«توران» اتَمه‌ سی حقیده بیر نېچه‌ سۉز
***************************
قدیمگی دورلرده تورکي قبیله‌لر سیبیردن اۉرته‌ یېر دېنگیزیگچه بۉلگن حدودده، بعضیلری اۉتراق، بعضیلری کۉچمنچی حالده یشه گنلر. محمود کاشغاری «دېوان ا لغت تورک» (XI عصر) اثریده شونده‌ی یازه‌دی: «غربده روم چېگره‌ سیدن شرقده چین ایچیگچه بۉلگن حدودده تورک اوروغ و قبیله‌لری شو ترتیبده جایلشگن: پېچېنېگ، قیپچاق، اۉغاوز، یېمېک، باشقیرد، بسمیل، قَیی، یه‌ به‌ قو، تاتار، قیرغیز، چیگیل، تؤخسی، یاغما، اوغراق، چروق، چۉمول، اویغور، تنگوت، خیتای». کېینگی صحیفه‌لرده او غربده‌گی بولغار و سوور قبیله‌لرینی هم تیلگه آله‌دی. مذکور حدودلرده تاپیلگن قدیمي قبرلر و تاشلرگه بیتیلگن یازوولر هم بو معلوماتلرنی تصدیقله‌یدی.

تورکي خلقلر شرقي و حتا غربي اروپاده، کیچیک آسیا، مرکزي آسیا و غربي سیبیرده تورلی ناملر بیلن بیر نېچه‌ مینگ ییلدن بویان یشب کېله‌دی. اولر نینگ اېتنیک ترکیبی اساسن اۉزگرمه‌گن بۉلسه-ده، تورلی دورلرده تورلی تورکي خلقلر و قبیله‌لر نینگ حکمران موقعگه اېریشووی نتیجه‌سیده عمومي ناملری اۉزگریب تورگن. شرقي اروپا و کیچیک آسیا تورکي خلقلری تاریخینی اۉرگنگن دنيه‌ لیک عالِم پ.ف.سوم XIXعصرده‌ یاق شو فکرگه کېلگن اېدی. او شونده‌ی دېب یازه‌دی: «تورکلر نینگ عمومي نامی بیر قبیله‌ نینگ ایکّینچیسی اوستیدن غالب چیقیشیگه باغلیق روشده تېز-تېز اۉزگریب تورگن. سکیفلر، سرماتلر، النلر، خونلر، خزرلر، اوزلر یاکه کامانلر، تاتارلر – ماهیتاً بیر-بیری نینگ آرتیدن کېلگن عمومي ناملردیر».

اروپا و روس تاریخچیلری مۉغوللر و تورکلرنی عمومي نام بیلن «تاتارلر» دېب اته‌یدیلر. انگلیس تاریخچیسی و ترجمانی اویلیه‌م اېرسکین «بابور حکمرانلیگی دوریده‌گی هندیستان تاریخی» (1854 ی.) اثریده بو اتَمنی شونده‌ی ایضاحله‌یدی:

«بیز تاتار دېب اته‌گن قبیله‌لر تاریخن اوچته کتّه‌ عرققه بۉلینه‌دی و اولر بیر-بیریدن عرف-عادتلری، تیلی و تورموش طرزی بیلن فرقلنه‌دیلر:

تونگوسلر یاکه منچجورلر. آسیا شرقیده، شمالي ختایده یشه گنلر.
مۉغوللر. شمالي طبېت مرکزیده، غربده تورفان و یاییق (اوره‌ ل) دریاسی آره‌ لیغیده یشه گنلر.
تورکلر. اولر کۉپ عصرلر دوامیده‌ گابی چۉللری و غربي مۉغولستان، جَنوبده قشقر و پامیر تاغلریگچه، خوراسان، کسپي و قاره‌ دېنگیزلریگچه، غربده اېسه دان و والگه بۉیلریگچه، شِمالده اېسه سیبیرگچه اولکن حدودنی اېگه‌للب یشه گن.
بو اوچه‌ له قوم ایچیده تورکلر سان جهتیدن اېنگ کۉپ اوروغ بۉلیب، جوده‌ اولکن تېرریتاريه‌ گه ترقه‌ لیب کېتگن.»

الپ اېر تۉنگه (افراسياب) نامی کۉپچیلیککه یخشی معلوم. او میلاددن اوّلگی VIIعصردن میلاد نینگ II عصریگچه اۉرته‌ آسیادن قاره‌ دېنگیزگچه بۉلگن حدودده حکم سورگن سک امپراطورلیکسی نینگ مشهور خاقانی اېدی. اېرانلیکلر بو امپراطورلیکنی توران دېب اته‌گنلر. ابولقاسیم فردوسي نینگ «شاهنامه‌» اثریده «توران خاقانی افراسياب» حقیده بیر قطار روایتلر قلمگه آلینگن. کېینچه‌لیک بو دولتگه آمورغ، ملکه‌ تومر (تومریس)، شو اسملی خانلر باشچیلیک قیلگنلر.

اویغور تاریخچیسی تورغون الماس بو حقده شونده‌ی یازه‌دی: «سکلر اصلیده قدیمگی دورلرده غربي سیبیرده یشه گن. اولر میلاددن 10 عصر آلدین اۉزلری نینگ شرقده یشه یدیگن قرینداشلری — سرماتلر نینگ هجومیگه اوچره‌یدی. شو سببلی سکلر جَنوبگه کۉچیب، قاره‌ دېنگیز نینگ شِمالیگه یېرلشگن. سکلر نینگ بیر قِسمی اېران نسللی خلقلر تأثیریگه اوچره‌ ب، فارس تیلی و مدنیتینی قبول قیلگن. اما تورکي عرققه خاص خصوصیتلرینی اساسن سه قلب قالگن. یاقوتلر حاضر هم اۉزلرینی «سک» دېب اته‌یدیلر. سکلر نینگ دیني اعتقادی و عرف-عادتلری خونلر و تورکلرنیکی بیلن بیر خیلدیر. اولر شمانیزمگه و کۉک تنگریگه اعتقاد قیلیشگن. قویاش و آیگه سیغینیشگن. شو سببلی تورکلر اۉز اسملریگه کون، آی سۉزینی قۉشیب اتشنی یخشی کۉرگنلر».

مشهور قزاق شاعری اۉلجس سولېیمېناو «از ای یه» اثری نینگ «شومېرنامه» بابیده تورک تیلی بیلن شومېر تیلینی قیاسله‌یدی و کۉپ‌گینه اۉخششلیکلرنی تاپه‌دی. معلومکی، شومېرلر عصرمیزدن مینگ ییل آلدین مېساپاته‌ ميه‌ده انسانیت تاریخیده ایلک بار دولتشهرلر قورگن. اولر نینگ تیلی تورک تیلی بیلن قرینداش اېکنلیگی حقیده بیر قطار جهان عالِملری فکر بیلدیریشگن.

«از ای یه» کتابیده یازیلیشیچه، عصرمیزدن آلدینگی VII عصرده اششوري سالنامه‌لرده کسپي دېنگیزی شِمالیده‌گی چۉللردن مېساپاته‌ ميه‌ گه کۉچمنچیلر باسقینی رۉی بېرگنلیگی، بو قبیله‌لر نامی «ایشگوز»، یېتکچیلری اېسه ایسپه‌ که اېکنلیگی قید اېتیلگن. مؤلف اولر اصلیده تورکي ایچ-اۉغاوز قبیله‌لری اېکنلیگینی انیق دلیللر اساسیده اثباتله‌گن.

تورکي خلقلر حقیده‌گی دستلبکی معلوماتلر یونان تاریخچیلری و ادیبلری گېکاتېی، گېسیاد، گېرادات، ستره‌ بان، پلیني، پامپاني مېله، پتالېمېی، ارمن تاریخچیلری ماوسېس خارېنه‌ تسی، انه‌ ني شیره‌ که‌ تسی، عرب و فارس سالنامه‌چیلری ابن اله‌ سیر، رشیدالدین، خارده‌ دبېه، ابول-فیده، ابن خوکل و باشقه‌لر نینگ اثرلریده کېلتیریلگن. اما تورکي خلقلر تاریخی حقیده‌گی ایلک علمي تدقیقاتلردن بیری سویسلیک افسری ف.ای. تاببېرت-ستره‌ لېنبېرگ قلمیگه منسوب. او 1713-1722 ییللرده سیبیرده حربي خدمتده بۉلگن و بو یېرده‌گی قدیمي قۉرغانلرنی اۉرگنیب، تورکي خلقلر نینگ ایلک وطنی — آلتای دېگن فکرگه کېلگن. لېکن کېینچه‌لیک اکادمیک اې.ای.اې‌ خوه‌ لد تورکي قبیله‌لر عصرمیزدن آلدین هم اروپاده یشه گن، دېگن قره‌شنی ایلگری سوردی و بو فکرنی یونان تاریخچیلری اثرلریده کېلتیریلگن مثاللر بیلن اثباتله‌دی.

تورکي خلقلر قدیمدن یشه گن ینه‌ بیر حدود امودریا و سِردریا بۉیلریدیر. تاریخدن معلومکی، اېنگ قدیمي مدنیتلر اولکن دریالر ساحللریده پیدا بۉلگن. مثلاً، شومېر، اککاد و بابیل مدنیتلری تیگر و یېوفرات دریالری حوز ه‌ سیده شکللنگن. امودریا و سِردریا ساحللریده هم مینگ ییللر دوامیده‌ اۉنلب دولتلر و مدنیتلر وجودگه کېلگن. طبيعيکی، بو حدود اۉزی نینگ طبيعي گۉزللیگی و بایلیکلری بیلن همیشه‌ باسقینچیلر نینگ اشتهاسینی قۉزغه‌گن. شو سببلی اجدادلریمیز کۉپینچه‌ قۉلده قورال بیلن اۉز اېرکینلیکلرینی حمایه‌ قیلیشگه مجبور بۉلگنلر. بعضی دورلرده اېسه کوچلی دشمنلر اسارتی آستیده یشه گنلر. یونانلر، اېران اخامانيلری، عربلر اصطلاحلری بونگه مثال بۉله‌ آله‌دی.

میلادي VIعصر نینگ 60-ییللریده نخشب شهری یقینیده تورک خاقانلیگی عسکرلری بیلن ېفتليلر نینگ قۉشینلری تۉقنه‌شه‌دی. بو جنگده ایسته‌ می یابغو باشچیلیگیده‌گی تورک عسکرلری غالب چیقه‌دیلر. سغد، خوارزم، اوسروشانه، فرغآنه‌ و شاش واحه‌لری خاقانلیک ترکیبیگه کیرا‌دی. 567 ییلده ایسته‌ می یابغو ساسانيلرگه قرشی هجومنی دوام اېتتیریب، تاخرستاننی هم قۉلگه کیریته‌دی. تورک خاقانلیگی نینگ بو یېرده‌گی حاکمیتی قریب VIIIعصر نینگ بیرینچی چاره‌گیگچه دوام اېتگن.

تاریخي منبعلرده «توران» اتَمه‌سی ایکّی معناده قۉللنگن:

کېنگ معناده — تورکي قبیله‌لر یشه یدیگن حدودلر.
تار معناده — امودریا حوزه‌ سی و اوندن شرقده جایلشگن همده‌ اساسن تورکي قبیله‌لر یشه یدیگن حدود.
کۉپ‌گینه منبعلرده بو جایلر توران دېب اته‌لگن. جمله‌دن، زردوشتيلر نینگ مقّدس کتابی «اوېستا»ده و ابولقاسیم فردوسي نینگ «شاهنامه‌» اثریده بو حقده معلوماتلر موجود.

تنیقلی فارس شاعری اسدی توسي نینگ قدیمگی افسانه‌لر اساسیده یازیلگن «گېرسهاسبنامه» داستانیده (میلادي 1066 ی.) شونده‌ی مصرع بار:

همه ماورالنهر تا مرزی چین
شمردند آنگاه توران‌زمین.

یعنی، ماورالنهر حدودیدن تا ختای یېرلریگچه او پیتده (قدیمگی دورلرده) توران‌زمین دېب حسابلنردی.

بیز مذکور کتابده اتَمنینگ خودّی شو معناسیگه اساسن مرکزي آسیا و اونگه توتش حدودلرده‌گی دولتلر حقیده حکایه‌ قیلدیک.

«دېوان ا لغآت تورک» اثری یازیلگنیدن بویان 1000 ییل وقت اۉتدی. اما تورکي خلقلر حاضر هم عیناً اوشبو اثرده قید اېتیلگن حدودلرده یشه‌ماقده‌لر (کتابگه علاوه‌ قیلینگن صوره‌ تلرگه قره‌ نگ). اېندی اولر نینگ کۉپچیلیگی ناملری اۉزگرگن. قدیمگی ناملردن فقط‌گینه تاتار، باشقیرد، قیرغیز، اویغور و بولغار اتَمه‌لری‌گینه سه‌قلنیب قالگن. کۉپ‌گینه قبیله‌ و اوروغلر حاضرگی تورک، آذربایجان، اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، تورکمن، قاره‌قلپاق و باشقه‌ تورکي خلقلر ترکیبیگه کیرگن. جمله‌دن، اۉزبېکلر دستلب 92 اوروغدن تشکیل تاپگن بۉلسه، کېینچه‌لیک اونگه ینه‌ اۉنلب قبیله‌ و اوروغلر قۉشیلگن.

اوشبو کتابده 2،5 مینگ ییلدن آرتیقراق وقت مابینیده‌ منطقه‌میزده حکم سورگن قدیمگی دولتلر و حکمدار سلاله‌لر، تورکي قبیله‌ و اوروغلر حقیده قیسقه‌چه‌ توشونچه‌ بېریشگه اینتیلدیک. دولتچیلیگیمیز تاریخی، مشهور حکمدارلر، تورکي خلقلر کېچمیشی نینگ نامعلوم صحیفه‌لری حقیده‌گی معلوماتلر تاریخ اخلاصمندلرینی، اېنگ اوّلا، یاشلریمیزنی قیزیقتیریشی شبهه‌سیز.

طبيعيکی، معلوماتلر تورلی منبعلردن آلینگنی اوچون اسملرده و سنه‌لرده اَیریم خطالر بۉلیشی ممکن. بیلدیریلگن تکلیف و ملاحظه‌لر اساسیده اولر کېینگی نشرلرده البته‌‌ توزه‌ تیله‌دی.
ناصر محمد،
«توران دولتلری ییلنامه‌سی»
تاشکېنت نشریاتی، 2011 ی .وشاش اؤز دن آلیندی
حرمت بیلن عزیزفاریابی

http://shosh.uz/uz/turon-atamasi-haqida-bir-necha-so-z/