده، حاضرگی اېران حدودینینگ بیر قِسمی بو پیتده پېرسیده یاکه پېرسوه (فارس) دېب یوریتیلگن. “اوېستا”گه کۉره، آريلر اجتماعي حیاتده جماعهنینگ اېرکین، آزاد، جنگآور ملکدارلر طبقهسی بۉلیب، اولر اېل-یورت باشقرووچیلری، بېکلری و خوجهیینلری اېدی. منه شو طبقه و اونینگ اعضالری اۉز اوروغ-ایماقلری و باشقه قومداشلریدن فرقلی اۉلهراق “اوېستا”ده آزادلر، یعنی آريلر، دېب یوریتیلگن. اولر یٔهشهگن یورت آريلر وطنی، آريلر کېنگلیگی، یعنی اریٔهنهم وهیٔچهه، دېب ناملهنگن. بو یورت خلقینینگ اساسي بایلیگی چاروا، یعنی قارهمال، آت، تویه، قۉی-اېچکی و اېشکلر حسابلهنهدی. عاريلرنینگ کوندهلیک تورموش طرزی دشت اهالیسیگه خاص کۉچمنچی چاروادارلیک اساسیده قوریلگن.[6] “اوېستا”نینگ “ویدېودات” کتابیده آريلر یورتی حقیدهگی معلوماتلرنی تنیقلی سغديشناس عالِم میرصادق ایشاقاو اۉزبېک تیلیگه قوییدهگیچه ترجمه قیلگن: “1. اخوره مزده سپیته من زردوشتگه سۉز آچیب دېیدی: 2.“(دنیادهگی) برچه یېرلرنی اونده یشاوچی بندهلریم نظریده (اۉزگه یېرلردن) یخشیراق قیلیب مېن یره تگنمن. هر بیر یېرنی اوندهگی خلقلر اوچون معقول قیلیب یره تمهسم اېدی، برچه یېرلردن آدملر یېرلرنینگ اېنگ بهشت – جنت مثالی اېتیب یره تگنیم اریانم-وایجۉ (اېرهنوېج)گه قرهب آقیب کېلوېرگن بۉلر اېدی…”[7] خلص، اریانم-واېجۉ اېزگولیک عالمینی یره تووچی ایلا اخوره مزده یره تگن 16 سرزمیننینگ اېنگ بیرلمچیسی و گۉزهلیدیر. بونگه قرشی اۉلراق، یاووزلیک خداسی اهریمن اژدرها، قیش و دېونی یره ته دی. “اوېستا” و “ریگوېده” کتابلریگه کۉره، دستلب عاريلر اېران و هندوستانگه کېلگنده محلي اهالیگه نسبتاَ بو نام “بېگانه”، “کېلگیندی”، “باسقینچی” منعالرینی انگلهتگن. کېینچهلیک بو نام خوجهیین، اصلزاده منعاسینی کسب اېتگن. چاروادارلر دهقانلرگه نسبتاَ تېز باییب کېتیشهدی. عیناً شو وقتده کۉچمنچی چارواچیلیککه اۉتیشگه کېنگ امکانیتلر یره تیلدی. بو – جمعیت اجتماعي-اقتصادي حیاتیده توب اۉزگریشلر یوز بېریشیگه آلیب کېلدی. انه شو توب اۉزگریشلرنینگ مېوه سی صفتیده ابتدایي چاروادار جماعهلری ترکیبیده به دولت ملک اېگه لری – اۉنلب و یوزلب آترلردن عبارت ییلگی و مال-قۉیگه اېگه جماعه سردارلری یېتیشیب چیققن.[8] دېمک، عاريلر توران منطقهسی چاروادار قبیلهلرینینگ اقتصادي یوکسلیشیدهگی کۉچمنچیلیک حیات باسقیچینینگ اجتماعي محصولی، اولرنینگ تشبثکار و تدبیرکار ایش بیلرمان قتلمی، توغیلیب کېله یاتگن دستلبکی صفني جمعیتنینگ اصلزادهلر طبقهسی اېدی. خلص، عاريلر تورکي قوم آره سیدهگی آقسویکلر بۉلگن. مِیل.او. ایی مینگ ییللیکنینگ اۉرتهلریده یېوراسيا چۉللرینینگ آریلری، یعنی توران پستتېکیسلیگینینگ چاروادار اهالیسی اۉز چاروالریگه ینگی ییلولر قیدیریب، جَنوبگه تامان، نفقط اۉرته آسيانینگ ایچکی ریانلریگه، حتّی اېراننینگ ادیرلیک زونلریگه هم کیریب بارهدیلر. اولرنینگ اۉرته آسيا حدودیده یشهگنلیگی و بو یېردن اۉتیب کېتگنلیگی برونزه دوری ارخېولوگیک یادگارلیکلریده یخشی کوزهتیلهدی. اولر مِیل.او. ایی مینگ ییللیکنینگ آخرگی چاره گیده محلي اهالینینگ شهر و قیشلاقلریگه، حتّی، “اوېستا” معلوماتلریگه کۉره، اېران و شمالي هندوستانگهچه کیریب بارهدیلر. خلص، چاروادار تورکي آريلرنینگ توران منطقهسینینگ شمالي قِسمیدن کېلیب اېران ادیرلریده اۉرنهشیب قالگن جایلر “اوېستا”ده اریانه نامینی آلگن. اصلیده، قدیمگی تاریخده بو اتَمه قدیمگی اېراني تیللر ترقهلگن گېوگرفیک کېنگلیک منعاسیده هم توشونیلگن. شو باعث فنده آريلرنینگ اېران حدودیده قالیب کېتگنلری اېرانيلر، هندیستانگه یۉل آلگنلری اېسه هندو آريلر نامینی آلگن. دېمک، آري اتَمهسی دستلب اجتماعي منعاده قۉلنیلگن، کېینراق اېسه آريلر محلي اهالی بیلن قاریشیب کېتگچ، بو سۉز ینگی اېتنیک منعا و مضمون کسب اېتدی، آريلردن سان جهتیدن بیر نېچه مرته کۉپ بۉلگن اېراننینگ محلي اهالیسی تیل محیطی تاثریده اولر استه-سېکین اۉز تورک(اِی) تیللرینی یۉقاتیب، فارسلشیب و اېرانيلشیب کېتهدیلر.[9] یوقاریده کېلتیریلگن فکر-ملاحظهلرنی عموملشتیریب ایتهدیگن بۉلسک، تورکي خلقلرنینگ ایلک وطنی، ازلي یورتی بویوک تورک چۉلی بۉلگن. چۉلنینگ مرکزیده توران تېکیسلیگی (توران پستتېکیسلیگی هم دېییلهدی) جایلشگن. حاضرگی تصورلرده بو قدیمگی تورکي قبیله و اېلتلرنینگ وطنی علمي ادبیاتلرده یېوراسيا چۉللری، دېب ناملنهدی. اصلیده، بو تاریخي و جغرافي توران منطقهسی حسابلنهدی. اونینگ حدودي دایره سی جوده کېنگ – غربده قاره دېنگیزنینگ شِمالی-شرقي ساحللریدن شرقده تا جَنوبي بیکه لگچه[10] چۉزیلگن چۉل و دشت منطقهلریدن عبارت. اونینگ شمالي چېگره سی اورال دریاسی و اوندن هم شِمالراققه، قلین تیگهگه باریب تقه لهدی. اورال تاغی قدیمدن تا سۉنگّی اۉرته عصرلرگهچه اسلوینلر بیلن تورکي قبیلهلرنینگ حدودي چېگره سی بۉلگن. او جَنوبی-شرقده شمالي ختای و جَنوبی-غربده شرقي اېران حدودلری بیلن چېگره داش بۉلگن. انتیک دور یونان مولفلری یهکسرت (سِردریا)نینگ قویی آقیمی سغديلر بیلن تورکي تیللی قبیلهلرنینگ چېگره ریانلری بۉلگنلیگینی علیحده تاکیدلشهدی.[11] شو اۉرینده تورلر (تورکلر) قومیگه هم آیدینلیک کیریتیب اۉتیش لازم. احتمال، تورک سۉزینینگ اۉزهگی تورگه باریب تقه لر. تور اېتنانیمیدن کېینچهلیک توران، تورکستان اتَمهلری وجودگه کېلگن. تۉره سۉزینینگ اۉزهگی هم بلکه تورگه باریب تقهلر. ”اوېستا”ده اۉرته آسيانینگ قدیمگی اهالیسی تورلر (تورانلیکلر) صفتیده قید اېتیلگن. ”اوېستا”ده او “تهوره” شکلیده کېلتیریلهدی. دستلب ”اوېستا”ده قید اېتیلگن “تور” اېتنانیمی کېینچهلیک مرکزي آسيانینگ دشت و تاغ یېرلریده یشاوچی چاروادار اهالی بیلن باغلنگن. عالِملرنینگ فکریگه کۉره، تورلر توشونچهسی – بو سک-مسّه گېتلرنینگ دستلبکی نامی بۉلیشی ممکن. باشقه بیر تلقینگه کۉره، تور قدیمگی اېرانيلرنینگ پېشداديلر سلالهسیدن بۉلگن شاهی فریدون (ترېتانه)نینگ اۉغلی. اتاقلی فارس-تاجیک شاعری ابولقاسیم فردوسي (تخمیناً 934-1030) قلمیگه منسوب “شاهنامه” داستانیگه کۉره، تور تورکي خلقلرنینگ باباکلانی، اکهسی سَلم (سیلم، سېلم) اېسه سامي خلقلر باباکلانی حسابلنگن. دنیانینگ تقسیملنیشی حقیدهگی فارس عنعنهلریگه کۉره، فریدون اۉز سلطنتینی اۉغیللری تور، سَلم و اېراج اۉرتهسیده تقسیملهگن. کتّه اۉغیل سَلم – بایلیک، اۉرتنچهسی تور – حربي شان-شوکت، کیچیک اۉغلی اېراج – قانون و دیننی سۉرهگن. اولرنینگ التماسلریگه کۉره، پادشاه آتهلری سَلمگه روم یېرلرینی، تورگه تورکستان و چۉلو بیاباننی، کېنجه اۉغلی اېراجگه اېسه اېران تختینی و اکهلری اوستیدن عالي حاکمیتنی تاپشیرگن.[12] “شاهنامه” اثریده بو عنعنه باشقچه ورینتده سهقلنگن. فریدون اۉز اۉغیللرینی سینهماقچی بۉلدی و اژدرهاگه ایلنیب، اولرنینگ یۉلینی تۉیهدی. سَلم قاچیب قالهدی، تور کورهشگه بېل باغلهیدی، اېراج اېسه اۉزینینگ عقل-ذکاوتی، عالیجنابلیگی بیلن اژدرهانی تینچلنتیرهدی. فردوسينینگ ینه یازیشیچه، فریدون اۉرتنچه اۉغلیگه هۉکیز (بوقه) منعاسینی بېرووچی تور دېگن نامنی بېرهدی. مملکتنینگ شرقي قِسمی بیلن چین تورگه تېگهدی و بوندن سۉنگ توران دېب اتله باشلهیدی.[13] خلص، ”اوېستا”ده دستلب اېتنانیم نامی صفتیده کېلتیریلگن تور فردوسينینگ “شاهنامه” داستانیده کورهشچن و یاووز قهرمانگه، یعنی توران و تورکستان حکمداریگه ایلنتیریلهدی. فردوسي تورنی جنگآور توران حکمداری صفتیده اېران و اونینگ پادشالریگه قرمه-قرشی قۉیهدی. الپ اېر تۉنگه عیناً تورنینگ اولادیدن توغیلگن توران حکمداریدیر. او هم داستانده توراننینگ اېرانيلر نظریدهگی یاووز پادشاسی صفتیده کۉرسه تیلگن. اۉز نوبتیده تورکي خلقلر تاریخی و ادبیاتیده هم تور(ک) نامیگه نسبت بېریلگن تورلی نقللر و روایتلر موجود. شو اۉرینده یافس و اونینگ اۉغلی تورک خصوصیده قیسقهچه معلومات بېریب اۉتسک، فایده دن خالی بۉلمهیدی. قدیمگی دیني روایتلرگه کۉره، نوح علیه سلامنینگ اوچ فرزندی بۉلگن. اولرنینگ اسمی یافس، سام، هام اېدی. عالمنی سوو باسیشی، یعنی توفاندن سۉنگ آمان قالگن نوح پیغمبر اۉغیللریگه یېر یوزینی بۉلیب بېرگن. قرانی کَریمنینگ “نوح” سوره سی بیر نېچه آیتلریده توفان واقعه سی نوح پیغمبر دوریده صادر بۉلگنی قید اېتیلگن.[14] بو نقلده مِیل.او. اوچینچی مینگ ییللیکنینگ آخریده مېساپاته ميده یوز بېرگن اولکن سوو تاشقینی عکس اېتگن بۉلیشی ممکن. ابولغآزي بهادرخاننینگ “شجره یی تورک” اثریده کېلتیریلیشیچه، نوح پیغمبر “هام آتلی اۉغلینی هندوستان یورتیغه یوباردی. سام آتلی اۉغلینی اېرانی زمینگه یوباردی. و یافس آتلی اۉغلینی قطبی شمالي طرفیغه یوباردی… یافسنی بعضیلر پیغمبر اېردی، تېب تورورلر و بعضیلر پیغمبر اېرمس، دېب تورورلر. یافس آتهسینینگ حکمی بیرلن جودی تاغیدن کېتیب، اتیل (ایتیل) و یاییق سووینینگ یاقاسیغه باردی. ایکّی یوز اېللیک ییل انده توردی. تقی وفات تابدی. سکّیز اۉغلی بار اېدی. اولادی بسیار کۉب بۉلور اېردی. اۉغلانلرینینگ آتلری مونلار تورور: تورک، خه زر، سه قلب، روس، مینگ، چین، کمری، تاریخ. یافس اۉلرینده اولوغ اۉغلی تورکنی اۉرنیده اۉلتورتوب، اۉزگه اۉغلانلریگه ایتدیکیم، تورکنی اۉزلرینگیزگه پادشاه بیلیب، انینگ سۉزیدن چیقمنگ. تورککه یافس اۉغلانی تېب لقب قۉیدیلر. بسیار ادبليک و عاقل کیشی اېردی. آته سیندین سۉنگ یېرلرنی یوروب کۉردی. تکی بیر یېرنی خوشلب، انده اۉلتوردی. بو کون اول یېرلرنی ایسسیغ کۉل دېرلر”.[15] خلص، تۉنغیچ اۉغلی تورکنینگ نامیدن یافسنی ابو تورک – تورکنینگ آتهسی، دېب هم اتشگن. مشهور دولت اربابی و تاریخچی عالِم میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیگه قرهگنده، “یافس علیهسلامگه چین مشرقینینگ باشقه محیطلری، قامرون تاغلری و روس یېرلری آخریگچه چۉزیلگن آق چۉققیلر و بېشینچی اقلیمنینگ قالگن 1/3 قِسمی تا مامور یېرلرنینگ آخریگچه و شِمالنینگ زولوماتیگچه یېرلر بخش اېتیلگندی… ایتدیلرکی، تورانزمین و تورکستاننی یافس علیهسلام اۉزیگه اسرهب قۉیگندی. شو سببلی اونی ابوت-تورک دېییشگن… حضرتی نوح نینگ تۉنغیچ اۉغلی یافس اېدی، علیهسلام. حق تعالی اونی رسوللیک تشریفیگه مشرف قیلدی”.[16] قدیمده و اۉرته عصرلرده تورکي اۉلکهلرده یامغیر یاغدیرووچی یهده تاشی یاردمیده دعا اۉقیب آسماندن یامغیر-قار یاغدیرووچی کیشیلر بۉلگن. منه شو یهده علمینی یافهسگه آتهسی نوح علیهسلام اۉرگتگن، دېگن نقل بار. یافس وفاتیدن سۉنگ تورک آتهسی اۉرنیگه اۉتیریب یورتنی باشقردی. خلق اونی یافس اۉغلان، دېب اتهگن. تورک ابن یافس، یافس اۉغلان، تورکخان ناملری بیلن مشهور بۉلگن تورک قدیمگی دیني عقیدهلرگه کۉره، یافسنینگ تۉنغیچ اۉغلی حسابلهنگن. او آتهسی وفاتیدن سۉنگ تورکي اۉلکهلرنی باشقرگن اولوغ خاندیر. تورکنی کۉپراق اۉز خلقی یافس اۉغلان، دېب اتهگن. میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیچه، تورکخان کیامرسنینگ زمانداشی بۉلگن. کیامرس شرقي اېراننینگ بیرینچی حکمداری بۉلگنیدېک، تورک “مشرق دیاری خاقانلرینینگ بیرینچی قاانی” بۉلگن. میرزا اولوغبېکنینگ “تۉرت اولوس تاریخی” کتابیده “تورک ابن یافس ابن نوح علیهسلام سلطانلیگی ذکری” دېب ناملنگن مخصوص فصل موجود.[17] تورکخان اۉز قومی اۉرتهسیده خوش رسم-رسوملر، تحسینگه لایق ترتیبلر اۉرنتگن. نقل قیلیشلریچه، او بغایت عاقل و بااداب حکمدار بۉلگن. “تۉرت اولوس تاریخی” مولفی میرزا اولوغبېکنینگ یازیشیچه، “خانلیک رسم-رسومی و جهاندارلیک قاعدهلرینی بیرینچی بۉلیب مشرق مملکتلریده اجرا اېتدی. ایتهدیلرکی، چین مملکتی سرحدیدنکی، اونی خانجو، دېب اتهیدیلر، اساسي یېرلر، مثلاً، تورکستان زمین مملکتی چېگر ه لریگچه اونینگ حکومتی قۉلی آستیده اېدی. خیرگاه اودومی اونینگ اختراعلریدندیر. جمعیعی تورکلر آره سیده انعام قیلیش (عادتینی) اۉرنه تدی. عادل و کامل، کۉنگیلچن پادشاه بۉلگن، دېییشهدی. رعاِیت باره سیده کۉپ رعاایت قیلگن… اونینگ بېش اۉغلی بۉلگن. بیرینچیسی ابیلچه، ایکّینچیسی تونگ، اوچینچیسی چیگیل، تۉرتینچیسی برسخان، بېشینچیسی اتلاق. طعامگه توز سالماق تورکخان ابن یافس علیهسلام دوریده پیدا بۉلدی… شونینگدېک، چاروا و وحشي حیوانلر تېریسیدن لباس تیکیب کيیش هم تورک حکمرانلیگی دوریده پیدا بۉلدی”.[18] تورکخان ابن یافس 240 ییل عمر کۉرگن. خلص، تورلر و تورکلر یېوراسيا منطقهسیده کۉپ ییللر عمرگذرانلیک قیلیشگن. اولرده جمعیتنینگ اصلزاده قتلمی آريلر، دېب یوریتیلگن. تور(ک)لر یشهگن اولکن یورت توران دېب اتهلگن. بو اۉرینده توران اتَمهسیگه قیسقهچه تؤختهلیب اۉتیشنی لازم تاپدیک. توران تورکي خلقلر یٔشهیدیگن اولکن حدودنی انگلهتووچی تاریخي اتَمه، اجتماعي-سیاسي و مدني توشونچه بۉلیب، او بوندن تخمیناً 3000 ییل مقّدم دستلب تور(ک)لر یٔشاوچی یورت – تور یاکه تورکستان شکلیده قۉللنیله باشلهگن. “اوېستا”ده هم او شوندهی منعاده ایشلهتیلگن. توران منطقهسی جغرافي جهتدن تینچ آکیانیدن اۉرته یېر دېنگیزیگچه، شمالي موز آکیانیدن تبېت و همالیه تاغلریگچه، اناتاليهدن شمالي هندوستانگچه بۉلگن اولکن حدودنی اۉز ایچیگه آلهدی. توران حدودیده یشهگن پراتاتورک خلقلر کوچلی بیر حکمدارگه احتیاج سېزگن. تاریخي منبعلرده تورلیچه ناملر بیلن اتهلگن، بیراق تورک تیلینینگ تورلی لهجهلریده گپلشگن چاروادار اهالی، یعنی کهنه تورک قوملری یگانه دولت و کوچلی داهيگه محتاج بۉلگن. عیناً کۉچمنچی چاروادار اهالی اۉرتهسیده الپ اېر تۉنگه، اۉتراق دهقانچیلیک واحه لری اهالیسی اۉرتهسیده افراسياب نامی بیلن مشهور بۉلگن شخص انه شوندهی مستقل توران دولتیگه اساس سالدی و اونینگ بیرینچی قاانی (خاقانی) بۉلدی. اۉز فکرلریمیزنی تورکلر (تورکيلر) حقیدهگی اَیریم ملاحظهلر بیلن دوام اېتتیره میز همده تورک اېتناسی و اېتنانیمینینگ اۉرته عصرلردهگی تاریخی همده اونینگ بعضی جهتلرینی کۉرسهتیشگه حرکت قیلهمیز. تورکلر یاکه تورکيلر جهاندهگی اېنگ قدیمگی و ییریک اېتناسلردن بیری بۉلگن. سۉنگّی دورده جهان عالِملری، جملهدن، اۉزبېک عالِملری تامانیدن عملگه آشیریلگن تدقیقاتلر نتیجهسیده و قدیمگی ختای منبعلریگه کۉره، تورک اتَمهسی بوندن تخمیناً 4000 ییل مقّدم رسمسیمان ایېراگلیفلر بیلن یازیلگن بیتیکلرده تیېک و تیوک شکلیده اوچرهیدی. تورک سۉزی کوچلی، مستحکم، به قوت، برکمال، عادللیک کبی منعالرنی انگلهتهدی، دېگن فکرلر موجود. تاریخچی عالِم عبدالاحد خواجهېونینگ یازیشیچه، قدیمگی ختای منبعلریده تورکلر قیافهسی چوقور کۉزلی، قیرّه بورونلی، به سَولت و سېرساچ، دېب کۉرسهتیلهدی. بیر نېچه مینگ ییللیکلر دوامیده تورکي قبیلهلر کۉپ مرته بیرلشگن و پرچهلنگنلیگی طفیلی اولرنیگ قبیلوي ترکیبی هم اۉزگریب تورگن.[19] مِیل.او. اییی عصردن تا میلادي 3 عصرگچه بۉلگن دورده تورکلر اولوغ خونن خاقانلیگی ترکیبیده بۉلگنلیگی سببلی ختای منبعلریده اولر شیوننو، خوننو دېب هم اتلگن. مذکور خاقانلیک یېمیریلگندن کېینگی 3000 ییلگه یقین وقت دوامیده ختایلر تورکلرنی تیېکلې (زمانوي تیلده تېلې) دېب اته شگن. میلادي 6 عصر اۉرتهلریده تورکلرده بۉلگن اشینه اولادی کوچییب، بویوک تورک خاقانلیگینی برپا اېتگن. ختای منبعلریگه کۉره، خاقانلیک توگهتیلگندن کېین تیلگه آلینهدیگن تورکي قبیلهلر 58 ته نام بیلن اجره تیلگن. شولردن 22 تهسی اېسه اویغورلر (اتفاقچیلر)، دېب نامله نگن. اویغور خاقانلیگی 9 عصر اۉرتهلریده توگهتیلگندن سۉنگ تورکلرنینگ کتّه بیر قِسمی آلتای و شرقي تورکستان حدودیدن ماواراولنهرگه کوچیب اۉتگن. تورکيه عالِملری اثرلریده تورک قبیلهسی کۉکتورک، دېب هم اتلهدی. تدقیقاتلرگه کۉره، کۉکتورک سۉزی تنگریگه، یعنی آسمانگه (کۉککه) ایشانگن تورکلر، بلندلیک تورکلری، کۉک بۉری تاتېمی بۉلگن تورکلر کبی منعالرنی انگلهتگن. تورکستان منطقهسی حدودیده تورک نامی تاپانیم، اېتنانیم، گیدرانیم صفتیده کۉپلب اوچرهیدی. بوندن تشقری، یېر یوزیده اۉزهگی تور و تورک بۉلگن جوده کۉپلب شهرلر، ولایتلر، دریالر، تاغلر، اوروغلر، خلقلر همده حیوان، شعر، موسیقه، کوی، داری، حربي اصول ناملری موجود. تورک اېتنانیمی تار منعاده اۉزبېکلر (اۉزبېک خلقی) ترکیبیدهگی اېتنیک گُروه لردن بیرینی انگلهتهدی. او 92 باولی اۉزبېک قوم (اوروغ)لریدن بیرینینگ نامی. تورکلر تۉرت ییریک قبیله (تورک، موسابازاری، کلتهتایٔ و برلاس)دن عبارت بۉلگن. اولر 6 -16 عصرلرده مینگ ییلدن آرتیق وقت دوامیده حاضرگی اۉزبېکستان حدودیگه کېلیب جایلشگن. قدیمگی و اۉرته عصرلردهگی تورکي قبیلهلرنینگ قالدیقلریدن تورک اېتنیک گُروهی ترکیب تاپگن. تورکلر ترکیبیگه تورکلشگن مۉغول قبیلهلرینینگ اَیریم گُروهلری هم کیرگن. اولر، اساسن، چارواچیلیک و قسماً دهقانچیلیک بیلن شغللنگن. تورکلرنینگ کۉپچیلیگی 20عصر باشلریده تاغلردن واحهلرگه کوچیب توشگنلر. اولر بو پیتده بخارا امیرلیگی حدودی، فرغآنه واديسی، سمرقند ولایتی و تاشکېنت واحهسیده یشهگنلر. الپ اېر تۉنگه – تورکي خلقلر باباکلانی الپ اېر تۉنگه تنیقلی حربي سرکرده و مشهور دولت اربابی بۉلیب، او تورکي خلقلر باباکلانی حسابلهنهدی. تورکي منبعلرده او الپ اېر تۉنگه و تۉنگه الپ اېر، فارسي منبعلرده افراسياب نامی بیلن تیلگه آلینگن. دېمک، الپ اېر تۉنگه و افراسياب، اصلیده، بیتّه شخصنینگ تورکي و فارسي ناملری بۉلیب، او توران دولتینینگ اساسچیسیدیر. تورکشناسلیک علمینینگ اساسچیسی بۉلگن مشهور عالِم محمود کاشغرییٔ اۉزینینگ “دېوانو لغآتیت تورک” (1071-1072) کتابیده الپ سۉزینی قوییدهگیچه ایضاحلهیدی: “الپ – باتیر، قهرمان”. سۉنگره کتابده الپ اېر تۉنگه حقیدهگی مشهور مرثیه کېلهدی.[20] تۉنگه (تانگه) سۉزی اېسه دېوانده قوییدهگیچه ایضاحلهنهدی: “تانه – یۉلبرس جنسیدن بۉلگن بیر خیل حیوان. او فیلنینگ کشندهسیدیر. بو سۉزنینگ اساسي منعاسی شُدیر. لېکن بو سۉز تورکلرده منعاسی اۉزگرگن حالده قۉللنهدی. بو سۉز، کۉپینچه، آدملرگه لقب اۉرنیده ایشلهتیلهدی. چنانچی، تانه خان، تانه تېگین و شونینگ کبیلر. تورکلرنینگ اولوغ خانی افراسيابنی تانه الپ اېر، دېب اتر اېدیلر. یۉلبرس کبی کوچلی بهادیر آدم، دېمکدیر”.[21] دېمک، الپ اېر تۉنگه سۉزینینگ لغوي منعاسی “یۉلبرس کبی کوچلی آدم، باتیر و قهرمان اېر” دېمکدیر. تورکي خلقلرده باتیر سرکردهلر و پادشاهلر نامیگه، عادتده، الپ سۉزی قۉشیب ایشلهتیلگن. الپ اېر تۉنگه بو نامنی اۉزیگه اسم قیلیب آلگن دستلبکی انسان، تورکي خلقلرنینگ ایلک خاقانی (خانی) حسابلنهدی. کېینچهلیک اۉزبېک خلق اېپاسیده 90 الپ بۉلگنلیگی، سۉنگّی الپ الپامیش اېکنلیگی کویله نگن. الپ اېر تۉنگه نینگ فارسي منبعلرده اۉز نامی بیلن تیلگه آلینمهیٔ، بلکه افراسياب، دېب اتهلیشیگه نیمه سبب بۉلگن؟ افراسياب ایکّی سۉز: افرا و سياب سۉزلریدن تشکیل تاپگن. “افراس” سۉزی عربچه بۉلیب، آت منعاسینی بیلدیرهدی. اېران افسانهلری و یازمه ادبیاتیدهگی قهرمانلر نامیگه ازلدن آت (اسپ) سۉزی قۉشیب ایشلهتیلگن. مثلاً، “شاهنامه”ده گوشته سپ، ارجه سپ، لوهره سپ کبی کۉپلب ناملر اوچرهیدی. سياب اېسه سیاه آب، یعنی قاره سوو، دېمکدیر. خلص، افراسياب فارسچهده قاره آت، قاره اۉتلیق منعالرینی بېرهدی. قاره سۉزی فقط رنگ (صفت) منعاسیده قۉللنمهیٔ، بو توشونچهنینگ تورکي خلقلرده کوچلی، بهادیر کبی منعالری هم موجودلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. (بو اۉرینده کېینچهلیک تشکیل تاپگن تورکي سلاله – قارهخانيلر دولتینینگ ناملنیشی بېواسطه شو سۉزنینگ کېینگی منعاسیدن آلینگنلیگینی علیحده تاکیدلب اۉتیش لازم. حتّی تورکستان تاریخیده قارهخیتایٔلر دولتی بۉلگنلیگی هم معلوم.) بیراق فارسلر افراسيابنی یاووزلیک و دهشتنینگ تمثالیگه ایلهنتیرگنلر. تاجیک قاموسلریده اېسه افراسياب سۉزی قۉرقیچ و دهشت سالووچی منعاسیده ایضاحلنهدی. الپ اېر تۉنگهنینگ بالهلیک و یاشلیک ییللری تۉغریسیدهگی معلوماتلر کم سقلهنیب قالگن. اونینگ اجدادلری و کېلیب چیقیشی تۉغریسیده تورلی-تومن ملاحظهلر بار. بیراق الپ اېر تۉنگه تورکي قومگه منسوب بۉلگنلیگی انکار اېتیب بۉلمهیدیگن حقیقت حسابلنهدی. قاموسي عالِم و بویوک متفکر ابو ریحان بېروني (973-1048) اۉزینینگ مشهور “قدیمگی خلقلردن قالگن یادگارلیکلر” (1000 ییلده یازیلگن) اثریده قوییدهگیچه تاکیدلهیدی: “افراسياب ابن بومنج ابن اِینت ابن ریشمن ابن تورک ابن زبنسپ ابن عرشسپ ابن توج. نهایت، منوچېهر افراسيابدن پادشاهلیکنی (تارتیب) آلیب، اونی (اېراندن) هَیدهدی. کېین ایکاوی مشهور بیر آتیشمه طفیلی یره شدیلر”.[22] بېروني باشقه بیر اۉرینده “اوېستا” کتابیگه تیهنیب، کیامرسدن باشلنگن پېشدادي پادشاهلرنینگ اسملری کېلتیریلگن جایده افراسياب اېرانده 12 ییل پادشاهلیک قیلگنلیگینی ایتیب اۉتهدی.[23] تورکي شاعر و دولت اربابی یوسف خاص حاجیب “قوتهدغو بیلیگ” داستانیده محمود کاشغرییٔ کبی تۉنگه الپ اېر فعالیتیگه یوقاری بها بېرهدی. “تورکي شاهنامه” نامی بیلن شهرت قازانگن بو اثرده الپ اېر تۉنگه فعالیتی قوییدهگیچه مدح اېتیلهدی و تعریفلهنهدی: “نظر سالیب قرهسنگ، تورک بېکلری، تورک بېکلرینینگ اېنگ یخشیلری، اولر آرهسیده اېنگ نامی مشهوری و بختی کولیب باققنی تۉنگه الپ اېر ناملی بېک اېدی. مشاهیدهسی کېنگ، صنعت – هنرلری بېحساب کۉپ، بیلیملی، ذکاوتلی سره آدم اۉشه اېدی. تاجیکلر اونی افراسياب دېب اتهیدیلر، او تلهی اېللرنی اۉز تصرفیگه آلگن اېدی. تاجیکلر او حقده کتابده یازیب قالدیرگنلر، بۉلمش، او حقده کیم نیمهنی هم بیلردی”.[24] خلص، بو اۉرینده یوسف خاص حاجیب تامانیدن الپ اېر تۉنگه فقط زۉر جنگچی همده سرکرده و قۉماندان صفتیده اولوغلنمسدن، بلکه بویوک دولت اربابی، مملکت و دولت باشقرووینینگ کتّه تشکیلاتچیسی صفتیده نمایان بۉلهدی. بویوک اۉزبېک شاعری و متفکری علیشېر نوايی (1441-1501) اېسه بېرونيدن 500 ییل کېین اۉزینینگ “تاریخی مولوکی عجم” اثریده الپ اېر تۉنگهگه سَل باشقچه راق بها بېرهدی: “افراسياب. آنی بعضی دېبدورلرکیم، پوشنگ بیننی تور بیننی فریدون اۉغلیدور. و بعضی انینگ نسبتی کیامرسغه یېتکوروبدورلر. اما بورونغی درستراقدور. چون نودرنی (منوچېهرنینگ اۉغلی بۉلگن اېران شاهی – ق.ر.) اۉلتوردی، اېران ملکینی انداق بوزدیکی، آز یېرده مامورلوق قالدی… افراسياب پادشاهلیگی اۉن ایکّی ییل اېردی”.[25] بوگونگی کونده اۉزبېکستانده کۉپلب تاریخچی عالِملریمیز (ارخېولوگلر، منبعشناسلر، شرقشناسلر، اېتنالاگلر و ب.) الپ اېر تۉنگهنی تاریخي شخص صفتیده تن آلگیلری کېلمهیدی. اصلیده، مثلاًینگ ایلدیزی روس شرقشناسلری و.و.گریگارېو (1816-1881) و و.و.برتالد (1869-1930) اثرلریگه باریب تقهلهدی. و.و.برتالدنینگ یازیشیچه، “قارهخانيلر اېران تاثری آستیده قالگنلری اوچون اۉزلرینی افسانوي توران پادشاهیگه نسبت بېریب، آتینی افراسياب، دېب یوریتهدیلر. حالبوکه، بو تېرمین تماماً تورکچه اېمهسدیر”. تاریخدن معلومکی، روس شرقشناسلری اۉز فعالیتلری بیلن راسسيه امپراطوریسینینگ باسقینچیلیک و مستملکهچیلیک سیاستینی عملگه آشیریشده اۉز حکومتلریگه معین درجهده خدمت قیلیشگن. شرقشناس عالِم اشرف احمداونینگ یازیشیچه، “برتالد اۉرته آسيا خلقلری تاریخی، اېتناگرفيهسی و پسیخولوگیهسینی چوقور اۉرگنگن عالِم بۉلسه-ده، تورکستان خلقی مدنیتینی آبېکتیو و حقّاني بهالهیٔ آلمهدی، معلوم درجهده اونی کمسیتدی… چونکی برتالد چار راسسيهسی مستملکهچیلیگینینگ ایدېولوگی اېدی، او یېوراپهلیکلرنینگ آسيالیکلردن اوستونلیگی غایه سینی آلغه سوردی و شو اوستونلیکنی علمي و مفکوروي جهتدن اساسلشگه خدمت قیلدی”.[26] عیناً و.و.برتالد و باشقه راسسيه شرقشناسلری تاثریده ساوېت تاریخی فنیده 20 عصرگه کېلیب الپ اېر تۉنگه تاریخي شخص مقامیدن محروم قیلیندی. کمونیستلیک مفکوره بونینگ اوچون برچه واسطهلرنی ایشگه سالدی. توران دولتی و افراسياب حقیدهگی فکرلر اېسه سفسطه گه چیقریلدی. افسوسکی، بو مفکورنینگ بوندهی آغیر تاثریدن بوگونگی کونده هم کۉپلب مشهور اۉزبېک عالِملری (اولر صفیده حتّی اکادېمیکلر هم بار) قوتیله آلیشمهمه یپتی. بو اۉرینده تاجیکستانلیک عالِملر تۉغریسیده حتّی گپیریب اۉتیریشنینگ هم حاجتی یۉق. بیراق بوندن 53 ییل مقّدم نشر اېتیلگن محمود کاشغرییٔنینگ “دېوانو لغآتیت تورک” اثری 1-جلدیگه علاوه قیلینگن ایضاحلرده ایکّی بېتلیک ایخچم “افراسياب” مقالهسی موجود. مقاله مولفی مشهور تیلشناس عالِم، اۉزبېکستانده خدمت کۉرستگن فن اربابی صالح مطللیباو (1900-1979) تاریخي اثرلرده افراسياب تۉغریسیدهگی فکرلر بېنیهایه کۉپلیگینی تاکیدلب، دېواندهگی معلوماتلر افراسيابنینگ تاریخي شخص اېکنلیگینی تصدیقلهیدی، دېگن تۉغری و ددیل خلاصهگه کېلهدی. او “افراسياب – افسانوي شخص” دېب حکم چیقرگن روس شرقشناسلری و.و.گریگارېو و اکادېمیک و.و.برتالد فکرلرینی اۉز ایضاحیده کېسکین تنقید قیلهدی. اوشبو اۉرینده جسور تیلشناس عالِمیمیز س.مطللیباونینگ بو مقالهده کۉرستیب اۉتگن افراسياب حقیدهگی اَیریم فکرلرینی کېلتیریب اۉتمیز: “شرق یولدوزی” ژونالی، 2013 ییل، 4-سان. “افراسياب” محمود کاشغرییٔ دېوانیده افراسيابنی الپ اېرتۉنگه دېب کۉرستسه، “قوتهدغو بیلیگ” اوتاری یوسف خاص حاج [ سه شنبه پانزدهم اسفند ۱۳۹۶ ] [ 12:30 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||
