|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
امیر تېمور حقیدهگی اَیریم یالغانلر! خورشید دوران صاحبقیران امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرته سیده گی مناسبتلر حلیگچه آیدینلشمهگنی اوچون یالغان و چلکشلیکلر قسماً بۉلسه-ده برطرف اېتیلمهگن. اوزاق ییللر مابینیده بیز بو آیدینلیک یۉلینی تۉسیشده ساوېت توزومینی بهانه قیلیب کېلدیک. افسوسکی، تورکيه ده هم علم آدملری نینگ اکثریتی اۉرته ده کېچگن واقعه لرنی فقط امیر تېمورگه بۉلگن سلبي نقطه ی نظرلریدن کېلیب چیقیب بهاله دیلر. اما کېینگی ییللرده تورک علم دنیاسیده تاریخي حجتلر اساسیده مسأله نی یاریتیشگه قره تیلگن خالص علمي اثرلر پیدا بۉله باشله دی. اۉزبېکستانده اېسه آلدین هم، حاضر هم بو مرکّب مسأله گه چله- چولپه اعتبار بېریلدی. فقط بو مسألهگه اېمس، ملي تاریخیمیز نینگ جوده کۉپ چیگل معمالرینی یاریتیشده هنوزگچه اَیریم غرب و روس-ساوېت تاریخچیلری نینگ یالغانو بهتانلرگه قوریلگن «اثر»لری اساسیده ایش کۉریشدن بوتونله ی قوتوله آلمه دیک. اۉتگن عصر بوزغونچی تاریخچیلری نینگ «امیر تېمور حضوریگه سلطان بایزیدنی بۉینیگه ارقان سالیب آلیب کېلیشگن»، «امیر تېمور سلطان بایزیدنی قفسگه سالیب قۉیگن» دېگن مطلقا یالغان و تهمتگه قوریلگن گپلرینی بوگون هم تاشکېنتده نشر اېتیلگن کتابلرده اۉقیشیمیز ممکن. منه، بیر مثال: تاریخ فنلری دوکتوری همدم صادقاو نینگ 2007 ییلی تاشکېنتده گی «ارت فیلېکس»«Art filex» نشریاتیده چاپ اېتیلگن «امیر تېمور حیاتیدهگی غریباتلر» کتابی نینگ 223-224 بېتلریده اوشمونداق منظره افاده اېتیلگن: «چادرده تېموربېک شطرنج اۉیینی بیلن آواره اېدی… شو وقت چادرگه سلطان محمودخان کیریب کېلدی. بوتون دولت حکمداری — ماوراوالنهر حکمداری بۉلگن سرکرده تېمور نینگ آلدیگه بۉینیگه ارقان توشگن سلطان بایزیدنی آلیب کیردی. – قبول قیل ساوغه منی، تېموربېک!» شو قیسقهگینه لوحه ده بیر نظرده توتگن یالغاندن تشقری بیر نېچه تاریخي چلکشلیک نینگ موجودلیگی 320 صحیفه دن عبارت بو «اثر»ده ینه سانمینگته خطالیکلر موجودلیگینی کۉرسه تیب توریبدی. بیرگینه «سلطان بایزید قفسده» موضوعسیده اۉتگن سَلکهم یېتّی عصر مابینیده آوروپالیکلرو روسلر تامانیدن چیزیلگن رسملر نینگ سناغیگه یېتیش قیین. قفس موضوعسی عکس اېتگن بدیعي و علمي اثرلر هم سناقسیز. اولر نینگ صفی کمه ییشیگه اېسه ایشانگیم کېلمه یدی. میلی، بو ایشلر خدابېخبر غربده بۉلیپتی. بیزده، آنه تاریخیدن بېخبر بیزده-چی؟ اېرتهگه سلطان بایزید بۉینیگه ارقان تشلهگن تاریخ فنلری دوکتوریدن «عبرت» آلگن ینه بیرارته سی سلطاننی قفسگه سالیب قۉیمسلیگیگه کیم کفالت بېره دی. بوندن ییگیرمه بیر ییل اوّل نشر اېتیلگن «صاحبقران نبیره سی» ناملی قصه مده قفس حقیده گی اغواگرانه یالغان اساسسیز اېکنینی تاریخي دلیللر اساسیده آیدینلشتیرگن اېدیم. «بۉیینگه سالینگن ارقان» حقیده گی یالغاننی هم سۉنگگی ییللرده یازیلگن مقاله لریمده تاریخي حقیقتگه ضد اېکنینی یازگنمن. خصوصاً، «صاحبقران نبیره سی»ده قفس مسأله سی خصوصیده قوییده گیلرنی یازگن اېدیم: صاحبقران آنه دۉلیده سکّیز آی توردی. بو آره ده او ییلدیریم بایزید اوزاق ییللر دوامیده آلالمه گن ایزمیر قلعه سینی 15 کون ایچیده، اولوبارلو، اېگریدیر قلعه لرینی بیر نېچه کون مابینیده ضبط اېتیب، بایزیدنی لال قالدیردی. اېگریدیر قلعه سی قمل پیتیده سلطان بایزید قتّيق خسته لیککه دچار بۉلدی. امیر تېمور سلطاننی آقشهرگه جۉنه تدی. باد کسلیگه یۉلیققن تورک سلطانی آت اوستیده اۉزینی توتیب تورالمس، شو سببلی اېگرگه ماسلب سوینچیقسیمان ماسلمه یه سه لگن اېدی. بو اېسه گۉیا «مغلوب عثمانلیلر سلطانینی قفسگه سالیب آلیب کېتیشدی» دېگن و حاضرگی قدَر اثردن-اثرگه کۉچیب یورگن افسانه نینگ پیدا بۉلیشیگه زمین یره تگن اېدی. سلطان بایزیدنی آقشهرگه جۉنه تر اېکن، تېمور اۉزی نینگ خاص طبیبلری بۉلگن عزت دین مسعود شېرازیی بیلن جلالدین عربيلرگه سلطاننی دوالشنی بویوردی (خورشید دوران. ساهیققیران نبیره سی. تاشکېنت، «شرق»، 1995). بوزغونچی تاریخچیلر یالغانینی طوطیقوشدهی تکرارلهگن تاریخ فنلری همدم صادقاو سلطان بایزید نینگ بۉینیگه ارقان سالیشدن آلدین اۉشه دور، یعنی بۉلیب اۉتگن واقعهلرنی اۉز کۉزی بیلن کۉرگن عثمانلی مورریخلر نینگ قالدیرگن تاریخي اثرلرنی کۉزدن اۉتکزیشی شرط اېمسمیدی؟ بو مورریخلر نینگ اساسي قِسمی بو اوچره شوو حقیده یازر اېکنلر، امیر تېمور تورک سلطانینی عزتانه کوتیب آلگنی، او بیلن اوزاق همصحبت بۉلگنی و حتا ملاقات پیتیده کېلگوسیده اۉزارا قوده-انده بۉلیش حقیده گپلر هم ایتیلگنینی قید اېتگنلر. امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی انیقلشتیرهدیگن منبعلردن بیری اولر نینگ اۉزارا یازگن مکتوبلریدیر. ییگیرمه ایکّی ییل اوّل تورکيهگه بارگنیمده بو مکتوبلرنی کۉریش نصیب بۉلگن اېدی. اۉشه سفر کونلری ایستانبولده ایه–صافيه نامی بیلن مشهور، بیر پیتلر نصرانيلر عبادتخانهسی، ایستانبول فتحیدن کېین مسجدگه و ینگی دورده موزیمگه ایلنگن بیر یریم مینگ ییلدن زیاد تاریخگه اېگه معظم درگاهده بارگن اېدیک. بیزنی کتّه حرمت بیلن کوتیب آلگن قدیمي قۉلیازمهلر جمغرمهسی رهبری صحبت آرهسیده «سیز ایکّینگیز اوچون جمغرمهمیز آچیق، قَیسی نادر قۉلیازمهنی ایستهسنگیز، حاضراق کۉرسهتهمیز،» – دېیه التفات قیلدی. اېرکین اکه علیشېر نوایي اثرلری قۉلیازمهسینی، مېن امیر تېمور بیلن سلطان بایزید یېلدیریم نینگ اۉزارا یازیشمهلری – مکتوبلرینی کۉرسهتیشنی التماس قیلدیک. خلص، اېرکین اکه بهانه، مېن هم کۉریشنی آرزو قیلگن مکتوبلرنی کۉزدن کېچیریشگه میسر بۉلدیم. سۉنگگی ییللرده اینتېرنېت ترماغاینینگ رواجلنیشی طفیلی تورکچه سایتلرده اعلان قیلینگن امیر تېمور بیلن سلطان بایزید نینگ اۉزارا یازیشمهلری بیلن تنیشیب، اولرنی اۉرگنه باشلهدیم. عینِ شو سببدن، یوقاریدهگی گپیمنی ینه تکرارلهیمن: ایکّی تورک حکمداری اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی انیق-روشن بیلیش اوچون مکتوبلرنی اۉرگنیش، تحلیل اېتیش جوده مهمدیر. قوییده تقدیم اېتیلهیاتگن تدقیقاتچی عالِمه دلربا عبدالله ېوه مقالهسیدهگی منه بو جملهلرگه اعتبار بېرینگ: ییلدیریم بایزیدگه یوباریلگن نامهده اېسه اونینگ اصلی نسبی کېمهچی تورکمن بۉلگنی ایتیلیب، شو کونگچه اوروش آچمهی توریلگنی بیان اېتیلهدی. «سېن فرنگ کافرلری بیله غازوتگه مشغولسېن. و اگر بیز اول ساری بارسک، مسلمانلر تشویشده بۉلورلر و کافرلر شادمان بۉلغهیلر. زنهار بزینهارکیم عطالرینگ نینگ طریقهلرینی سه قلهغیل و ایاغاینگنی اۉز حددینگدین اوزاتمهغیل، اۉزونگگه مغرور بۉلمهغیل». کېلتیریلگن بو گپلر ینه بیر یالغاننی یلنگغاچلهیدی: مستقللیک نینگ دستلبکی ییللریده غربگه یاقیش مسألهسیده ایتیلگن، تاریخي حقیقتدن کۉره، سیاسي نقطه نظرگه عمل قیلیب «امیر تېمور اروپا خلاصکاری» دېب جر سالگنیمیز هم اساسسیز اېکنینی کۉرسهتهدی. خودّی شونینگدېک، عثمانلیلردن خلاص اېتگنی اوچون منّتدارچیلیک رمزی صفتیده اروپاده امیر تېمورگه هیکل اۉرنهتیلگن دېگن گپ هم قوپ-قوروق لاف اېدی. انیغاینی ایتهدیگن بۉلسهک، هیکل اېمس، بېملال ایش چوکیی اوستیگه قۉیسه بۉلهدیگن کیچیکینه هیکلچه موجود بۉلگن. اروپا همجمعيتی بیلن بو اساسسیز گپلرنی ایتمسدن هم یقینلشیش ممکن، دېب اۉیلهیمن. دنیا نینگ ترقي تاپگن قِسمی بیلن یقینلشیش اوچون لاف ایشلهتیش شرط اېمس. ینه بیر گپ: اروپا علمیده، ادبیاتی و صنعتیده امیر تېمور حیاتی و فعالیتیگه بغیشلنگن، اونینگ شخصیتی تحلیل اېتیلگن اثرلر جوده کۉپ. بیرگینه تصویري صنعتده صاحبقرانینگ یوزلب رسملری-یو پورترېتلری، موسیقي صنعتده، خصوصاً اۉپیرا ساحهسیده بیر نېچه اثرلر یرهتیلگنی معلوم. شوکتلی اجدادیمیز زمانیدن تارتیب تا شو بوگونگچه یوزلب بدیعي و علمي اثرلر یازیلگن، یازیلماقده و ینه یازیلهدی. اما، اولرنی ترجمه قیلیش، اۉزبېک کتابخوانیگه تنیشتیریش مسألهسیده هوشیار و مسوولیتلی بۉلماغیمیز درکار. شو نینگ برابریده بابامیز حقیدهگی اېنگ ميده معلومات هم نظریمیزدن چېتده قالمسلیگی کېرهک. مثلاً، بیر کهنه کتابده مشهور سرکرده نپالېانگه فارس اېلچیسی تامانیدن صاحبقران قیلیچی ساوغه اېتیلگنی حقیدهگی بیر جملهدن تارتیب نپالېان اۉزی نینگ سېویملی جنگاور آتلریدن بیرینی تمېرلن دېب اتهگنی حقیدهگی معلوماتگچه دقّتیمیزده تورماغی، بوندهی معلوماتلرنی چوقورراق اۉرگنیشیمیز لازم. اروپالیکلر، قاله وېرسه، بوتون غرب دنیاسی امیر تېمورنی تمېرلن دېب اتهلیشیگه کېلسهک، ایلک بار فارس حکمدارلریگه تابع مورریخلر تامانیدن عملگه کیریتیلگن بو اتَمه (تېمورلنگ) ده سلبي جهت و غرض موجودلیگینی غربلیکلر مطلقا توشونمه یدی. اولر اوچون بو خودّی ابو علی ابن سینانی اویتسېننه، احمد الفرغآنينی ال`فره گنوس دېب قبول قیلگنگندېک گپ، خلاص. قاله وېرسه، اۉز قومیمیزدن بۉلمیش راسسيه دهگی تورک خلقلری نینگ یاکه آذربایجانلر نینگ کهنه ادبي-تاریخي میراثیده جهانگیر بابامیز «تېمور آقساق»، «آقساق تېمور» و «تاپه ل تېمور» دېگن شکللرده قۉللنیلگنینی هم اونوتمسلیگیمیز کېره ک. بو کلمهلر نېچه یوز ییللیک تاریخ نینگ ملکیگه ایلنگن. تاریخ ملکیگه ایلنگن واقعه و اتَمهلرنی بوگون نینگ قلمی بیلن اۉزگرتیریش جوده قیین. اۉزگرتیریب هم بۉلمه سه کېره ک. وقت اۉتیب، زمانلر اۉتیب، غرب دنیاسی بیز اوچون نامقبول اتَمنی قۉلله مهی، «امیر تېمور» یاکه «تېمور» کلمهسیگه عمل قیله باشلشی ممکندیر. اما، بو غربلیکلردن کۉره کۉپراق بیزگه — اولوغ سرکرده و بویوک دولت اربابی نینگ نسللریمیز دېیه فخر قیلگووچی خلققه، اېنگ اوّلا، اونینگ عالِم و ادیبلریگه، ملتیمیز نینگ ضیالی قتلمیگه باغلیق اېکنینی اونوتمسلیگیمیز کېره ک. دلربا عبدالله ېوه شرَف الدین علی یزدي نینگ «ظفرنامه» اثریده جهانگیر نینگ تورلی مملکتلرگه، جملهدن مصر، اېران، تورکيه، عراق، گورجستان، خوارزمگه اېلچیلر یوبارگنی همده حسین صوفي، ییلدیریم بایزید، شاه شجاع کبیلردن مکتوبلر آلینگنی بیان اېتیلهدی. اثرده کېلتیریلیشیچه، امیر تېمور جلاوتينی اېلچی صفتیده خوارزمگه یوسوف صوفيگه یوبارهدی. لېکن یوسوف صوفي اېلچینی توتتیریب، بندی قیلهدی. بوندن خبر تاپگن صاحبقران اونگه شوندهی نامه یوباره دی: «پادشاه لردین روا اېرمسکیم، اېلچینی بند قیلغه ی، ا نینگ اوچونکیم، اولرده گناه بۉلمس؛ اگر سېنینگ سۉزونگ بۉلسه سېنینگ بیله تورور، اېلچی بیلن نې ایشینگ؟ بارغآن اېلچینی ییبرغیل و مونداغ ایشلر قیلمهغایلکیم، پُشیمان بۉلغاونگ تورور». بوندن کۉرینهدیکی، امیر تېمور اېلچی خالص واسطهچی اېکنینی، اونگه هېچ کیم دخل قیلمسلیگیگه عمل قیلگن و باشقهلرگه هم شونی اوقتیرگن. او عادتده، ضبط اېتماقچی بۉلگن یورتلرگه دولت و سلطنتنی اداره اېتیشده امیر تېمور کېنگش و مشورتلر اۉتکزیب ایش یوریتگن. «تېمور توزوکلری»دهگی «مېن تجربه مدن شونی بیلدیمکی، یوز مینگ آتلیق عسکر قیلالمهگن ایشنی بیر تۉغری تدبیر بیلن عملگه آشیریش ممکن اېکن» جملهسیده تېمور نینگ حربي کوچ بجرهالمهیدیگن ایشنی دیپلوماتیک یۉل بیلن حل قیلیش ممکنلیگینی نظرده توتهدی. امیر تېمور بیران بیر حکمدار بیلن مخالفهتگه کیریشدن اوّل دۉستلیک مناسبتلرینی بیلدیرگن. خوارزمده حاکم بۉلیب تورگن حسین صوفيگه: « خېوه ق (و قات) زکاتی چیغتای اولوسیغه تعللوق توتور و اېگهسی یۉق جهتیدین سېن آلور اېردینگ. دخل قیلمهغهیسېنکیم، دۉستلوک ارامیزده بۉلغهی»، دېب یازگن اېدی. ییلدیریم بایزیدگه یوباریلگن نامه ده اېسه اونینگ اصلی نسبی کېمهچی تورکمن بۉلگنی ایتیلیب، شو کونگچه اوروش آچمهی توریلگنی بیان اېتیلهدی. «سېن فرنگ کافرلری بیله غازوتگه مشغولسېن. و اگر بیز اول ساری بارسهک، مسلمانلر تشویشده بۉلورلر و کافرلر شادمان بۉلغهیلر. زنهار بزینهارکیم آتالرینگ نینگ طریقهلرینی سهقلهغیل و ایاغاینگنی اۉز حددینگدین اوزاتمهغیل، اۉزونگگه مغرور بۉلمهغیل». صاحبقران بایزید نینگ اجدادلری تورکمنلیگینی اېسلشیگه سبب، اولر بیر خلق وکیلی اېکنین اېسلهتماق اېدی. امیر تېمور مبادا روم سری یوریش قیلسه بوندن چېتدهگی کوچلر منفعت کۉرهجگینی تۉلیق انگلهگن. مملکت نینگ پراکندهلیککه یوز توتیشینی ایستهمهگن جهانگیر نینگ بوندهی مراجعتیگه بایزید سلبي جواب قَیتره دی. تېز آره ده امیر تېمور بو یېرلرنی ضبط اېته دی. ییلدیریم بایزیدنییگ مغلوبیتی باشقه دولتلر نینگ حکمدارلریگه هم تأثیر کۉرسهتدی. مصر حکمداری برقوق نینگ اۉغلی ملک ناصر صاحبقران بیلن مخالفت قیلیش یخشی اېمس، دېب صاحبقران اېلچیسی اتهلمیشنی توتقونلیکدن چیقریب یوباریب، خطبهنی امیر تېمور نامیگه اۉقیلیشینی ایتیب، آت، تویه، خچیرلرده آلتین و کوموش، جواهرلر یوباره دی. صاحبقران هم اۉز نوبتیده ساوغهلرنی قبول اېتیب، مصردن کېلگن اېلچیلرگه زرباف تۉن کيدیریب، آلتین کمر هدیه صفتیده بېریب جۉنهتهدی. بایزید اوستیدن قازانیلگن غلبه تېمورنی اروپا مملکتلریگه مشهور قیلگن اېدی. اونینگ دیپلوماتيهسی هم تاباره شهرت تاپیب باردی. ریحانلر طراوتی سۉنمسین عدالتلی اولوغ امیر، زمانه رهبرلری نینگ رهبری، غازيلرو مجاهیدلر نینگ تهیهنچی جلالدین ییلدیریم بایزید بهادیر – اونینگ عدالتلی ابدي بۉلسین! – صمیمي عقیده لرنی و صاف مقصدلرنی یېتکزووچی سلام و مقتاولرنی مطالعه قیلسینلر. همایون هِمتلریمیز نینگ برچهسینی سلطنت و کامرانلیک ایشلرینی ترتیبگه سالیشگه، اۉز مقصد و اېزگولیکلریمیزگه یېتیشیشگه صرفلهیاتگنیمیزنی بیلسینلر. ایشلر نینگ موفقیتلی بجریلیشی الله نینگ اختیاریده و عامه نینگ منفعتیگه کمکلشیش اونینگ حکمیده دیر. شوندن سۉنگ (جنابینگیز نینگ) تۉغری رأیینگیزگه چیزیلسینکی، بوندن ایلگری مصر و شام حکاملری (حاکملری. سایت ایضاحی) تامانیدن شریعت، عقل و عرف جهتلریدن قرهلگنده اۉرینسیز و نامعلوم بو جرعت صورتی صادر بۉلگن اېدی. شو سببدن بو معنی انتقامینی آلیش و (آیتده): کیم یامانلیک قیلسه، جزااسینی آلغاوسیدیر («نیسا»، 123) دېییلگنیدېک، اولر نینگ سزاسینی یېتکزیش بیز نینگ عالي هِمتیمیز اوچون لازم بۉلدی. شو واسطه بیلن مهربان ملک (الله) نینگ عنایتی بیلن غالب لشکرلرنی او طرفگه سوریب، اولرگه یخشی ادب و یېترلی جزا بېریلدی. اولر اۉز قیلمیشلریگه یره شه جزالنه دیلر («زومر»، 49). بیزگه یېتکزگن اېزگولیکلری و نعمتلری اوچون الله تعالیگه حمدلر بۉلسین! خاطردن اۉتدیکی، روم دیاریگه همایون یوریش صادر بۉلگنلیگی و او حدود نینگ ساکنلری (اهالیسی) احوالیگه اندک اضطراب، بېسرانجاملیک یۉل تاپگنلیگی سببلی مبادا (جنابینگیز نینگ) قوّتلریگه ضعیفلیک یېتیشیب، فرصتدن فایدهلنگن فرنگ کافرلری غالب کېلمسینلر و او دیارده اسلام باغلری نینگ ریحانلری طراوتی سۉنیشگه باشلهمسین. بنابرین، بیلیمدان ملک الله نینگ قۉللاوی بیلن شام ملکلری فتح اېتیلیب، ایستهگیمیز حاصل بۉلگهچ، قَیتیش یخشیراقدیر (مقامی نینگ) حکمیچه قَیتیشگه قطعي قرار قیلیندی. بو طرف نینگ حالتی و کېچمیشلری تېگیشلیچه انیق شرحلری و کېلهجک عاقبتلری بیلن تحریر قیلیندی. ایستهگیمیز شو اېدیکی، اونگه اجازه بېریب، او تامانگه جۉنهتیب یوباریلسه. او اجازه سیز غایب بۉلگن. شو حالتده، فیرات سوویدن اۉتیلگهچ، او جنابینگیز نینگ مخصوص کیشیلریدن بۉلگن فاریس نینگ اۉغلی یعقوبنی یوباریلدی. صداقت یلاولری مستحکملندی و یقینلیک یۉللری آچیلدی، تاکه او معنی ایکّی طرف نینگ اصلاحیدن خالی بۉلمسین، بلکه محمدي دینی نینگ – اونگه اېنگ تۉلیق صلاواتلر و گۉزل مقتاولر بۉلسین! – نزاعچیلری و مونکیرلری اوچون زۉرآورلیک میدانیده جرعت قیلیشگه مجالی بۉلمسین. تېزلیککه رعایت قیلگن حالده جنابینگیزدن کوتیلگن جواب شوکی، محبت شرطلریگه رعایت قیلسه لر، ایکّی مملکت خلایق نینگ و اهالیسی نینگ آساییشی بۉله آلور. بو دۉستلیک صورتی مسلمانلیک کونلری صفحه لریده و باغلریده یازیلگنچه قالور. الله تعالی کیمنی ایستهسه، (اۉشهنی) قیل کۉپریکده قۉلله یدی. احوال شونده یکی، انیقلنیشیچه، یعقوب ساغ-سلامت جنابینگیزگه قۉشیلیبدی. یه یله میشي (یه یلاق) قیلماق اوچون آله تاققه یوریشگه قرار قیلیندی. حاضرده برچه غلاملر، فرزندلر، اولوس امیرلری، تومنلر امیرلری، سیدلر و مشایخلر نینگ اولوغلری، اماملر نینگ مشهورلری، اعیانلر یېتکچیلری و بیزگه تعلقلی اقلیم و-مملکتلر نینگ مشهور ذاتلری و دولت ارکانلری بیلن کېنگش توزیلدی. اولر نینگ معقوللشی بیلن و الله تعالی نینگ استیعاره سیدن سۉنگ دلبندو ارجمند فرزند بېمانند مقتاولی خصلتلر اېگهسی تنگری نینگ عنایتی بیلن بختیارلی نورلری و اثرلری پېشانهسیدن یرقیره ب تورگن مه غاث الدین محمد سلطان بهادیرنی – الله اونینگ عمرینی اوزون قیلسین! – داروسلام سمرقنددن طلب قیلدیک، تاکه او الهي عنایت بیلن اونینگ امریده و قره ماغیده بۉلگن برچه مملکتلر و اقلیملر نینگ امیرلری، لشکر اولوغلری، قوملر نینگ مسوول کیشیلری، واليلری، حاکملری و رئیسلری بیلن بیرگه بو تامانگه یېتیب کېلسینلر. بولجار؟ شوندهیکی، عالي درجهده بیر قورولتای توزیب، بختلی و مبارک بیر طالعده (شعر): اوندن یولدوزلر سعادتگه یېتیشووچی بیر ساعتده، او فرزندی ارجمندنی – الله اونینگ عمرینی اوزه یتیرسین! – او مملکتلر سلطنتی تختیگه اۉتقزیب، او دیار نینگ حل قیلیش و باغلش ایزمی و ضبط بست جلوینی اونینگ جسارت و کفایت پنجهسیگه توتقزیله دی. انشاا لله تعالی. الله اوچون بو قیین اېمس. («ابراهیم»، 23). اما اېندیلیکده معلوم قیلهمیزکی، بیز شام تاماندن قَیتهیاتگنیمیزده و ماردین حدودیگه مبارک قۉنگن وقتیمیزده عزیز فرزند رستم بهادیرنی – الله تعالی اونی باقي اېتسین! – و سلیمانشاه بهادیرنی بیر گروه امیرلر و لشکر بیلن عراق تامانگه او ملکلرنی ضبط اېتیش (باشقریش) و یسامیشي(2) قیلیش اوچون یوبارگن اېدیک. آله تاغ تامانگه حرکت قیلگنیمیزدن سۉنگ اولر نینگ مکتوبلری کېلدی. مضمونی شوندهیکی، بغدادده بیر گروه ریندلر، بېباشلر و بعضی باشقه کیشیلر تۉدهلشگنلر و تورک، تاجیک، عرب، خللوه، تورکمنلردن کۉپلری جمع بۉلیشیب، شهر دېواری و دروازهلرینی مستحکملب یاپیبدیلر و بۉیسینمسلیک و عصیان یۉلینی توتیبدیلر. اگرچی بغداد هواسی حرارتی نینگ شدّتلی موسمی بۉلگنیدن هوا نینگ غایتده ایسّیقلیگی طفیلی او تامانگه لشکرلرنی حرکتگه کېلتیریش نهایتده قیین بۉلسه هم، اما، تېزده بو کېچمیش نینگ تدارکینی قیلیش و توزهتیش اوچون اۉز مبارک ذاتیمیز بیلن اندک سپاه همراهلیگیده او طرفگه یوردیک. برچه ناپاک قَیصرلر، سرکشلر، مبارزلر، دلاورلر نینگ آلاو ساچووچی آبدار شمشیری چشمهسیدن یۉقلیک شربتینی تاتگنلریدن کېین، مولرارلیککه بېریلگن بوندهی خلق بیرته قالمهی قیریلدی. عالملر رببیگه حمدلر بۉلسین («انعام»، 45). سعادت و کامرانلیک بیلن رباني عنایت قۉللاویده آله تاغ یهیلاقیگه باریش قراریگه قَیتیب، اوشبو خط اونی اېلتگوچی آرقهلی یوباریلدی. اېندی دۉستلیک وظیفهسی و بیرلیک تقاضاسی شوکی، جنابینگیز هم دۉستلر قووانچی صبحی نینگ تولوعی بۉلسین تبریکلش و برکات کونلریگه داخل بۉلیب، (اۉز) فرزندلریدن بیرینی و بیز نینگ خویشلریمیزنی یخشی نوکرلر و محرم ملازملردن بیر کیشینی تبریکلش رسمی بیلن جۉنهتسهلر، تاکه اتفاقلیک صورتی او تاماندن خالی قالمسین، بلکه او جناب نینگ موافقلیک و دۉستلیک بېزهگی بیلن جِلالنسین. انشاالله تعالی، شک یۉقدیرکی، او مقّدمه (ایتیلگن) نینگ ترتیبگه کېلتیریلیشی بیلن صلح تیزیملری نینگ باغلنیشی ایکّی تامان اوچون تورلی-تومن فایدهلر و نفعلردن عبارت نتیجه بۉلگوسیدیر و بو یۉلنی توتیش نهالی آخرت ثوابیدن عبارت هر خیل مېوهلرنی بغیشلیغاوسیدیر. جنابینگیز نینگ شریف قولاقلریگه یېتیشسینکی، ابخاز مملکتی نینگ واليسی و بوتون گورجستان پیغمبرلر سیدی نینگ شریعتینی انکار اېتیشنی اۉزلریگه شعار قیلیب آلگنلیکلری، بلکه برچه وجه لردن بیزگه نسبتاً کېلیشماوچیلیک، ناموافقلیک تۉله ثابت بۉلسه هم احوال آسایشتهلیگی و اۉز ولایتی اهالیسی نینگ عافیت و سلامتلیگی اوچون تابعلیک یۉلیدن یوریب خطبه و سېککه (تنگه ضرب قیلیش) همایون لقبلر بیلن بېزهگن و مقرر مال (خراج)نی ادا اېتیشنی ییلمه-ییل بجریشنی قبول قیلگن. انه شو قاعدهگه اساسهن اونینگ ولایتی اهالیسی امن و امانلیک تۉشهگیده فراغتده و خاطرجمعلیکده کون کۉرماقدهلر. بیز نینگ سیز جناب بیلن بیرلیک و یکدللیکده بۉلیشیمیز اوچون تورلی-تومن سبب و باعثلر موجوددیر و (اولرگه) حسنی اعتقاد کۉمهگی باغلنگندیر. شونگه بناءً عقل و فراست یېتوکلیگی و ملکنی باشقریش شونی تقاضا اېتهدیکی، دۉستلیک قاعدهلرینی مستحکملشده سعی-حرکتلرینی ایهمسینلر و بو معنینی عینِ صداقت دېب بیلسینلر و مصالحه شربتینی صمیمي عقیده و صدقی نیتدن اوزاق بۉلمیش کدورت لایقهسیدن مصفا توتسینلر. چونکه دنیا و اوندهگی برچه نرسهلر، قدرت اېگهلری و اربابلری شوندهی بیر طرزده تیریکلیک اۉتکزسینلرکی، او یۉلدن مسلمانلر و فقرالرگه ضرر یېتمسین. (شعر): شک یۉقکی، بیز بیلن او جناب آرهمیزده بیرلیک اساسلری مستحکملنسه، بو معنی قدرتلی دینگه دشمن طایفهلری و شریعت مونکیرلریگه قرشی (ایش) بۉلیب، اولر نینگ تکبرلیگینی سیندیرر اېدی. اگر بیز نینگ سۉزیمیزنی بو گل هم قبول قولاغی بیلن اېشیتمسهلر، تۉغریلیکدن خالی دېب بیلیب، سنسهلارلیک یۉلیگه تشلب قۉیسهلر، اېزگولیک و سخيلیکنی یېتکزووچی واجبول وجود حضرتلریدن امید توتیلهدی. وثیقکی (ایشانهمیزکی)، چنانچی دایما برچه عمومي مطلبلریمیزگه یېتیشیشده همه وقت و حالتده قدرت اېگهسی الله نینگ قۉللاوی روشن و ظاهر بۉلیب، برچه مرادلرگه یېتیشیلگنیدېک، بو کېچمیشده هم مقصد چهرهسینی غیب توتوغی (پرده سی)دن تېزلیکده کۉرسهتر و تقدیر پردهسی آستیده نیمه بۉلسه، ظاهرلیک گۉشنگهسیدن نمایان بۉلر. او وقتده ندامت فایده و اعتراض نفع یېتکزمس. اولوغ تنگری نامی بیلن انبیا و اولیالر ارواحینی (اۉرتهگه قۉییب) ایستهیمنکی، سیز جناب بیلن صلح قیلماقچیمن. ایکّی آرهده دۉستلیک قاعدهلری مستحکم بۉلسین، تاکه مسلمانلر هر ایکّی طرفده فراغتده بۉلسینلر؛ هر کیمکه احدو مصالحه نینگ کتّه یۉلیدن آغایشسه، نصیحتنی قبول قیلمسه، فتنه زنجیرلرینی حرکتگه کېلتیریب، وحشت سببلرینی هیجانگه سالسه، بو کېچمیش نینگ زوالی البته اونینگ اۉزیگه عاید بۉلهدی و او گناهکار بۉلهدی. بو معنیلرنی حقیقت دېب بیلسینلر. بیز ایضاحلشنی اراده قیلگنیمیز و او بیلن تنبیه بېرماقچی بۉلگنیمیز، منه شو. ———————— 1. بولجار – تورکي سۉز بۉلیب، باریش اوچون آلدیندن بېلگیلب قۉییلگن جاینی انگلهتهدی.
[ شنبه دوازدهم بهمن ۱۳۹۸ ] [ 7:30 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||