بویوک باباکلانیمیز!
**************
بویوک باباکلانیمیز — امیر و سرکرده‌ امیر تېمور نینگ شخصیتی، تاریخی، حربي صلاحیتی، خلقلر همده‌ دولتلر اۉرته‌ سیده توتگن اۉرنی، دیپلوماتیک علاقه‌لر، مناسبتلرنی جاري اېتیشده‌گی فعاللیگی تۉغریسیده جوده‌ کۉپلب تاریخي، بدیعي، علمي اثرلر، رساله‌لر، پوبلیسیستیک مقاله‌لر یازیلگن. شبهه‌ سیزکی، تېمور حقیده یازیلگن کتّه‌ اثر یاکه کیچیک مقاله‌ بۉلسین، هر بیریده دها نینگ شخصیتیگه اسکندر زولقرنین، یولي سېزر، هارون الرشید، ممون سینگری تاریخده اۉچمس ایز قالدیرگن ییریک دولت اربابی، ماهر سرکرده‌، علم-فن، مدنیت حاميسی صفتیده بها بېریله‌ دی و شو نقطه‌ ی نظردن شخصي فکرلر بیلدیریلگن.

مملکتیمیزده «شرق» نشریات-مطبعه‌ اکسیه‌ دار­لیک کمپنیسی باش تحری­ريتی تامانیدن 2001 ییلده «امیر تېمور سبقلری» نام­لی رساله‌ چاپ اېتیلیب، اونده 1999 ییل 23 دیکابرده اۉتک­زیل­گن «امیر تېمور و اونینگ مرکزلشگن دولت توزیش یۉلیده‌ گی بویوک خدمتلری» موضوعسیده‌ گی علمي-عملي انجمن ماتریاللری اعلان قیلینگن اېدی. رساله‌­ نینگ آخرگی صحیفه‌سیده بویوک صاحبقران حقیده چاپ اېتیلگن اثرلر نینگ بیب­لیاگرافيه‌ سی بېریلیب، 1999 ییل نینگ آخریگچه بو کۉرسه‌ ت­کیچ 8950 تگه یېتگنلیگی حقی­ده قیزیقرلی معلومات بار اېدی. اوشبو اخباراتگه تینیق منبع صفتیده ته‌یه‌نه‌دیگن بۉلسه‌ک، اۉتگن 17 ییل مابه‌ ی­نیده تېموريلر تاریخیگه عاید یازیلگن اثرلر نینگ سا­نی مینگدن آرتیب کېتگنینی تخمین قیلیش قیینچیلیک توغ­دیرمه‌ یدی. ازلدن امیر تېمور و تېموريلر شخص­تیگه کۉپلب مورریخلر، تېمورشناسلر، شرقشناس­لر، یازووچی و شاعرلر مو­را­جعت قیلیشگن. اولر آره‌ ­سی­ده نه‌ فقط تورکيزبان، فارسيزبان، بلکه‌ اروپا­لیک­لر هم بار اېدی.

بیراق گوروچ کورمکسیز بۉل­مه‌گنیدېک، کېینراق یازیلگن تاریخي، بدیعي، تدقیقي اثرلرده اَیریم اۉقووچینی ایکّیلنتیریب قۉیه‌ دیگن مع­لو­ماتلرگه هم دوچ کېله‌میز. اوزاققه بارمه‌ی، باشقه‌ تاری­خي واقعلیکلرنی سالیشتیر­می، بې‌واسطه‌ تېمور نینگ شه­جره‌ سی، یعنی باباسیدن باش­له‌ی قاله‌یلیک. امیر توره‌غه‌ ی­ نینگ آته‌ سی برکول بهادر­ نینگ اسمینی منبعلرده بور­قول، بېرکول، برغیلای شکل­لریده اته‌ لگنینی کۉ­ره‌ میز. توره‌غه ی نِینگ اۉزینی اېسه تره‌غه‌ ی بهادر، محمد تره‌غه‌ ی، امیر توره‌غه‌ ی کبی صفتلر بیلن قۉل­لنگه‌ نیگه گواه بۉله‌ میز.

بو یېرده تره‌غه‌ ی اتَمه‌ سینی تېمورشناسلر تاپانیم یاکه اوروغ، اولوس، اَیماق نامی بیلن ایضاحله‌گنی کۉزگه چه‌لینمه‌ی­دی. (نظریمیز توشمه‌گن بۉل­سه، گزېته خانلردن معذور توتیشینی سۉره‌ یمیز). تو­ره ­غه‌ ی اېسه آته‌ نینگ یالغیز اۉغلی بۉلگن. تورکيلر عرفیگه کۉره‌ یالغیز اۉغیل فرزند کۉر­گنلر سالوولیک اوچون (توره قال، توره‌غه‌ ی، یشه یقال معنا­لریده) اسملر قۉییشگن، دېگن معلوماتلر منبع­لر­ده قید اېتیلگن. (س. تاش­کندي، «تېمورنامه»؛ پ. رَو­شه‌ ناو، «تېمور نینگ یاشلیگی») کبی اثرلرده. تېمور نینگ آنه‌ سی تېگینه بېگیم ماه‌ هم منبعلرده تورلیچه: تېکینه، تکینه خاتون، حتا یې. بېرېزی­کاو­ نینگ «تېمورۉغلان نینگ توغیلیشی» رساله‌سیده نې‌که‌یه دېب ناملنگنیگه شاهدمیز. اونینگ آته‌سی عبیدالله ابن محمود محبوبينی اکثريت کتابلرده بوخاراده «شریعت قاضیسی» بۉلگن دېییلسه، اَیریم مؤلفلر صدر-الشرعیه(ات) شهر­ نینگ بیر دهه‌ سیده ملالیک قیلگن، دېب یازه‌ دی.

امیر تېمور نینگ توغیلیشی تۉغریسیده‌گی فاکتلرده هم بحثلی معلوماتلر موجود. اَیریم ادبیاتلرده اوچره‌ ی­دی­گن بیانلرده علميلیک­دن کۉره‌ بدیعي مبالغه‌­لر، روایتاموز فکرلر مۉل­لیگینی کۉره‌ میز. «ظفر­نامه‌»، «تېمورنامه»، «تېمور اۉغلان نینگ توغیلیشی» کبی اثرلرده تېگینه بېگیم ماه‌ کونداشی یۉقون خاتون نینگ سوی ­قصدیدن امان قالیب، جاکو بر­لاس نینگ خاندانیده فر­زندلی بۉله‌ دی دېییلسه، دانش نسفي «بویوک تې­مور» رومانیده حاجی برلاس­ نینگ خیانتیدن چۉچیب، قاچیب کېته‌یاتگنده دله‌ده — شالی­کار دهقان نینگ آولاق کلبه‌­سیده جاريه‌ سی کۉمه‌گیده یوم­شاق کول اوستیده کۉز یاريدی، دېگن فکر ایلگری سوریله ­دی. ه. ستّاري نینگ «حضرت صاحبقران»، ف. جۉره‌ نینگ «تورانلیک صاحبقران امیر تېمور» سینگری قطار اثر­لرده کېشدن 15 چقیریم ن­ریده‌گی خۉجه‌ ایلغار قیشلا­غیده توغیلگنلیگی اعتراف اېتیله‌دی. تنیقلی تاریخچیلر شرَف الدین علی یزدي: «که‌شی دلکش ولایتیده…» دېسه، ابن عربشاه: «کېشگه قره‌ شلی خۉجه‌ ایلغار (خۉجه‌ی ایلغار بۉلیشی هم ممکن)ده توغیلدی»، دېگن معلوماتنی کېل­تیره‌ دی ظهیرالدین محمد با­بور اېسه «تېموربېک­ نینگ زادبودو کېشلیک»، دېیه انیق نقطه‌ قۉیه‌ دی.

توغیلگن سنه‌سیده هم خیلمه-خیللیک موجود. روس مورریخی م. ایوه­نین 1333 ییل 7 می، فران­سوز شرقشناسی ل. لینگلې 1336 ییل 7 می، «ظفرنا­مه»­نی 1997 ییلگی نشریده اکادمیک ر. رخ­مان­اليېو 1336 ییل 8 اپ­رېل، اکادمیک و. بر­­تالد همده‌ روس پرافېس­ساری ت. گره­ناوسکي­­لر 1336 ییل 9 اپرېل­ده توغیل­گن، دېگن معلومات­لر­­نی کېلتیره‌ دی. مملکتی­میز­ده اۉرته‌ آسیا تاریخی نینگ بیلیم­دانلری حسابلنگن اکادې­میکلر: و. برتالد، ای. مۉ­می­ناو، ب. اه­مېداولر کېل­تیر­گن دلیل­لر­گه اساسله ­نیب بۉلسه کېره‌ ک، 9 اپرېلده حضرت صاحبقی­ران­ نینگ تو­غیلگن کو­نینی نشانلش عرف­گه کیرگن.

ینه‌ بیر «قیزیق» معلومات: توره‌غه‌ ی بهادر دستلب قده‌ ق خاتونگه («ظفرنامه»)، یۉقون خاتونگه («تېمورنامه». اصلیده ایکّیسی بیر عیال) اوی­لن­گنی راست. لېکن توره‌غه‌ ی بهادر بو نکاحدن فر­زند کۉرمه‌گنلیگی حقیده منبعلرده قیدلر اوچره‌ ی­دی. ایکّینچی عیالی تېگینه بې­گیم ماه‌ دن تېمور دنیاگه کې­له‌دی. بیراق، بعضی منبع­لرده «تېگینه بېگیم تېمور 2 یاشلیگیده، باشقه‌لریده 22 یاشیده وفات اېته‌دی»، دېیی­له‌دی. لېکن حافظ و ابرو و باشقه‌ بیر قطار تاریخچی-یو، ادیبلر توره‌غه‌ ی بهادر­ نینگ سویورغه‌ تمیش، عالم­شیخ، جؤغی اسملی اۉغیللری، قوتلوغ تورکان آقه، شیرینبیکه آقه اسملی قیزلری بۉلگنی­نی اېسله‌ تیشه‌ دی.

خلص، قید اېتیلگنی کبی معلوماتلر تېمور و تېموريلر حیاتی عکس اېتتی­ریلگن منبعلرده یېترلیچه اوچره‌ یدی. بونده‌ی «خیلمه-خیل­لیک» نینگ ماهیتینی بیز نینگ­چه ایکّی خیل ایضاحلش ممکن: بیرینچیسی، کتاب مؤلف­ل­ری صاحبقران تۉغریسیده­گی معلوماتلرنی تینیق من­­بلرگه سالیشتیرمسدن مستقل فکر بیان اېتگن بۉلیشی ممکن. ایکّینچیسی، یوقاریده تاکیدلنگنیدېک، اثرلرنی بیر تیلدن ایکّین­چیسیگه اۉگیریشده یۉل قۉییل­گن اعتبارسیزلیک طفیلی رۉی بېرگن بۉلسه عجبمس، دېگن فکر خَیالیمیزگه کېله ­دی.

نیمه‌ بۉلگنده‌ یه‌م، صاحب­قران تۉغریسیده یازیلگن سان-سناقسیز کتابلرنی او شخص­گه بۉلگن کېنگ جماعتچیلیک­ نینگ احترامی، دېب توشونماق کېره‌ ک. گپ شونده‌ کی، بو کتاب­لر نینگ اکثریتی اۉقووچی­لر­ نینگ قۉلیده. کتابلر اېسه — ملت نینگ معنوعي بایلیگی حسابلنه‌دی.

فکریمیز انتهاسیده روس متفکری نیکاله‌ ی بېرد­یه­اېو­ نینگ: «تاریخ تام معنا­ده‌گی افسانه‌دیر»، دېگن اعترافینی اېسلب، مختصر قیل­ماقچیمیز. بیزگه قریب یېتّی یوز ییل نریدن بۉیله‌یاتگن حضرت نینگ صورت و سيرخ­طیگه دایر چیزگیلر نېچه‌ بار سیقللنیب، نېچه‌ بار «غی­جیم»لنگه‌ نی راست. شو جی­هه‌ ت­دن بیر تسکین ایله‌ آوونه ­میز. صاحبقران حقیده یازیلگن مینگلب اثرلرنی هر قن­ده‌ی عقلی کامل شخص هم تۉله‌ تحلیلي مطالعه‌ قیلیب چی­قیشگه احتمال وقتی یېتمس. شونده‌ی اېکن، باشقه‌ اولوغلر کبی حضرت امیر تېمور نینگ شخصینی یاریته ­من، دېب ای­ریم مؤلفلر اصلی قازیغی بۉش «حقیقت»­لرگه ته‌یه‌نیب ایش توتگنینی طبيعي حال، دېب قبول قیله­ میز، خلاص. لااقل، مملک­تیمیزده تېمور و تېموري­لر تاریخیگه عاید یازیله‌یاتگن اثرلر رېسپوب­لیکه یازووچی­لر اویوشمه‌سی یاکه باشقه‌ مسول محکمه‌لر قاشید ه­ گی بدیعي کېنگشلر­ نینگ نظریدن اۉتکزیلیب چاپ اېتیلگنیده، بعضی بیر غلیظ­لیکلرگه برهم بېریل­گن بۉله‌رمیدی؟..
حرمت بیلن 
2020/02/16