5 - «بویوک امیر» صفتیده سیلنیشی !
******************************
(تولد 1336-ییل، 9-اپرېل — وفات 1405-ییل، 18-فبروری)
- 684 - تولد ییللیگی
- 615 - وفات ییللیگی
14-عصر نینگ 60-ییللریده ماورالنهرده حکم سورگن نهایتده‌ آغیر سیاسي و اقتصادي وضعیت مملکتنی بیرلشتیریب، کوچلی بیر دولت تشکیل اېتیشنی تقاضا قیلماقده اېدی. امیر حسیندن کۉره‌ امیر تېمور زمانی نینگ بونده‌ی طلبینی یخشیراق توشونردی. شو نینگ اوچون هم اۉز فعالیتی نینگ دستلبکی باسقیچیده برچه‌ حرکتنی ماورالنهرده مرکزلشگن دولت توزیشگه قره‌ته‌‌دی. بونده‌ی مقصدنی عملگه آشیریشده او روحانيلر، حربيلر، سوداگرلر و شهر هنرمندلری طبقه‌لریگه سویه‌ نه‌ دی. امیر تېمور ترقاق مملکتنی بیرلشتیریشگه کیریشر اېکن، کوره‌ شنی اوّلا ایچکی غنیملریدن باشله‌ یدی. 1370 ی. بهاریده امیر تېمور امیر حسینگه قرشی یۉلگه چیقه‌دی. قۉشین تېرمیز یقینیده‌گی بيا قیشلاغیگه یېتگنده مککه‌ لیک شریفلردن سعید برکه‌ امیر تېمور فعالیتینی قۉللب-قوّتلب، اونگه عالي حاکمیت رمزی کتّه‌ ناغۉره‌ — تبل بیلن یلاو — بیراق تارتیق قیله‌دی. شبهه‌سیز بو واقعه‌ کتّه‌ سیاسي اهمیتگه اېگه‌ اېدی. چونکه‌ او سلطنتلیک رمزی اېدی. امیر تېمور بونی یخشی توشونردی. شو نینگ اوچون هم بلخگه یېتمسدن اۉرپوز موضیعیده او امیر و نۉیانلری بیلن کېنگش اۉتکزه‌دی. کۉپچیلیک نینگ خواهش و اختیاری بیلن، اۉشه‌ دور قانون-قاعده‌لریگه کۉره‌، چینگیزيلر اولادیدن بۉلگن سویورغتمیش اۉغلان ماورالنهر پادشاه‌لیگی تختیگه اۉتقزیلدی. امیر تېمور قۉشینی تا بلخگه یېتیب بارگونیچه، اونگه یۉل-یۉله‌که‌ی ینگی-ینگی کوچلر کېلیب قۉشیلدی. شو اثناده امیرحسیننی کۉپچیلیک امیرلری ترک اېتدیلر. جنگده امیر حسین قۉشینلری یېنگیلدی، ایکّی کونلیک قملدن سۉنگ ، 1370 ی. نینگ 10 اپر.ده بلخ ش. امیر تېمورگه تسلیم بۉلدی. امیر حسین اسیر آلینیب، قتل اېتیلدی. بو غلبه‌دن سۉنگ امیر تېمور ماورالنهر نینگ چینگیزيلردن بۉلگن حکمداری قازانخان نینگ قیزی سرای مولک خانیمنی اۉز نکاحیگه آله‌دی. خان قیزیگه اویلنگنلیگی مناسبتی بیلن امیر تېمور «کۉره‌ گان»، یعنی «خان نینگ کویاوی» عنوانینی آلدی.

1370 ییل نینگ 11 اپرېلیده چیغتای اولوسی نینگ برچه‌ بېکلری، امیرلری، ولایت و تومنلر نینگ داروغه‌لری همده‌ تېرمیز نینگ سعیدلری (خداوندزاده‌ لری)، شونینگدېک امیر تېمور نینگ یاشلیکدن بیرگه‌ بۉلگن قورالداش دۉستلری و پیری سعید برکه‌ نینگ اشتراکیده اۉتکزیلگن قورولتایده عنعنه‌گه کۉره‌ چینگیزيلردن سویورغتمیشخان مملکت حکمداری دېب علان قیلینگن بۉلسه‌ده، عملده مرکزي حاکمیتنی امیر تېمور اۉزی باشقه‌ردی، ولایتلرده‌گی حاکمیتنی اۉغیللری، نبیره‌لری و یقین امیرلری آرقه‌لی اداره‌ قیلدی. سمرقند امیر تېمور دولتی نینگ پایتختیگه ایلنتیریلیب، اۉشه‌ ییل نینگ یازیده شهر دېواری و قلعه سی تیکلندی، سرای و قصرلر بنا قیلیندی.

***

6 ) - تېمور دولتی و اونگه قره‌ م یېرلر نینگ مستحکملنیشی! (684 ییللیگی)

(تولد 1336-ییل، 9-اپرېل — وفات 1405-ییل، 18-فبروری)

- 684 - تولد ییللیگی

- 615 - وفات ییللیگی

مملکت نینگ سیاسي و اقتصادي موقعینی مستحکملب، کۉپدن دوام اېتیب کېله‌یاتگن ایچکی ترقاقلیککه برهم بېریش، تینچلیک و آسایشته‌لیکنی قرار تاپتیریش مقصدیده امیر تېمور (1370 ی. جونیده) سمرقندده کتّه‌ قورولتای چقیردی. اونده مرکزي دولت تیزیمینی شکللنتیریش و قۉشین توزیش مسأله‌لری محاکمه‌ اېتیلدی.

اېل-یورتنی باشقه‌ریشده حربي کوچ نینگ اهمیتینی یخشی توشونگن امیر تېمور قۉشین نینگ توزیلیشیگه کتّه‌ اهمیت بېردی. او «امیر» و «امیر لامرا» کبی یوقاری درجه‌لی حربي عنوانلر جاري قیلدی. قۉشیننی حربي جهتدن اصلاح قیلر اېکن، او اینیقسه‌ لشکرباشیلرنی تنلش و اولرنی تربیه‌لش، حربي قِسملر و اولر نینگ جایلشیش ترتیبی، نوکر و سربازلر نینگ قوراللنیشی همده‌ انتظام مسأله‌لریگه نهایتده‌ اعتبار بېره‌ دی

امیر تېمور حاکمیت تېپه‌سیگه کېلگه‌چ، دستلبکی وقتلرده‌ یاق مملکتده رۉی بېرگن آغیر اقتصادي تنگلیکنی برطرف قیلیش اوچون اېنگ اوّلا سالیق تیزیمینی ترتیبگه سالدی. دولت سالیقلرینی ییغیشده امینلر، کلانترلر و سالیق ییغاووچیلرنی رییتگه نسبتاً انصاف و عدالتلی بۉلیشگه، قانونگه خلاف ایش توتمسلیککه چقیردی، چونکه‌ سلطنت نینگ برقرارلیگی کۉپ جهتدن ریییت نینگ حال-احوالی، اونینگ دولت و دولت باشلیغیگه بۉلگن صداقتیگه باغلیق. رییتنی حمایه‌ قیلیش قانون بیلن مستحکملنگن، قانون برچه‌گه برابر بۉلگن. امیر تېمور نه‌ فقط اۉز خلقینی، بلکه‌ ضبط اېتیلگن مملکتلر نینگ اهالیسینی هم امکانی باریچه قانون حمایه‌سیگه آلگن. اولرنی اسیرلیک و تالان-تاراجلردن سقله‌گن.