«بابورنامه»ده امیر تیمور
تېموربېک

«بابورنامه»ده بیر یریم مینگگه یقین تاریخي شخصلر نینگ اسمی-شریفی کېلتیریلگن. اولر آره‌ سیده اېنگ مشهوری، شبهه‌ سیز، بویوک صاحبقران امیر تېموردیر.

ظهیرالدین محمد بابور اولوغ باباسی نامینی تېموربېک دېب بیتگن: «سمر­قند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور...».

اثرده تېموربېک نامی تورلی مناسبت بیلن 31 مرته‌ تیلگه آلینگن بۉلسه، بیر ا‌ۉرینده «تېموريه» اصطلاحی ایشله‌ تیلگن: «اول فرصتلر تېموريه سلاطینی دستوری بیله تۉشک اوستیده اۉلتورور اېردیم» («بابورنامه»، ت.: «شرق»، 2002، 53-بېت). حسین بایقراگه بغیشلنگن تعریفده اېسه صاحبقران نینگ نامی حاضر بیز ایشله‌ ته‌ دیگن «امیر تېمور» طرزیده بېریلگن: «سلطان حسین میرزا بیننی
منصور بیننی بایقرا بیننی عمرشیخ بیننی امیر تېمور».

بابور میرزا باباسی تېموربېک نامینی ایلک بار آته‌ سی عمرشیخ میرزا تعریفیده کېلتیرگن:

«ولادتو النسبی: سېککیز یوز آلتمیشده سمرقند­ته اېدی. سلطان ابوسعید میرزا نینگ تۉرتونچی اۉغلی اېدی. سلطان احمد میرزا، سلطان محمد میرزا، سلطان محمود میرزادین کیچیک اېدی. سلطان ابوسعید میرزا سلطان محمد میرزا نینگ اۉغلی اېدی. سلطان محمد میرزا میرانشاه میرزا نینگ اۉغلی اېدی. میرانشاه میرزا تېموربېک نینگ اوچونچی اۉغلی اېدی. عمرشیخ میرزا بیله جهانگیر میرزادین کیچیک، شاهروخ میرزادین اولوغ اېدی.

سلطان ابوسعید میرزا اوّل کابلنی عمرشیخ میرزاغه بېریب، بابایی کابلينی بېک اتکه قیلیب، رخصت بېریب اېدی. میرزالرنی سنت قیلور تۉیی جهتیدین دره‌ یی غازدین یاندوروب، سمرقند اېلتتی. تۉیدین سۉنگره‌، اول مناسبت بیلکیم، تېموربېک اولوغ عمرشیخ میرزاغه فرغآنه‌ ولایتینی بېرگندور، اندیجان ولایتینی بېریب، خدایبېردی توغچی تېمورتاشنی بېک اتکه قیلیب ییباردی» (37-بېت).

بو معلوماتدن شونی انگلش ممکنکی، تېموري حکم­دارلر هر ایشده سلاله‌ اساسچیسی نینگ توتوملریگه رعایه‌ قیلیشگه اینتیلگنلر. ینه‌ شونی تأکیدلش جایزکی، ییللر اۉتیب، کابل حکومتی بریبیر عمرشیخ میرزا نینگ اۉغلیگه، یعنی بابور میرزاگه نصیب اېتدی.

تېموربېک رعایت قیلغآن..

«نوایي اثرلری لغتی»ده «رعایت قیلماق» — «حرمتله‌ ماق» معناسینی بېریشی قید اېتیلگن. حاضر تیلیمیزده «رعایه‌ قیلماق» — «عمل قیلماق» معناسیده ایشله‌تیله‌دی. لېکن سمرقند قیشلاقلری شېوه‌سیده بو عباره‌ شکلینی سَل اۉزگرتیرگن حالده اصل معناسینی سه‌قلب قالگن. یاشلیگیمیزده رحمتلی آته‌م بیز اۉغیللریگه بیران ایش بویورگنیده شونده‌ی دېر اېدی: «اوکه‌ نگ حلی کیچکینه‌، رایه قره‌ نگلر». یاکه یاشی اولوغ کیمسه‌گه نسبتاً حرمتسیزلیک قیلگنلرنی قیشلاغیمیزده حلییه‌م «رایه قره‌ مه‌ دی» دېییشه‌ دی.

«بابورنامه» مؤلفی آنه‌ سی قوتلوق نگارخانیم تاشکېنت حاکمی یونسخان نینگ ایکّینچی قیزی اېکنینی تأکیدلر اېکن، شونده‌ی فاکتنی کېلتیریب اۉته‌ دی: «یونسخان نینگ آنه‌ سی تورکستانلیق قیپچاق بېکلریدین تېموربېک رعایت قیلغآن شیخ نورالدینبېک نینگ قیزی یا نبیره‌ سی بۉلور» (39-بېت).

امیر تېمور تاریخیدن معلومکی، شیخ نورالدینبېک صاحبقران نینگ ایشانچلی امیرلریدن بیری بۉلگن. کۉپ جنگاور یوریشلرده، جمله‌دن هندوستاننی ضبط اېتیشده قهرمانلیک کۉرسه‌تیب، اولوغ سرکرده‌ نینگ ایشانچیگه، حرمتیگه سزاوار بۉلگن. شو نینگ اوچون بابور میرزا اونی «تېموربېک رعایت قیلغآن»، یعنی حرمت قیلگن انسان صفتیده تعریفله‌گن.

امیر تېمور نینگ حرمتیگه اېنگ کۉپ سزاوار بۉلگن امیرلردن بیری اِیگو تېمور بۉلگن. «بابورنامه»ده سلطان احمد میرزا نینگ اومراسی تعریفیده اونینگ هم نامی کېلتیریلگن: «ینه‌ بیر درویشبېک اېدی. تېموربېک رعایت قیلغآن اِیگو تېموربېک نینگ نسلیدین اېدی» (46-بېت).

«تېمور توزوکلری»ده صاحبق­ایران اِیگو تېمور حقیده شونده‌ی دېگن: «برلاس اولوسی نینگ بهادیر ییگیتلرینی اۉز اطرافیمگه تۉپلب، اولرنی بیرلشتیردیم. مېنگه بۉیسونیب کۉمکداش بۉلماقلیک اوچون راضیلیک بېرگن بیرینچی کیشی — اِیگو تېمور بۉلدی…» («تېمور توزوکلری» — 21— 22-بېت.

…مېنی پادشاه‌ دېگه‌ یلر
ظهیرالدین محمد بابور یشه گن دور تېموريلر نینگ تنزلی اوجیگه چیققن دور اېدی. شونده‌ی وضعیتده تاریخ صحنه‌سیگه شَیبانيخان چیقیب کېلدی و بابور میرزا یازگنیدېک، شَیبانيخان و او بیلن بیرگه‌ کېلگن اۉزبېکلر: «...جمعی تېموربېک نینگ اولادی نینگ ایلیگیده‌گی ولایتقه متصرریف بۉلدیلر» (159-بېت، 1507—1508 ییل واقعه‌لری).

بو پیتده تقدیر شماللری تېموري شهزاده‌لر نینگ اېنگ تیریک-تېتیگی بۉلگن بابور میرزانی کابل تامانلرگه باشلب کېتگن اېدی. حاضرگی افغانستان حدودیده مستحکم اۉرنه‌شیب آلگه‌چ، یعنی هجري 913، میلادي 1507—1508 ییلگی واقعه‌لر بیانیده او شونده‌ی یازه‌دی: «اوشبو تاریخقه‌چه تېموربېک نینگ اولادینی باوجودی سلطنت میرزا دېرلر اېدی، اوشبو نوبت بویوردومکیم، مېنی پادشاه‌ دېگه‌ یلر» (160-بېت).

بابور پادشاه‌ نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آره‌سیده اۉزگه‌چه‌لیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگه‌سی اېکنلیگینی دلیلله‌یدی. بابور پادشاه‌ نینگ اوشبو قراری هم اونینگ تېموري میرزالر آره‌سیده اۉزگه‌چه‌لیگینی، اۉزیگه خاص اقتدار و صلاحیت اېگه‌سی اېکنلیگینی دلیلله‌یدی. تېموريلر دوری توگه‌ب، اېندی بابوريلر دوری باشلنه‌یاتگنیگه اشاره‌ هم اېدی بو گۉیا…

تېموربېک نسلیدین…

مؤلف اوچ ا‌ۉرینده «تېموربېک نس­لیدین» عباره‌سینی قۉلله‌گن. بیرینچیسی حسین بایقرا حقیده: «تېموربېک نسلیدین هېچ کیم معلوم اېمسکیم، سلطان حسین میرزاچه قیلیچ چاپمیش بۉلغه‌ی» (128-بېت).

ایکّینچیسی حسین بایقرا نینگ فرزندلری بیانیده: «ینه‌ بیر قیزی نینگ آتی فاطمه سلطان اېدی، تېموربېک نسلیدین یادگار محمد میرزاغه بېریب اېدیلر» (131-بېت).

اوچینچیسی — حسین بایقرا نینگ امیرلریدن بیری حقیده سۉز یوریتر اېکن، اونینگ امیر تېمور نسلیدن اېکنینی تأکیدلب اۉتگن: «سۉنگره‌ کېلگنلردینکیم، شاه اسمایل عراق و آذربایجانگه متصرریف بۉل­غآنده، اندین خوراسان کېلیب اېدیلر، بیر عبدالباقي میرزا اېدی، تېموربېک نسلیدیندور، میرانشاهيدور» (حسین بایقرا نینگ اومراسی تعریفیده، 136-بېت).

سمرقند تعریفیده

«بابورنامه»ده سمرقند موضوعسی علیحده‌ ا‌ۉرینگه اېگه‌. چونکه‌ بابور میرزا سمر­قندنی جوده‌ سېور اېدی، چونکه‌ سمرقند تختیگه یوره‌کدن اینتیلگندی، چونکه‌ سمر­قند تختی اۉشه‌ پیتلر تېموري میرزالر نینگ موقعینی بېلگیلب بېره‌دیگن تخت اېدی، چونکه‌ آته-بابالری بو اولوغ شهرده توغیلیب وایه‌گه یېتگن اېدی، چونکه‌ سمرقندنی بویوک صاحبقران اولکن دولتیگه پایتخت قیلگن اېدی: «مۉغول و تورک اولوسی سېمیرقند دېرلر. تېموربېک پایتخت قیلیب اېدی. تېموربېکدین بورون تېموربېکدېک اولوغ پادشاه‌ سمرقندنی پایتخت قیلغآن اېمستور» (59-بېت).

هر ایشده تۉغری تدبیر قۉلله‌یدیگن امیر تېمور مملکت پایتختینی تنلشده هم تۉغری یۉل توتگنی «بابورنامه»ده شونده‌ی تعریفلنگن: «تېموربېک نینگ زادو بودی کېشدین اوچون، شهر و پایتخت قیلوریغه کۉپ سعی و اېه‌تیماملر قیلدی، عالي عمارتلر کېش ده بنا قیلدی.

…چون کېش نینگ قابلیبی شهر بۉلماققه سمرقندچه اېمس اېدی، آخر پایتخت اوچون تېموربېک سمر­قندنی-اۉق اختیار قیلدی» (61-بېت).

ستاتیستیک معلوماتلرگه کۉره‌، حاضر اۉزبېکستانده یېتیشتیریله‌دیگن مېوه-سبزه‌ واتلر نینگ دېیرلی 20 فایزی سمرقند ولایتی حصه‌سیگه تۉغری کېله‌دی. بو مملکتیمیزده یېتیشتیریله‌دیگن مېوه-سبزه‌ واتلر نینگ بېشدن بیر قِسمی دېگنی. بو بې‌چیز اېمس، چونکه‌ بابور دوریده‌ یاق بو دیار باغ-راغلری بیلن داوروغ قازانگن اېدی: «یخشی توماناتی بار. اول جمله‌دین، سۉغد تومنی و سۉغدغه پَیوست تومنلردور. باشی یاریه‌ یلاق، آیاغی بخارا، بیر ییغآچ یۉل یۉقتورکیم، کېنت و مأموره بۉلماغآی. انداق مشهوردورکیم، تېموربېک دېگندورکیم: مېنینگ بیر باغیم بارکیم، تولی اۉتتوز ییغآچتور. بو توماناتنی دېگندور» (61-بېت).

سمرقند و تېموربېک سۉزلری بیرگه‌ کېلگن قوییده‌گی پرچه‌ هم سمرقند، امیر تېمور و تېموريلر تاریخیگه عاید مهم‌ فاکتنی افاده‌له‌گنی بیلن قیمتلیدیر: «تېموربېک سمر­قند نینگ حکومتینی جهانگیر میرزاغه بېریب اېدی. جهانگیر میرزا نینگ فوتیدین سۉنگ، اولوغ اۉغلی محمد سلطان جهانگیرگه بېردی» (61—62-بېت).

صاحبقران نینگ بنیادکارلیگی

امیر تېمور و تېموريلر قورگن بنا، عمارت و انشااتلر نینگ اکثریتی حلی همان اجدادلریمیز ذَکاسیدن خبر بېریب، بوتون دنیا اهلینی حیرتگه سالیب کېلماقده. بیر‌گینه سمرقندنی آلسه‌ک، بو کهنه‌ شهر «تهې هوففینگتان پُست» اینتېرنېت نش­ری تامانیدن انسان اۉز عمری دوامیده‌ هېچ بۉلمه‌سه‌ بیر مرته‌ باریب کۉریشی شرط بۉلگن دنیاده‌گی 50 شهردن بیری صفتیده اعتراف اېتیلیشیگه، البته‌‌، صاحبقران بابامیز و اونینگ اولادلری تامانیدن بنیاد اېتیلگن محتشم سرایلر، مسجدو مدرسه‌لر، باغ-راغلر هم سببدیر.

«بابورنامه»ده اۉقيمیز: «تېموربېک نینگ و اولوغبېک میرزا نینگ عماراتی و باغۉتی سمرقند محللاتیده کۉپتور. سمرقند ارکیده تېموربېک بیر اولوغ کۉشک سالیبتور، تۉرت آشیانلیق، کۉکسرایغه موسم و مش­هور و بسیار عالي عمارتتور» (59-بېت).

تېموريلر تاریخیده کۉکسرای قنده‌ی ا‌ۉرین توتگنینی اوشبو پرچه‌ نهایتده‌ انیق افاده‌له‌یدی: «تېموربېک سالغآن عالي عمارتلردین بیری کۉکسرایدورکیم، سمرقند نینگ ارکیده واقیع بۉلوبتور. عجب خاصیتلیق عمارتتور. تېموربېک اولادیدین هر کیم باش کۉتریب تختقه اۉلتورسه هم مونده اۉلتورور، هر کیم تخت دايه‌سی بیله باش قۉیسه هم مونده قۉیر، حتا کیم، کنایتی بۉلوب اېردیکیم، فلان پادشاه‌ زادنی کۉکسرایغه چیقردیلر، یعنی اۉلتوردیلر» (54-بېت).

امیر تېمور مقبره‌ سی کیم تامانیدن بنیاد اېتیلگنی هم «بابورنامه»ده کۉرسه‌تیب اۉتیلگن: «تېموربېک نینگ نبیره‌سی، جهانگیر میرزا نینگ اۉغلی محمد سلطان میرزا سمر­قند نینگ تاش قۉرغانیده — چقرده بیر مدرسه‌ سالیبتور. تېموربېک نینگ قبری و اولادیدین هر کیم‌که سمرقندته پادشاه‌لیک قیلیبتور، الر نینگ قبری اول مدرسه‌ ده‌ دور» (59-بېت).

صاحبقران اۉز دوریده سمر­قند­نی دنیا نینگ اېنگ گۉزل شهریگه ایلنتیریش اوچون کۉپ سعی-حرکت قیلگن. خصوصاً، اۉزی ضبط اېتگن مملکتلر نینگ اېنگ یخشی اوسته‌ یو معمارلرینی سمرقندگه چارلب، اولر نینگ عمارتلر برپا اېتیشیگه شرایط یره‌تیب بېرگن. بو حقده «تېمور توزوکلری»ده اۉقيمیز: «مهندسلر بیلن اتفاقده عالي عمارتلر برپا اېتیب، باغو بۉستانلر نینگ طرحینی چیزدیرردیم» (94-بېت).

«بابورنامه»ده تېموربېک نامی اېنگ سۉنگگی مرته‌ 1525 ییل واقعه‌لری بیانیده تیلگه آلینگن: «نېچوککیم «ظفرنامه»ده تېموربېک نینگ «مسجدی سنگین» عمارتینی قیلورده ملا شرَف مونداق مبالغه‌ بیله بیتیبدورکیم، آذربایجان و فارس و هندوستان و ینه‌ اۉزگه‌ ممالیک سنگتراشلریدین هر کونده‌ ایکّی یوز کیشی مسجدده ایش قیلورلر اېدی» (209-بېت).

امیر تېمور فقط توران اۉلکه‌ سینی اېمس، قه‌ یېرگه‌کی ظفرلی قدمی یېتگن بۉلسه، اۉشه‌ یېرلرنی هم آباد اېتیشنی اۉزی نینگ بورچی دېب بیلگن: «ینه‌ امر قیلدیمکی، خراب بۉلیب یاتگن یېرلرده کاریزلر قورسینلر، بوزیلگن کۉپریکلرنی توزه‌ تسینلر، اریقلر و دریالر اوستیگه (ینگی) کۉپریکلر سالسینلر، یۉل اوستیده هر منزلگاهگه رباطلر بنیاد اېتسینلر…

ینه‌ امر اېتدیمکی، کتّه-کیچیک هر بیر شهر، هر بیر قیشلاقده مسجد، مدرسه‌ و خانقاه‌لر بنا قیلسینلر، فقیرو مسکینلرگه لنگرخانه سالسینلر، کسللر اوچون شفاخانه‌لر قورسینلر و اولرده ایشلش اوچون طبیبلر تعیینله‌سینلر» («تېمور توزوکلری»، 145-بېت).

لنگرخانه — یۉلاوچیلر قۉنیب اۉته‌دیگن یېر؛ مسکین و یېتیم-یېسیرلرگه طعام بېریله‌دیگن جای، غریبخانه. «بابورنامه»ده 1506—1507 ییل واقعه‌لری بیانیده مؤلف هراتدن کابلگه قَیته‌یاتگنده شونده‌ی لنگرلردن بیریگه، یعنی تېموربېک لنگریگه قۉنگنلرینی یازه‌دی: «تېموربېک لنگریدین محمد اندیجاني آتلیق قاسیمبېک نینگ نوکری قطب الدین کابلداغی بېکلرگه بو یېرگه کېلگنیمیز نینگ کیفیتینی بیتیب ییباردوک» (هیراتدن کابولگه قَیتیش، 149-بېت).

هندوستان

اثرده تېموربېک نامی اوچ ا‌ۉرینده هندوستان نامی بیلن بیرگه‌ کېلگن.

بابور حیاتیده‌گی اېنگ کتّه‌، بلکه‌ اېنگ قیغولی مغلوبیتیدن کېین (1501 ییلی شَیبانيخانگه قرشی سرپل جنگی) سمرقندگه قَیتیب، «قۉرغان بېرکیته‌دی»، یعنی قملده قاله‌دی. آلتی آیلیک قملدن سۉنگ سمرقندنی تشلب چیقیشگه مجبور بۉله‌دی. شوندن سۉنگ بیر مدت، یعنی «خوراسان طلبیغه آتلنیب» چیققونیگه قدَر اۉره‌تېپه، خۉجند، تاشکېنت طرفلرده سرسان-سرگردانلیکده یوره‌دی. اۉره‌تېپه کېنتلریدن بیری ده‌کتده بۉلگنینی شونده‌ی بیان اېته‌دی: «مېن بیر کلانتری نینگ اوییگه توشتیم، قری کیشی اېدی، آلتمیش-یېتمیشده بار اېدی، ولې آنه‌سی هنوز بار اېدی. خېیلی عمر تاپقان خاتون اېدی، یوز اۉن بیر یاشته اېدی. تېموربېک هندوستانغه کیرگنده بو خاتون نینگ اوروق-قَیاشیدین بیری اول چېریککه باریب اېکندور. اول خاطریده بار اېکندور. حکایت قیلور اېدی» (87-بېت).

هندوستان آرزوسی یاش بابور قلبیده ایلک بار اۉشه‌ یوز یاشدن آشگن ماما نینگ حکایه‌لرینی تینگلب اوی­غآنگه‌ندیر…

میرزا بابور هم بویوک باباسی سینگری هندوستاننی فتح اېتیشنی آرزو قیلگنی سببینی شونده‌ی ایضاحله‌یدی: «چون همیشه‌ هندوستان آلماق خاطرده اېدی، بو بیر نېچه‌ ولایتلرکیم، بهیره و خوشاب و چه‌ناب و چه‌نوت بۉلغه‌ی، نېچه‌ محل تورک تصرفیده اېدی، بولرنی خود ملکیمیزدېک تصور قیلور اېدوک.

…تېموربېک هندوستان­غه کیریب چیققنی بېری بو نېچه‌ ولایتکیم، بهیره و خوشاب و چه‌ناب و چینیوه‌ ت بۉلغه‌ی، تېموربېک نینگ اولادی نینگ توابیع و لوایقی تصرفیده اېدی» (166-بېت).

معلومکی، بوتون دنیا تاریخچیلری بابور میرزا تر­قاق هندوستاننی بیرلشتیرگنی، بو نینگ نتیجه‌سیده مملکت ترقیات یۉلیگه توشیب آلگنینی اعتراف اېتگنلر. «بابورنامه»ده مؤلف هندوستاننی فتح اېتگونیگه قدَر او یېرده کیملر قَیسی حدودلرگه پادشاه‌لیک قیلگنینی سنه‌ ر اېکن، دهلیگه امیر تېمور تعیین­لگن سیدلر طبقه‌سی پادشاه‌لیک قیلگنینی تأکیدله‌یدی: «دهلی سلطان علاوالدین نینگ ایلیگیده اېدی. بو طبقه‌ سیدتور. تېموربېک دهلینی آلغآنده دهلی حکومتینی بولر نینگ آته‌لریغه بېریب، باریب اېدی» (196-بېت).

سلطان حسین میرزادېک…

بابورگچه تېموري میرزالر آره‌سیده اېنگ داوروغ قازانگنلری، شب­هه‌سیز، میرزا اولوغبېک و حسین بایقرا بۉلگن — بیری علمی بیلن، ایکّینچیسی قیلیچی واسطه‌سیده. بیری ماوراوالنهر، ایکّینچیسی اېسه خوراسان تختیده باشقه‌ تېموري پادشاه‌لردن کۉره‌ اوزاقراق وقت اۉتیرگن. اولوغبېک میرزا سمرقندنی علم-فن مرکزیگه ایلنتیرگنی، اۉزی هم اولکن عالِم بۉلگنی سبب تاریخده اۉچمس ایز قالدیرگن بۉلسه، حسین بایقرا دوریده هم هرات علم-فن، ادبیات، صنعت یوکسک چۉقّیسیگه چیققن اولکن مرکزگه ایلنگن. بو حقده بابور شونده‌ی یازه‌دی: «سلطان حسین میرزا نینگ زمانی عجب زمانې اېدی، اهلی فضل و بې‌نظیر اېلدین خوراسان، به‌ تخصیص هری شهری مملو اېدی. هر کیشی نینگکیم بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی، هِمتی و غرضی اول اېدیکیم، اول ایشنی کمالغه تېگورگه‌ی» (137-بېت).

اثرده حسین بایقرا حقیده ینه‌ بیر مهم‌ معلومات کېلتیریلگن، یعنی: «سلطان حسین میرزا بیننی منصور بیننی بایقرا بیننی عمرشیخ بیننی امیر تېمور. منصور میرزا بیله بایقرا میرزا پادشاه‌لیق قیلغآن اېمس. آنه‌سی فېروزه‌بېگیم اېدی، تېموربېک نینگ نبیره‌سی. سلطان حسین میرزا میرانشاه میرزا نینگ هم نبیره‌سی بۉلور اېدی. سلطان حسین میرزا کریموت-طرفه‌ین اېدی، اصیل پادشاه‌ اېدی» (128-بېت).

ظهیرالدین محمد بابور امیر تېمور نینگ اوچینچی اۉغلی — میرانشاه میرزا نینگ اولادی اېکنی نظرده توتیلسه، دېمک هم آته‌، هم آنه‌ طرفدن تېموري پادشاه‌لر اولادی بۉلگن سلطان حسین بایقرا بابور میرزاگه هم آته‌، هم آنه‌ طرفدن قرینداش بۉلگن.

بابورشاه نینگ سلطان حسین میرزاگه مناسبتی هر دایم هم ایجابي بۉلمه‌گن. بعضی ا‌ۉرینلرده اونگه حرمتینی افاده‌له‌گن مؤلف، اَیریم جایلرده اوندن آچیقچه‌سیگه کینه‌ قیلگن. شونده‌ی کینه‌نی 1503—1504 ییللر واقعه‌لری بیانیده اوچره‌تیش ممکن. یعنی، بو پیتده شَیبانيخان بوتون ماوراوالنهرنی اېگه‌للب آلیب، اېندی خوراسان تامانلرگه کۉز تیکه‌یاتگن اېدی. شونده‌ی وضعیتده تېموريلر آره‌سیده حربي صلاحیتی اېنگ یوقاری بۉلگن حسین بایقرا غنیم اوستیگه یوریش قیلیش اۉرنیگه بدیع الزمان میرزا، بابور میرزا، خیسرهوشاه و زوننونگه «قۉرغان بېرکیتمه‌ک»نی بویوریب مکتوب یۉلله‌یدی. خوراسان حکمداری نینگ بو قراری بابور میرزاگه یاقمه‌یدی: «سلطان حسین میرزا نینگ بو خطلری موجیبی ناامیدلیک بۉلدی. نې اوچونکیم، تېموربېک نینگ یورتیده بو تاریخده اندین اولوقراق پادشاه‌ هم یاش و هم ولایت و هم چېریک بیله یۉق اېدی.

…سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه‌ غنیم نینگ اوستیگه یورومه‌کنی دېمه‌ی، یېر بېرکیتمه‌کنی دېسه، اېل و اولوس­قه نې امیدوارلیق قالغه‌ی؟» (103-بېت).

نهایت، 1505 ییلی سلطان حسین بایقرا شَیبانيخان «اوستیگه چېریک تارتیب باریشگه» جزم اېته‌دی. شو مقصدده کوچلرنی بیرلشتیریش اوچون برچه‌ اۉغیللرینی، شو قطاری بابور میرزانی هم حضوریگه چارله‌یدی. بو کوننی اوزاق کوتگن میرزا بابور حسلرینی شونده‌ی بیان اېته‌دی: «بیر بوکیم، سلطان حسین میرزادېک تېموربېک اۉرونیغه اۉلتورغآن اولوغ پادشاه‌ ییغناق قیلیب، اطراف و جوانیبدین اۉغلانلرینی و بېکلرینی تیله‌تیب، شَیبانيخاندېک غنیم نینگ اوستیگه عزیم بۉلغآنده، اېل آیاق بیله بارغآنده، بیز باش بیله بار­غآیبیز، اېل تیاق بیله بار­غآنده — بیز تاش بیله بار­غآیبیز» (127-بېت).

متخصصلر شو کونگچه امیر تېمور حقیده شرق تیللریده مینگگه یقین، عرب تیللریده اېسه بېش یوزدن زیاد اثر یازیلگنینی، بو جریان حاضر هم دوام اېته‌یاتگنینی تأکیدلشه‌دی. امیر تېمور نامی قنده‌یدیر مناسبت بیلن اېسگه آلینگن تاریخي، علمي، بدیعي اثرلرنی اېسه هېچ کیم حسابلب چیقمه‌گن. اگر اولر بیر جایگه تۉپلنگنیده اېدی، شوبه­اسیز، جهانده اېنگ کتّه‌ کتبخانه‌ حاصل بۉلردی. و البته‌‌، شو کتبخانه‌دن جای آلگن اېنگ نادر کتابلردن بیری — «بابورنامه» بۉلور اېدی.

لغت
(«نوایي اثرلری لغتی»، 1972 ییلگی نشریدن)

بېک اتکه — آته‌لیق، تربیه‌چی، عمکی.
باوجود — شونده‌ی بۉلسه-ده، شونده‌ی بۉله‌ توریب.
دايه — تقاضا، آرزو؛ باعث، سبب.
یانماق — قه‌یتماق، کېتماق، قه‌یریلماق، اېگیلماق.
جوانیب — طرفلر، اطراف، یاقلر.
زادو بود — اولاد، بارلیق، موجودلیک.
ییغناق — ییغینلیق — تۉپلنیش، جمعیت.
لواحیق — قۉشیلگنلر، قۉشیمچه‌لر.
لنگر — یۉلاوچیلر قۉنیب اۉته‌دیگن جای.
موسم — اته‌لگن، اسملنگن، بېلگیلنگن؛ موسم بۉلماق — نامله‌ماق، اته‌ماق.
مه‌ملو — تۉلگن، تۉله‌.
مأموره — آباد شهر، مملکت.
موجیب — بیر ایش و حال نینگ یوزه‌گه کېلیشیگه سبب بۉلووچی، سببچی، سبب، باعث، توفه‌یل.
متصرریف — تصرف قیلووچی، اېگه‌لیک قیلووچی.
آزیم — بیرار ایشنی بجریشگه قصد، نیت قیلووچی.
رعایت قیلماق — حرمتله‌ماق.
سنگین — تاشدن یه‌سه‌لگن؛ آغیر، قتّيق، مستحکم.
ته‌وابیع — اېرگشووچیلر، تابع کیشیلر.
تول — اوزون، بۉی، اوزونلیک.
اوروق-قَیاش — اوروغ-ایماق، قرینداش-اوروغ.
فه‌وت — قۉلدن بېریش، یۉقاتیش، یۉقالیش، اۉتیب کېتیش؛ اۉلیم.
-اۉق — خودّی، انیق، همانا، شو زمان؛ یېتکه‌چ-اۉق، بارغآچ-اۉق.
حُسن کاروانلی
اوگیریب تیارلاووچی: عزیزفاریابی
منبع: «معرفت» گزېته‌سی، اپرېل، 2017