محمد شیبان
قاسیم-سلطان بیلن تۉقنه‌ شوو

گ.ا. قمبربېکاواگه کۉره‌، تاریخچی اسماعیل حسیني مراشي تبریزي اۉزی نینگ «تاریخی صفوي» (صفويلر اوروغی نینگ تاریخی») قۉلیازمه‌لریده خبر بېریشیچه، اېران شاهیدن خوراساننی تارتیب آلیش مقصدیده شَیبانيخان آنه‌سی طرفیدن قرینداشی بۉلگن قزاق سلطانی قاسیمگه مراجعت قیلیب، اتفاق توزیشنی تکلیف اېته‌دی و حربي جهتدن یاردم کۉرسه‌تیشینی سۉره‌ یدی. منه‌شو مقصدینی کۉرسه‌تیب قاسیم سلطانگه شَیبانيخان «عریضه‌» شکایت-خطی یازه‌دی.

بیراق، کېینچه‌لیک، قرینداشلر اۉرته‌سیده‌گی، یعنی – قاسیم سلطان و محمد شَیبانيخان اۉرته‌سیده‌گی دۉستلیک یکونیگه یېته‌دی. بونده فارس دیپلوماتيه‌سی نینگ اۉزیگه خاص تأثیری بۉلیب، شَیبانيلر نینگ دشتی قیپچاقده‌گی خانلیک تختیگه دعواگرلیگی اۉزارا قره‌مه-قرشیلیک نینگ کېلیب چیقیشیگه سبب بۉله‌دی.

محمد شَیبانيخان قزاق خانلیگی نینگ مستحکملنیشیگه امکان قدَر تۉسقینلیک قیلیب کېله‌دی و شو مقصدده سِردریاده قزاق خانلری نینگ کوچ-قدرتینی آشیب کېتیشیگه قرشیلیک کۉرسه‌تیب کېله‌دی. بوندن تشقری، ماورالنهر بیلن سودا علاقه‌لرینی بوتونله‌ی تؤخته‌تیشگه حره‌کت قیلیب، تورکستان اهالیسینی قزاق سوداگرلری بیلن سودا-ساتیق قیلمسلیک تۉغریسیده فرمان چیقردی.

شَیبانيخا نینگ عملده قزاقلر بیلن سودا-ساتیقنی تحقیقلشی- اقتصادي بلاکده‌سی، همده‌ حربي چاره‌لر، قزاق خانلیگی تامانیدن ماس روشده عملي جوابلر بېریلیشینی کېلتیریب چیقره‌دی. سِردریا بۉییده‌گی شهرلر اوچون کوره‌ش، اوزاق دوام اېتگن اوروشگه آلیب کېله‌دی. سلطان قاسیمخان سِردریا بۉییده‌گی شهرلرده اۉزی نینگ حاکیميتی اوچون اقتصادي و حربي تیه‌نچنی کۉرر و شَیبانيلرنی تورکستان و تاشکېنت نینگ چېگره‌ حدودلری دایمي روشده تشویشگه سالیب کېلر اېدی.

1510 ییل قیشیده‌گی قاسیمخان سلطان نینگ تورکستانگه باستیریب کېلیشیگه جوابن، شَیبانيخان اولوتاو تاغ یان بغریده جایلشگن قاسیمخان اولوسیگه قرشی یوریشنی عملگه آشیره‌دی. بو یوریش موافقيتسیزلیککه اوچره‌یدی و اونینگ بوتکول مغلوبیتی بیلن توگه‌یدی همده‌ کېینچه‌لیک اونینگ حاکیميتی کوچسیزلنیشی و قویی مروده اونینگ اۉلیمی بیلن یکون تاپه‌دی.

بیراق، سنّی مذهبده‌گی شَیبانيلر، شیعه‌ مذهبیده‌گی صفوي شاه اسماعیلدن مغلوبیتگه اوچره‌گنیده، قاسیمخان بیلن قانداشلیک علاقه‌لری اۉزینی کۉرسه‌ته‌دی و قاسیمخان نینگ اۉغلی ابولخیر اۉز قۉشینلری بیلن اېرانيلرگه قرشی جنگ قیلیش اوچون 1511 ییلده شَیبانيلرگه کېلیب قۉشیله‌دی. ابولخیر صفويلر شاهیگه شونده‌ی مضمونده خط یازه‌دی: «دشت نینگ پادشاهی، قاسیمخان نینگ اۉغلی- بویوک تربیه‌ صاحبی کېلگنلیگی شاه اسماعیل بهادرخانگه معلوم بۉلسین. سیز اۉزلرینگیز حکمرانلیک قیله‌یاتگن حدود چېگره‌لریدن چیقیب، مردلرچه اۉزینگیزنی نمایش اېتدینگیز. خان مېنی سیزلرنی قۉلگه آلیشیم اوچون جۉنه‌تدی، لېکن مېن جسور کیشیلرنی حرمت قیله‌من و آتمه سیزلر نینگ آیاغاینگیزنی آسماندن قیلیب آسیب قۉییشینی ایسته‌مه‌یمن. سیزلر هم اۉز خیاتینگیزنی قدرله‌یسیزلر، شو نینگ اوچون هم بو یېرلرنی بۉشه‌تیب قۉیینگ و اۉزبېک خانلریگه اونی تاپشیرینگ، اۉزلرینگیز اېسه اېرانگه قَیتیب کېتینگ، عکس حالده باشینگیزگه یېرنی و بوتون عالمنی تشلب یوباره‌من. یاشلیگینگگه رحم قیلگین و معناسیز قربانلیک بېریشدن قَیت. بو مېنینگ مصلحتیم و سېن اېسه نیمه‌نی ایسته‌سنگ، شونی قیله‌وېر». بیراق صفويلر غلبه‌ قازانه‌دی، ابولخیر اېسه اۉلدیریله‌دی.

حیاتی نینگ آخیرگی ییللری

شَیبانيخان نینگ سۉنگگی ییللری آسان بۉلمه‌گن. 1509 ییل نینگ بهاریده آنه‌سی وفات اېته‌دی. آنه‌سینی سمرقندده دفن اېتگنیدن سۉنگ، او قرشیگه یۉل آله‌دی و اۉز یقینلری بیلن مجلس اۉتکزه‌دی و اولرنی اۉز اولوسلریگه ترقه‌لیشیگه اذن بېره‌دی. قرینداشی عبیدالله بوخاراگه جۉنب کېته‌دی، محمد تېمور-سمرقندگه، خمزه سلطان- حصارگه و باشقه‌لر. شَیبانیخا نینگ اۉزی اېسه اونچه‌ کتّه‌ بۉلمه‌گن قۉشین بیلن مروگه یۉل آله‌دی.

و.برتالد نینگ فکریچه، شَیباني نینگ دیپلوماتیک و حربي قابلیبیلریگه هېچ قنده‌ی شبهه‌ بۉلیشی ممکن اېمس، بیراق اۉزی نینگ فعالیتی نتیجه‌لرینی مستحکمله‌ی آلمه‌دی. عمریینیگ آخیرگی ییللریده موافقيتسیز یوریشلری نتیجه‌سیده اۉزی نینگ قرینداشلری، اۉغلی محمودنی، عبیدالله‌خاننی و اۉزی نینگ عمکیسی بۉلمیش کۉچکینچیخاننی حقارت قیله‌دی. یسسويه طریقتی مخلصی صفتیده ماورالنهر اهالیسی اۉرته‌سیده کتّه‌ حرمتگه اېگه‌ بۉلگن، بیراق تېموريلر تقدیری بیلن اۉز تقدیرلرینی باغلب کېلگن نقشبنديه یېتکچیلرینی شَیبانيخان تعقیب قیلینیشیگه یۉل قۉییب بېره‌دی. طریقت یېتکچیسی محمد-یحیا بو نینگ اوچون اۉز حیاتی بیلن قربانلیک بېره‌دی.

صفويلر سلاله‌سیدن بۉلگن اېران شاهی اسماعیل I شَیبانيخان اېریشه‌یاتگن موافقیتلردن بېزاوته‌ بۉلگن اېدی. سیاسي منفعتلردن تشقری، اسماعیل شاه تامانیدن دولت مفکوره‌سی صفتیده اۉزی نینگ شیعه‌لیک مذهبینی اعلان قیلگن اونینگ دیني قره‌شلری هم، عکسینچه‌ شَیبانيخان تامانیدن حمایه‌لنیب کېلینه‌یاتگن، ماوارالنهر اهالیسی نینگ کۉپچیلیگی تامانیدن اعتقاد قیلینه‌دیگن سنّی مذهب بیلن اۉزارا قره‌مه-قرشیلیککه دوچ کېله‌دی.

1510 ییلده شَیبانيخان هراتده اېدی. شو پیتده اسماعیل I خوراسان غربیگه باستیریب کیرا‌دی و شدّت بیلن هرات طرفگه قره‌ب حرکت قیله‌دی. شَیبانيخا نینگ قۉل آستیده کېره‌کلی مقدارده‌گی خربي قۉشین بۉلمه‌یدی، اساسي حربي قِسملر ماوارالنهرده تورگن بۉله‌دی، شو نینگ اوچون او اۉز امیرلری بیلن مصلحتلشیب مرو دېوارلری آرتیگه یشیرینه‌شیگه مجبور بۉله‌دی. صفويلر قۉشینی استراباد، مشهد همده‌ سېره‌خنی قۉلگه کیریته‌دیلر. خوراسانده‌گی برچه‌ اۉزبېک امیرلری، شو جمله‌دن جان وفا هم، صفوي-قیزیل‌باشلیلردن قاچیشه‌دی و مروگه یېتیب کېلیشه‌دی. شَیبانيخان عبیدالله‌خان و محمد تېمور –سلطانگه چاپر جۉنه‌تیب یاردم سۉره‌یدی. بو پیتده اېسه شاه اسماعیل مرونی قورشب آله‌دی و بیر قنچه‌ مدت قملده اوشلب توره‌دی، اما شهرنی اېگه‌لله‌ی آلمه‌یدی، بیراق خاننی شهردن چیقیشگه مجبور قیلیش اوچون، هیله‌ ایشله‌تیب چېکینگنده‌ی اۉزینی کۉرسه‌ته‌دی.

منبعلرگه کۉره‌، اۉشه‌ پیتده‌گی اۉزبېکلر جمعیتیده کتّه‌ تأثیرگه اېگه‌ بۉلگن شَیبانيخان نینگ خاتینلریدن بیری، عاییشه-سلطان خانیم بۉلیب، کۉپچیلیک آره‌سیده مۉغولخانیم نامی بیلن مشهور بۉلگن. منبعلرده قید اېتیلیشچه، خان کېنگشیده اۉزلرینی چېکینگنده‌ی کۉرسه‌تگن اسماعیل شاه نینگ قیزیل‌باشلی قۉشینلریگه قرشی جنگ قیلیش اوچون، مرودن چیقیش یاکه چیقمسلیمک مسأله‌سی کۉریله‌یاتگن اېدی. اۉزبېک امیرلری ماورالنهردن یاردمچی کوچلر یېتیب کېلگونگه قدَر، ایکّی یاکه اوچ کون کوتیشنی تکلیف اېتیب توریشگن بۉله‌دی.

بیراق بو حربي مجلسده اشتراک اېته‌یاتگن شَیبانيخا نینگ سویوکلی خاتینی-مۉغولخانیم، خانگه قره‌ته‌‌ شونده‌ی مراجعت قیله‌دی: «سېن اۉزبېک بۉله‌ توریب، قیزیل‌باشیدن قۉرقه‌یه‌پسنمی! اگر سیزلر قۉرقه‌یاتگن بۉلسنگیزلر، مېن اۉزیم قۉشینلرنی آله من و اولرنی آرتیدن باره‌ من. حاضر عینِ پلّه‌سی، بونده‌ی فرصت باشقه‌ بۉلمه‌یدی» دېیدی. مۉغولخانیم نینگ بو سۉزلریدن کېین برچه‌ اویه‌لگنده‌ی بۉلیشه‌دی همده‌ اۉزبېکلر قۉشینی جنگه کیریشیب، مغلوبیتگه اوچره‌شه‌دی و شَیبانيخان نینگ اۉلیمی بیلن یکونلنه‌دی.

محمد شَیبانيخان اۉزلریگه کېله‌یاتگن 30 مینگلیک یاردم کوچلرینی کوتمسدن، 5 مینگلیک قۉشینی بیلن شهردن چیقیب، شاهنی آرتیدن تقیب قیتلماقچی بۉله‌دی و پیستیرمه‌گه توشیب قاله‌دی. 1510 ییل دېکابیریده (باشقه‌ معلوماتلرگه کۉره‌ 1510 ییل 29 نوامبرده) مرو اطرافیده‌گی جنگده شَیبانيخان قۉشینلری، 17 مینگلیک اسماعیل شاه قۉشینلری تامانیدن قورشب آلینه‌دی و قتّيق قرشیلیک کۉرسه‌تیشلریگه قره‌مه‌ی شَیبانيخان قۉشینی مغلوب اېتیله‌دی.

تاریخي تدقیقاتلرگه کۉره‌ جنگده کۉپلب اۉزبېک زاداگانلری وکیللری و شَیبانيخان نینگ اۉزی هم اسیرگه توشه‌دی. اېران شاه اسماعیل بیرینچی شَیبانيخان نینگ تنه‌سینی بیلن شفقتسیزلرچه مناسبتده بۉله‌دی. اونینگ باشنی تنه‌سیدن جُدا قیلگه‌چ، کلّه‌ چناغیدن شراب ایچه‌دیگن کوموش ایدیش یه‌سه‌ته‌دی، باشقه‌ معلوماتلرگه کۉره‌، گردشیگه طلا یوریتیلگن، قدح ایدیش یه‌سه‌تیب، اوندن تورلی بزملرده بجانیدیلیک بیلن فایده‌لنیب کېله‌دی.

شَیبانيخان نینگ باشسیز تنه‌سی اۉز دولتی نینگ پایتختیگه- سمرقندگه دفن قیلینه‌دی. بو حقیقت XIXعصر نینگ 80-ییللریده، سمرقندده‌گی شَیبانیخان مقبره‌سی نینگ آچیلیشی عملگه آشیریلگنده تصدیقلنه‌دی. شَیبانيخان نینگ اسکليتیده باش قِسمی یۉقلیگی معلوم بۉله‌دی. حاضرگی وقتده شَیبانيخان نینگ مقبره‌سیگه اۉرنه‌تیلگن قبرتاش سنکت-پېتېربورگده‌گی اېرمیته‌جده سه‌قلنه‌دی. اونینگ مقبره‌سی 1870-ییللرده ویران قیلینگن. شَیبانيخان مقبره‌سیدن قالگن بار نرسه‌- بو سمرقندده‌گی رېگستان میدانیده‌گی مرمر بیر ده‌هما.

خاطره‌

شَیبانيخان نینگ شعري تۉپلمی (دېوانی) تورکيه‌ده چاپ اېتیلگن.

شَیبانيخان حقیده‌گی خلق آغزه‌کی ایجادی فولکلوری، 1920-ییللرده پۉلکان شاعر سۉزلریدن یازیب آلینه‌دی.
اۉزبېکستانده 1961 و 1989 ییللرده محمد صالح (1455—1534) نینگ «شَیبانينامه» اثری اۉزبېک تیلیده نشر اېتیلگن.
1967 ییلده اۉزبېکستانده «تواريخ-اغاوسیده‌ي نصرتنامه» فکسیمیل قۉلیازمه‌لری چاپ اېتیله‌دی.
شَیبانيخان ایجادی نینگ ادبیات و فلسفه‌ اثرلری بۉییچه‌ تورکيه‌ده بیر نېچه‌ دوکتورلیک دیسسېرتتسیه‌سی یازیلگن.
شَیبانيخان نینگ ایجادی بیلن بیرینچیلردن بۉلیب بویوک شرقشناس ذکي ولیدي تۉغان شغللنیب، اۉرگنیب چیققن.
1996 ییلده اۉزبېک تدقیقاتچیلری ه. مومناو، ب. باباجاناو و آلمان شرقشناس یو.پاول سمرقندده‌گی شَیبانيلر قبرتاشلریده‌گی یازوولرنی نشر اېتیشدی.
شَیبانيخان فرزندلری و اونینگ وارثلری

شَیبانيخان نینگ اۉلیمیدن سۉنگ، اونینگ یگانه‌ اۉغلی محمد تېمور (1514 ییلده وفات اېتگن) قاله‌دی. او کېینچه‌لیک سمرقندده آته‌سی، عمکیسی و بوویسی آلدیگه دفن قیلینه‌دی. اونینگ رفیقه‌سی مِهر سلطانخانیم علم-فن، صعنتگه حاميلیگی بۉییچه‌ مشهور بۉلگن. محمد تېمور سلطان نینگ بیر نفر اۉغلی- پۉلاد سلطان بۉلگن. پولات سلطانده هم بیر نفر اۉغلی- کۉکبۉری سلطان بۉلگن و اوندن سۉنگ ذرّیات قالمه‌گن.

بابور نینگ آپه‌سی خانزاده‌بېگیمدن، شَیبانيخان نینگ بیر اۉغلی خرّمشاخ بۉلگن، لېکن او آته‌سی نینگ وفاتیدن بیر مدت کېین وفات اېته‌دی.

تاریخي فنلر دوکتوری ر.رحمانه عليېوگه کۉره‌، «شَیبانيخان سمرقندنی قمل قیلگن پیتده، «اۉز حیاتی نینگ تۉلاوی» اوچون بابور خانگه اۉز آپه‌سی، ملکه‌ خانزاده‌بېگیمنی بېریب یوباره‌دی و کېینچه‌لیک او شَیبانيخان حرمیگه توشیب قاله‌دی و شَیبانيخانگه خرّمشاخ سلطاننی توغیب بېره‌دی. کېینچه‌لیک خرّمشاخ سلطانگه آته‌سی طرفیدن بلخ ولایتی بېریله‌دی. شونده‌ی بۉلسه‌ده، شَیبانيخان هر سفر اوشبو کنیزه‌گیگه ایشانچ بیلدیرمه‌ی کېله‌دی و بیر قنچه‌ وقت اۉتگه‌چ اونگه طلاغینی بېره‌دی. بو نینگ نتیجه‌سیده خانزاده‌بېگیم اسماعیل شاخ سراییگه توشیب قالیب، او یېرده اونگه بېتکرار حرمت کۉرسه‌تیلینه‌دی. اۉغلی خرّمشاخ سلطانگه کېلسک، او شَیبانيخان اۉلیمدن کېین بیر یاکه ایکّی ییل اۉتیب وفات اېته‌دی.»

شَیبانيخان، بابور نینگ آنه‌ طرفیدن بۉلگن خاله‌سی مِهر نگارخانیمگه هم اویلنه‌دی.

شَیبانيخان نینگ اوچینچی اۉغلی هم بۉلیب، او سویونچ محمد سلطان اېدی. سویونچ محمد-سلطان نینگ بیرته‌ اۉغلی محمدیار سلطان بۉلگن. شو فرزندی بیلن اونینگ ذرّیاتی اوزیله‌دی.

1510 ییلده شَیبانيخان نینگ اۉلیمیدن سۉنگ، اونینگ عمکیسی سویونچ خۉجه‌خان خان اېتیب سه‌یلنه‌دی. 1511 ییل نینگ بهاریده اونینگ باشقه‌ عمکیسی کۉچکینچیخان خان (1511-1530) اېتیب سه‌یلنه‌دی. او ابولخیر خان نینگ (1428-1468) و میرزا اولوغبېک نینگ قیزی (1409-1449)، رابعه سلطان بېگیم (1485 ییلده وفات اېتگن، تورکستان شهریده دفن اېتیلگن) نینگ اۉرته‌سیده‌گی توغیلگن اۉغلی بۉلگن.

شَیباني وفاتیدن کېین خوراسان و ماوارالنهرده‌گی کوچلر اسماعیل بیرینچی و بابور نینگ قۉلیگه اۉته‌دی. فقط‌گینه شَیبانيخان نینگ جیینی عبیدالله‌خا نینگ قابلیبلری طفیلی شَیبانيلر خاندانینگ حکمرانلیگی 1512 ییلده قَیته تیکلنگن. عبیدالله‌خان اهالی سیمپه‌تيه‌سینی قازانیشگه موفق بۉله‌دی، او صفويلرنی مغلوبیتگه اوچره‌تیب، اېراندن مستقل بۉله‌دی. بو غلبه‌ طفیلی اهالی سنّی مذهبیده‌گی اعتقادینی سه‌قلب قاله‌دی. کۉچکینچیخان حکمرانلیگی دوریده سمرقند شَیبانيلر دولتی نینگ پایتختی بۉلیب قالگن اېدی

http://ufq.uz/oz/2018/04/23/1589/

حرمت بیلن ع .فاریابی