امیر تېمور قچان و قه‌ یېرده توغیلگن؟

امیر تېمور، تېموربېک، تۉلیق ایتسک، امیر تېمور ابن امیر تره‌غای میلادي 1336-ییل 9-اپرېل کونی کېش (حاضرگی شهرسبز) یقینیده‌گی خۉجه‌ ایلغار قیشلاغیده توغیلدی.

آته‌ سی – امیر تره‌غا ی، تره‌غا ی بېک (توغیلگن ییلی نامعلوم، وفاتی 1360) برلاس قبیله‌سی نینگ نفوذلی آقسقالی اېدی. اۉزبېک خل­قی ترکیبیده تۉقسان ایکّی اوروغ بارلیگینی بیله‌ میز. برلاس انه‌ شو "تۉقسان ایکّی" نینگ بیریدیر. امیر تره‌غای تورکستان نینگ اۉشه‌ پیتده‌گی حکمداری امیر قازاغآن آلدیده ایشانچ قازانگن حرمتی بار بېکلردن حسابلنر، چیغتای اولوسی بېکلری قورولتایلریگه قتنه‌ شیب تورردی. حربي ایشلرگه میلی یۉق، تقوادار مسلمان، وقتینی درویشلر بیلن اۉتکزردی. شرَف الدین علی یزدي نینگ یازیشیچه، "تره‌غا ی بېک علما و متقيلرگه موشفیق و مهربان اېردی و بولر نینگ مجلسیگه بارور اېردی...".

آنه‌ سی – تېگینه خاتون، تکینه بېگیم، تکینه ماه بېگیم (تخم. 1318، بوخارا – 1353، شهرسبز) بوخارا علمالری پېشواسی مولونا صدر الشریعه، یعنی شریعت قانونلرینی شرحلاوچی علّامه‌ عبیدالله البخاري نینگ قیزیدیر. میلادي 1334-ییل 16 یاشده تره‌غا ی بېککه اوزه‌ تیلگن. آره‌ دن ایکّی ییل اۉتگه‌چ، تېموربېک تولد تاپدی.

آنه‌ سی و آته‌ سی شهرسبزده دفن اېتیلگن. امیر تېمور آنه‌ سی خاطره‌ سیگه بلندلیگی یېتمیش بیر متر کېله‌  دیگن دنیاگه مشهور آقسرای یادگارلیگینی بنیاد اېتتیردی.

روایتلرگه قره‌گنده‌‌، کونلردن بیر کون صاحبقران نینگ سکّیزینچی باباسی قاچوولی بهادیر توش کۉریبدی، توشیده اونینگ قۉینیدن بیر یولدوز اوچیب چیقیب جمال کۉرگیزیبدی و شو زهاتییاق سۉنیبدی، کېین ایکّینچیسی، اوچینچیسی، تۉرتینچیسی یرقیره‌ب چیقیبدی، بری سۉنه‌وېریبدی. بو حال یېتّی مرته‌ تکرارلنیبدی. بیراق سکّیزینچی مرته‌سیده کتّه‌ پارلاق یولدوز آتیلیب چیقیبدی-یو، بوتون دنیانی یاریتیب یوباریبدی! منه‌ شو امیر تېمور یولدوزی دېب تخمین قیلینه‌دی. اوندن ینه‌ بیر نېچه‌ کیچیک یولدوزلر پیدا بۉلیبدی، کتّه‌ پارلاق یولدوز مغرب چیزیغیگه باش قۉییب سۉنگه‌ندن کېین، کیچیک یولدوزلر پارلشده دوام اېتیبدیلر... 

امیر تېمور نینگ باله‌لیگی

باله‌لیگیدناق طبیعتن آغیر-باسیق، ذهنی اۉتکیر، شاشیلمه‌ی فکرله‌یدیگن تېموربېک دست‌اوّل مکتبده سبق آلدی، سوادینی چیقردی، استاذلر نظارتیده کمان دسته‌ سینی اوشلش، اۉق اوزیش، نیزه‌ توتیش، آتلرنی سره‌له‌ی آلیش، شکارلر اویوشتیریش، چاپندازلیک و قیلیچبازلیک سِرلرینی یخشیلب اۉرگندی. شرَف الدین علی یزدي نینگ یازیشیچه، تېموربېک اۉن ایکّی یاشیده تېنگقورلری بیلن "پاششا-وزیر" اۉینا‌شر اېکن. تېموربېک پادشاه‌ بۉلر، قالگنلر نینگ هر بیریگه بیر "منصب" بېریلر، "گناهکار" آدمنی جزالب، "یورت" باشقرر اېکن. اۉن ایکّی یاشلیگیده‌یاق یورت باشقریش هواسینی آلیشگه اینتیلیش کوچلی بۉلگن، نیتنی کتّه‌ قیلگن.

کیچیکلیگیدناق قرآنی کریمنی یاد آلگنینی ایتیشه‌دی، قرآن اۉقیشده اونینگ آوازی قاریلرنیکی کبی صلابتلی و یاقیملی بۉلگن. 

1360–1370-ییللرده تورکستانده‌گی وضعیت

میلادي 1358-ییلده تورکستان (ماوراولنهر) حکمداری امیر قازاغآن اۉلدیریلگندن کېین باش‌باشداقلیک اوج آلیب کېتدی. تاریخچی خانده‌ میر نینگ خبر بېریشیچه، مملکت اۉنگه یقین بېکلیکلرگه بۉلینیب کېتگن، حکمدارلر اۉزارا نزاعلر، جنگلر بیلن آواره‌، بیرلشیشنی اۉیله‌مسدیلر. شو سببدن، مۉغولستان خانی توغلوق تېمورخان 1360–1361-ییللرده یگانه‌ حاکمی یۉق یورتیمیزگه باس­قین اویوشتیرگنده اونگه بس کېله‌دیگن کوچ تاپیلمه‌دی.

امیر تېمور انه‌ شونده‌ی وضعیتده تاریخ میدانیگه کیریب کېلدی. خدا کېله‌جکده اولوغ سلطنت برپا قیلیشنی اونینگ کۉنگلیگه جا اېتگن اېدی. بو نینگ اوچون مملکتنی بیرلشتیریش لازم بۉله‌ردی. او اۉزباشیمچه امیرلر باشینی بیر جایگه قاووشتیره آلدی. آغیر کوره‌شلردن کېین میلادي 1370-ییلده امیر تېمور دولت باشیگه کېلدی. تورکستان تاریخیده 1370-ییل 9-اپرېلدن باشلب مطلقا ینگی صحیفه‌لر باشلندی. 

مستقل توران دولتیگه اساس سالینیشی

صاحبقران امیر تېمور قش­قر، یېتّیسوو، تورکستان و خوارزم نینگ بیر قِسمیدن عبارت چیغتای اولوسی نینگ وارثی صفتیده میدانگه چیقدی و اولوس یېرلریگه تۉلیق اېگه‌لیک قیلیشنی اۉزی نینگ قانوني حقوقی دېب حسابله‌دی. اۉشه‌ پیتده‌گی تعامیلگه کۉره‌، دولتگه چینگیزخان اساس سالگن، شو نینگ اوچون فقط اونینگ اولادیدن بۉلگنلر‌گینه خان اته‌لیشگه لایق کۉریلردی. امیر تېمور دولت باشیگه کېلیشدن آلدین چینگیزي سویورغه‌تمیشخاننی نامیگه‌‌گینه خان قیلیب کۉتردی، ساخته‌ آبرولر کېتیدن قوویشگه احتیاجی بۉلمه‌گن صاحبقران اۉزینی خان دېب اتَمه‌دی، چونکه‌ او خان اولادیدن اېمس، بلکه‌ عادي خلق ایچیدن چیققن قهرمان اېدی. سمرقندنی توران سلطنتی نینگ پایتختی دېب بېلگیله‌دی، 1391-ییلده تؤخته‌میشخان بیلن جنگگه باره‌یاتیب، دشتی قیپچاقده اولکن تاشگه خاطره‌ سطرلرینی اۉیدیریب یازدیرگنده، اۉزینی "توران سلطانی" دېب اته‌دی.

بیرینچی قدملر پرچه‌لنیب کېتگن یورتنی – توران مملکتینی بیرلشتیریشدن باشلندی. بو ایشنی عملگه آشیریش اوچون جېته (باشقه‌ نامی مۉغولستان)گه بېش مرته‌، خوارزمگه بېش مرته‌ یوریش قیلیشگه تۉغری کېلدی. پراکنده‌ مستملکه‌ یورت یخلیتلیک مقامیگه اېگه‌ بۉلیب، آزادلیککه اېریشدی. بو تاریخیمیزده‌گی دقّتگه سزاوار اولکن واقعه‌لردن بیریدیر.

اۉتّیز بېش ییل (1370–1405) حکم سورگن صاحبقران امیر تېمور مرکزي آسیا حدودلرینی یگانه‌ مرکزلشگن دولتگه بیرلشتیردی، هند و گَنگه‌دن تا آرال دېنگیزیگچه، تیان-شاندن تا باسفارگچه اولکن امپراطورلیک برپا اېتدی.

امیر تېمور، اېنگ اوّلا، مستقل اولکن توران دولتینی توزگن وطنپرور، بویوک دولت اربابیدیر، وطنیمیزنی مۉغول باسقینچیلریدن آزاد اېتگن خلق قهرمانیدیر. او مستبدلرگه قرشی کوره‌ش و مستقل دولت بنیاد اېتیش اۉزی نینگ بورچی اېکنینی چوقور انگلب یېتدی. پرزیدنت اسلام کریماو نینگ: "امیر تېمورنی انگلش – اۉزلیگیمیزنی انگلش دېمکدیر"، – دېگن سۉزلری ضمیریده‌ انه‌ شونده‌ی تېره‌ن معنا مجسمدیر.

«صاحبقران» سۉزی نینگ معناسی

«صاحبقران» سۉزی نینگ عربچه «سعادتلی، ظفرلی، غالب» معنالری بار. علمی نوجوم (استرا­لاگيه)­ده و افسانه‌لرده زهره‌ (وېنېره) – دۉستلیک و مِهرو محبت طغیانلرینی انعام ایله‌گووچی، مشتري (یوپیرتر) – آمدو اقبال، مظفريت و شادیانه‌لر سیاره‌ سی دېب تعریفلنه‌دی. شو ایکّی سیاره‌ نینگ بیر بورجده اوچره‌ شگن وقتی سعادتلی لحظه‌لردور، اونی قیران دېیدیلر، شونده‌ی وقتده توغیلگن باله‌ اۉشه‌ قیران صاحبی حسابلنه‌دی. بونده‌ی باله‌ نینگ بخت­لی، اولوغ مرتبه‌لر اېگه‌سی بۉلیشی آلدیندن بشارت اېتیله‌دی. شرق مملکتلریده حکمدارلرگه بېریله‌دیگن شرَفلی عنوان. امیر تېمور کۉره‌گان هم شو عنوانگه مشرف بۉلگن. 

اوچ ییللیک، بېش ییللیک، یېتّی ییللیک یوریشلر و اولر نینگ سببلری

امیر تېمور اوروش نینگ ایتگنی-ایتگن، دېگنی-دېگن قتتال بیر زمانده یشه دی، قیلیچ و نیزه‌گه سویه‌نگن بو زمان نینگ هېچ کیمگه بۉیسونمه‌یدیگن اۉز قانونلری بار اېدی. اولرگه رعایه‌ قیلمسلیک یاکه چېتلب اۉتیش ممکن اېمسدی. شونی تأکیدلش جایزکی، صاحبقران خدا ایزمیدن چیقمه‌یدیگن بنده‌لردن اېدی، هېچ قچان بیرینچی بۉلیب اوروش باشله‌مسدی، سه‌وه‌شیشلرنی یاق­تیرمسدی. اونینگ یوریشلری ضرورتدن کېلیب چیقردی. اېنگ اوّلا، او اوروش نینگ آلدینی آلیش چاره‌سینی ایزلردی. اَیریم حاللرده، قَیسیدیر مملکتده ظلم آرتیب کېتگن بۉلسه، او جای نینگ اولوغلری صاحب­قیران امیر تېمورگه کۉمک سۉرب مراجعت قیلیشردی. امیر تېمور اۉز "توزوکلر"ایده دولت ایشلری نینگ تۉقّیز اولوشینی کېنگش (دیپلوماتيه)گه اجره‌تگنی، بیر اولوشینی قیلیچگه قالدیرگنینی یازگن. او عمر بۉیی بونگه رعایه‌ قیلدی. مخالف مملکتگه تکرار-تکرار اېلچیلر یوبارر، قوده-انده‌چیلیکنی یۉلگه قۉییشگه تیریشر، قرینداشچیلیکنی رواجلنتیریش یۉللرینی ایزلردی. بو نینگ یارقین مثالِ خوارزم نینگ گۉزل ملکه‌سی خانزاده‌ خانیم نینگ توران سلطنتی ولیعهدی شهزاده‌ جهانگیر میرزاگه اوزه‌تیلیشی اېدی.

امیر تېمور نینگ "اوچ ییللیک" (1386–1388)، "بېش ییللیک" (1392–1396)، "اېتتی ییللیک" (1399–1404) یوریشلری تاریخدن معلوم. بو یوریشلر ضمیریده‌ بویوک ایپک یۉلیگه اېگه‌لیک قیلیش اوچون کوره‌شلر هم یاته‌دی. سودا یۉللری دولتگه کتّه‌ درآمد کېلتیریشدن تشقری، خلق‌ارا سیاسي میدانده موقع، آبرو-مرتبه‌نی یوکسک درجه‌گه کۉتره‌ردی.

امیر تېمور یوریشلری، اوروشلر، البته‌‌، اۉز اسارتلرینی قالدیردی، لېکن اولر نینگ جهان تاریخیده ایجابي تامانلری بارلیگی هم حقیقت.

صاحبقران نینگ یوریشلری ختایده مین سلاله‌سی دولت باشیگه کېلگنده مۉغوللر نینگ ختایگه ساله‌یاتگن خوفینی برطرف اېتدی...

آلتین اۉرده‌ هاقانی تؤخته‌میشخان بیلن 1391، 1395-ییللرده آلیب باریلگن اولکن جنگلر راسسيه‌نی مۉغوللر ظلمیدن خلاص قیلدی، روس خلقیگه مرکزلشگن دولت توزیش امکانیتینی یره‌ تدی.

امیر تېمور نینگ عثمانلیلر امپراطورلیکسی اوستیدن قازانگن غلبه‌سی اروپانی عثمانلیلر مستملکه‌سیدن قوتقریب قالدی، اونی اروپا خلاص‌کاریگه ایلنتیردی، ویزه‌نتيه امپراطورلیکسی عمریگه یریم عصر عمر قۉشدی. فرانسوز تاریخچیسی رېنې گروسسې  XX عصر باشلریده: "امیر تېمور نینگ بایزید اوستیدن غلبه‌سی عیسوي عالمینی اسره‌ب قالدی"، – دېب یازگن اېدی. 

امیر تېمور دیپلوماتيه‌سی

امیر تېمور اوزاقنی کۉره‌ آله‌دیگن ماهر دیپلومات صفتیده تاریخده چوقور ایز قالدیردی. اۉشه‌ ییللرده هسپانیه‌لیکيه مملکتی قیرالی اېنریکا III، فره‌ نسيه قیرالی کرل VI ، انگليه قیرالی گېنریخ IV سرایلریگه علاقه‌لر باغلش اوچون اېلچیلر یۉلله‌دی، مکتوبلر یازدی، مکتوبلر آلدی. اۉز نوبتیده، هسپانیه‌لیک، فرانسوز، انگلیس، ختای و باشقه‌ خارجي مملکتلر اېلچیلری اونینگ سراییگه تېز-تېز تشریف بویوریب توریشر اېدی.

او اولکن دولت اربابی صفتیده اروپا و آسیا اۉرته‌سیده اۉزارا علاقه‌لرنی مستحکملشگه خدمت قیله‌دیگن یگانه‌ مکان یره‌تیش چاره‌لرینی قیدیردی. بونده اۉزارا سودا-اقتصادي مناسبتلر اۉرنه‌تیلیشیگه کتّه‌ اعتبار بېردی. جهان نینگ نفوذلی دولتلری بیلن یخشی علاقه‌لرنی یۉلگه قۉیدی. بو معناده بیر طرفدن – ختای، هندوستان، ایکّینچی طرفدن – فره‌ نسيه، انگليه، شونینگدېک، عثمانلیلر امپراطورلیکسی، هسپانیه‌لیکيه، ایته‌ليه، مصر و باشقه‌ دولتلرنی ایتیب اۉتیش ممکن. صاحبقران فعالیتی نینگ جهانشموللیگی هم شونده نمایاندیر. 

کوچ – عدالتده

شرقده "عادل پادشاه‌" توشونچه‌سی قدیم-قدیمدن موجود و خلق انه‌ شونده‌ی پادشاه‌نی همیشه‌ آرزو قیلیب کېلگن. صاحبقران امیر تېمور انه‌ شونده‌ی پادشاه‌ بۉلیشگه اینتیلدی. "کوچ – عدالتده" سۉزلری امیر تېمور اوزوگیگه اۉییب یازیلگن و دولت مُهریده هم عکس اېتگن اېدی. "مملکت ظلم­گه چیده‌شی ممکن، اما عدالتسیزلیککه چیده‌ی آلمه‌یدی"، – دېب یازگندی امیر تېمور اۉز "توزوک­لر"ایده. بو – سلطنت شعاری. صاحبقران بونگه قتّيق عمل قیلردی. عدالت نینگ کوچی شونچه‌لر یوکسک اېدیکی، اگر مملکتده بیرار آدم بیر تباق آلتین یا کوموشنی باشیگه قۉییب، مغربدن مشرققه‌چه بارسه، هېچ کیم اونگه قۉل چۉزمس، آلتین یا کوموشدن بیرته‌سی هم کمه‌یمسدی.

او هر قدمده، خواه اۉزی نینگ فرزندلری بۉلسین، خواه باشقه‌ فقرا – برچه‌گه بیرده‌ی عدالت کۉزی بیلن قرردی. سفرلردن قَیتیب کېلگنده، شخصن اۉزی بازارنی تېکشیرر، اگر قصاب و بقال، نانوایلر و هکذالر فایده‌ تاپه‌من دېب نرخ-نوانی آشیریب یوبارگن بۉلسه‌لر، عدالت روسومی بوزیلگنینی کۉرسه، اېل آلدیده ایاوسیز اۉشه‌ گناهکار نینگ جزاسینی بېرردی. یالغان گپنی یامان کۉره‌ردی. عدالت تمایللرینی بوزگنی اوچون اۉغلی امیرزاده میرانشاه، نبیره‌لری امیرزاده پیرمحمد، سلطان حسین میرزالر جزالنگنلری تاریخ کتابلریدن معلوم. مورریخ نظام الدین شامي "ظفرنامه"ده امیر تېمور نینگ 1366-ییلده، حلی دولت تختیگه چیقمسدن تۉرت ییل اوّل ایتگن شونده‌ی سۉزلرینی کېلتیره‌دی: "قَیسی بیر پادشاه‌ اۉز ایشینی غدارلیک و بېوفالیک اساسیگه قورسه، کیشیلرگه آزار بېریش و هلاک قیلیشگه عاشقسه، اونینگ دولتی چه‌یقه‌لیب، قرارسیزلیککه یوز توته‌‌دی... بیز اۉز سلطنتیمیزنی آدملرگه اعتبار بېریش و اولرنی حمایه‌ قیلیش اساسیگه قوره‌یاتگنلیگیمیز سببلی اولرنی یوپه‌نتیریب، خاطرجمع قیله‌میز...".

آدملرگه، دېمک خلققه اعتبار بېریش و حمایه‌ قیلیش – صاحبقران عدالتی نینگ باش اۉزه‌گینی تشکیل قیلر اېدی.

همه‌ جایده عملده بۉلگن "کوچ – عدالتده" شعاری بوتون توران دولتی حدودیده اخلاقي و معنوي مېزانگه ایلندی. 

امیر تېمور – بنیادکار

امیر تېمور قوریش، یره‌تیش مېنته‌لیتېتی بۉلگن خلق نینگ فرزندی، طبیعتن بنیادکار بۉلیب توغیلگن اۉخشه‌شی یۉق ذات اېدی.

"...امر اېتدیمکی، – دېب یازه‌ دی امیر تېمور "توزوکلر"ده، – کتّه-کیچیک هر بیر شهر، هر بیر قیشلاقده مسجد، مدرسه‌ و خانقاه‌لر بنا قیلسونلر، فقیرو مسکینلرگه لنگرخانه (مسافرخانه) سالسونلر، کسللر اوچون شفاخانه‌ قوردیرسونلر و اولرده ایشلش اوچون طبیبلر تعیینله‌سونلر. هر بیر شهرده دارولاماره‌ ت (حکمدار سرایی) و دارولعدالت (عدالت سرایی) قورسونلر...".

بنیادکارلیک صاحبقران دوریده دولت سیاستی درجه‌سیگه کۉتریلگن اېدی دېییش ممکن. امیر تېمور فقط اۉز مملکتیده‌‌گینه اېمس، بلکه‌ باشقه‌ یورتلرده هم بنیادکارلیک ایشلرینی عملگه آشیرگنی بو نینگ دلیلیدیر. دس­ت­­اوّل سلطنت پایتختی قیلیب بېلگیلنگن سمرقندنی دنیا نینگ اېنگ آباد شهریگه ایلنتیردی، اولوغوارلیگینی کۉرسه‌تیش اوچون، اطرافیده دَمشق، بغداد، مصر، شېراز، سلطانيه کبی دنیا نینگ مشهور شهرلری ناملری بیلن اته‌لگن، باغ-راغلرگه کۉمِیلگن قیشلاقلر برپا قیلدیردی.

مملکتده یۉللر کېنگه‌یتیریلدی، کۉپریکلر سالیندی، رباطلر تیکلندی، بازارلر آراسته‌لندی، بنالر قد کۉتردی، خیابانلر برپا اېتیلدی، باغلر یه‌شنه‌دی. بو باغلر حقیده هسپانیه‌لیک اېلچیسی روی گانسه‌لېس دې کله‌ویخا اۉز کونده‌لیکلریده ذوق-شوق بیلن حکایه‌ قیلگن. اولر نینگ ایچیده گلباغ، باغی دلکشا، باغی چِنار، باغی نوع و باشقه‌ باغلر نامی بار. سمر­قندده کۉکسرای، امیر تېمور جامع مسجدی، بی‌بی خانیم مدرسه‌سی، مسجدی، قوسم ابن عباس معماري مجموعی، امیر تېمور مقبره‌سی، شهرسبزده داروالتلاوت مجموعی، محتشم آقسرای، تورکستان شهریده‌گی خواجه احمد یسسوي خانقاه‌-مقبره‌سی، تاشکېنت یقینیده زنگیاته مقبره‌سی، نهری برلاس اریغی، کابول اطرافلری، فرغآنه‌ واديسی، مور­غاب واديسیده‌گی یېرلرگه، آذربایجانده‌گی موغآن چۉللریگه سوو چیقریلیشی، شاهروهيه، بیلاقان شهرلری نینگ بنیاد اېتیلیشی، تبریز، بغداد و گورگنج شهرلری نینگ قَیته تیکلنیشی...

بونده‌ی مثاللرنی کۉپلب کېلتیریش ممکن. شرَف الدین علی یزدي نینگ: "صاحبقران هر یېرده‌کیم، عمارتقه قابل یېر کۉرسه اېردی، اول یېرده البته‌‌ بیر عمارت سالور اېردی..."، – دېگن سۉزلری زنهار مبالغه‌ اېمس. 

امیر تېمور – علم-فن حاميسی

امیر تېمور، کۉپ مشهور مورریخلر تأکیدله‌گنلریدېک، علم نینگ قدریگه یېته‌دیگن، اونی رواجلنتیریشگه یوره‌کدن بېل باغلگن، دنیا نینگ اېنگ یېتوک عالِملری، تاریخچیلری بیلن بې‌ملال صحبتلشه آله‌دیگن دانشمند حکمدار اېدی. علم-فنگه قیزیقیش امیر تېمور نینگ خاندانیدن باشلنگن اېدی، دېسه‌ک تۉغریراق بۉله‌دی. صاحب­قیران خاندانیده فرزندلر (شهزاده‌لر، ملکه‌لر)گه علم-فن نینگ تورلی ساحه‌لریدن کۉپ سبقلر بېریلر، مدرسه‌لرده تحصیل آلیشلر دوام اېتتیریلردی. مثلاً، میرانشاه میرزا اوچون مخصوص ابن الاسیر نینگ "الکامل فی-تاریخ" (مکمل تاریخ) کتابی ترجمه‌ قیلیب بېریلگن اېدی. صاحبقران حرکتلری طفیلی اونینگ اولادلری ایچیده محمد سلطان، اولوغبېک میرزا، ابراهیم سلطان، بایسونقور میرزا، حسین بایقرا، ظهیرالدین محمد بابور، کۉچکونچیخان، کامران میرزا، گلبدنبېگیم، زېبوننیسا کبی شاعرلر، عالِملر، مورریخلر، خطاطلر، حاميلر، منعویت و معرفت جان‌کویرلری بار بۉلیب، اولر علم-فن، منعویت نینگ قدریگه یېته‌دیگن عجایب انسانلر بۉلیب یېتیشدی. اولر نینگ سعی-حرکتلری بیلن مدنیتیمیز یوکسک درجه‌لرگه اېریشدی. مثال اوچون، اولوغبېک میرزا نینگ استرو‌نومی‌ مکتبی عیناً سمرقندده یره‌تیلدی. زمانه‌ نینگ ایلغار رصدخانه‌سی برپا اېتیلدی. 1018 ته یولدوز تعریفینی اۉز ایچیگه آلگن "زیجی جدیدی کۉره‌گاني" جدولی جهان فنیگه اولکن حصه‌ بۉلیب قۉشیلدی. "تۉرت اولوس تاریخی" اثری اېسه خلقیمیز تاریخینی انگلب یېتیشده کتّه‌ اهمیتگه اېگه‌.

صاحبقران امیر تېمور دوری تاریخینی تۉلیق و ایشانرلی یاریتیب بېرگن شرَف الدین علی یزدي نینگ بنیادي "ظفرنامه" (1425) اثری صاحبقران نینگ نبیره‌سی، شېراز حاکمی، شاعر و خطاط ابراهیم سلطان نینگ رهبرلیگی، فداییلیگی و حاميلیگی آستیده دنیاگه کېلدی. 1519-ییلده اولوغبېک میرزا نینگ نبیره‌سی کۉچکونچیخان تاپشیریغیگه بیلن مذکور "ظفرنامه" و رشیدالدین نینگ "جامع اوت-تواریخ" اثرلری اۉزبېک تیلیگه ترجمه‌ قیلیندی.

قاله‌وېرسه، جهان ادبیاتی نینگ بویوک نماینده‌لریدن حسابلنگن علیشېر نوایي نینگ ایجادی، لطفي و حسین بایقرالر شعریتی، علّامه‌لر قاضیزاده رومي و علی قوشچی اثرلری، کمال الدین بېهزاد نینگ دردانه‌‌ میناتور‌ رسملری، ظهیرالدین محمد بابور نینگ بې‌بها "بابورنامه"سی، گۉزل شعریتی، علمي اثرلری، مورریخلر غیاث الدین علی، نظام الدین شامي، معین الدین نتنزي، حافظی ابراع، شرَف الدین علی یزدي، میرخاند، خانده‌ میرلر نینگ سالنامه‌لری – برچه‌-برچه‌سی تېموريلر دوری نینگ محصولیدیر. 

امیر تېمور – بویوک سرکرده‌

امیر تېمور جهان نینگ تۉرت مش­هور سرکرده‌لریدن بیری، کوره‌گی یېرگه تېگمه‌گن بویوک لشکرباشی، خدا بېرگن صلاحیتینی تۉله-تۉکیس نمایان اېته آلگن، اۉخشه‌شی یۉق بویوک اوردو قوماندانی اېدی. جنگ‌گاهلر صنعتی، اوروش یۉللری، لشکر توتیش قاعده‌سی، صفلر رسم-رسومی صاحبقران نینگ "تېمور توزوکلری" کتابیده باتفصیل یاریتیلگن.

میلادي 1365-ییلده سِردریا بۉییده‌گی چیناز یانیده مۉغوللر بیلن بۉلگن مشهور "لای جنگی"ده امیر حسین باشلیق توران چېریگی (امیر تېمور لشکرباشی اېدی) مغلوب بۉلدی. بو 29 یاشلی امیر تېمور نینگ عمریده بیرینچی و سۉنگگی مغلوبیتی اېدی.

1366-ییلده قرشیده تېموربېک بار-یۉغی 243 کیشی بیلن 12 مینگ کیشیلیک دشمنگه قرشی جنگ قیلدی و تنگری نینگ عنایتی-یو، سرکرده‌لیک صلاحیتی بیلن ظفر قازاندی.

1368-ییلده بده‌خشانده قۉلی بلند کېلگن دشمن صاحبقران عسکرلری نینگ کۉپینی قیریب تشله‌دی و 130 کیشینی اسیر قیلدی. یانیده بار-یۉغی 13 نوکر بیلن قالگن امیر تېمور مردلرچه دابان تاغی تېپه‌سیگه چیقیب یۉلنی تۉسدی و کۉپ جنگو چاره‌سیز قانلی اورینیشلر عوضیگه اۉز عسکرلرینی دشمندن قوتقریب آلدی. کې­یینچه‌لیک امیر تېمور اۉشه‌ جنگنی اېسلب: "کۉپ جنگلر قیلدیم و کۉپ واقعه‌لرنی باشدن کېچیردیم-او اما بو جنگدن قتتیغاینی کۉرمه‌دیم..."، – دېگن اېدی.

صاحبقران دنیا نینگ 27 مملکتینی تسخیر قیلدی. تخمیناً مینگدن آرتیق جنگ اۉتکزدی، اولرده ظفر همیشه‌ صاحبقران تامانیده بۉلدی.

اونینگ مشهور جنگلری قوییده‌گیلردیر:

1391-ییل 18-جون – کندیرچه دریاسی بۉییده (ثمره‌ ولایتی) آلتین اۉرده‌ خانی تؤخته‌میشخان اوستیدن قازانیلگن غلبه‌. هر ایکّی تاماندن 200 مینگدن آرتیق عسکر اشتراک اېتگن. بو غلبه‌ توران دولتی مستقللیگینی ینه‌ هم مستحکمله‌دی.

1395-ییل 15-اپرېل – آلتین اۉرته‌ خانی تو‘خته‌میشخانگه قرشی ایکّینچی جنگ تېرېک دریاسی بۉییده یوز بېردی. توران تامانیدن 250 مینگ سپاه قتنه‌شدی. جنگ امیر تېمور نینگ اوزیل-کېسیل غلبه‌سی بیلن قرار تاپدی.

1402-ییل 20-جولای – انقره یانیده امیر تېمور و عثمانلیلر امپراطوری ییلدیریم بایزید بیلن جنگ بۉلیب اۉتدی. امیر تېمور قۉشینی تخمیناً 200 مینگ، ییلدیریم بایزید لشکری 160 مینگدن عبارت اېدی. سه‌وه‌ ش توران سلطانی امیر تېمور نینگ بویوک غلبه‌سی بیلن یکونلندی. 

صاحبقران نینگ پیرلری

امیر تېمور نینگ یاشلیکدناق مشهور دین علمالری و شیخلرگه اعتقادی بلند بۉلیب، بونی پدری بویوکواری امیر تره‌غایدن اۉرگنگن اېدی.

صاحبقران نینگ بیر نېچه‌ پیرلری بۉلگن، اولرنی ایکّی گروهگه اجره‌ تیش ممکن.

بیرینچی گروهگه روحانيه‌تلی پیرلر، یعنی صاحبقران توغیلگونگه قدَر یشب اۉتیشگن تبرک ذاتلر – تورکستان ملکی نینگ شیخ اول-مشایخی خواجه احمد یسسوي، سلطان برهان الدین قیلیچ، شیخ نورالدین بصیر (قطبی چهاردهم)، شیخ برها ن الدین ساغرجي و شیخ صفیوالدین یاقوب ارده‌ بیليلردیر. صاحبقران نینگ مذکور ذاتلر روحلریگه احترام کۉرگیزیب، هر بیریگه علیحده‌ مقبره‌لر تیکله‌گنی، اولادلرینی اعزازلب کېلگنی اولرنی اۉزیگه پیر توتگنی نینگ اثباتی بۉله‌ آله‌دی.

1397-ییل کوز آیلریده امیر تېمور تاشکېنت سری روانه‌ بۉلدی، اوندن اۉتیب یسّیگه باردی و خواجه احمد یسسوي مزارینی زیارت قیلدی. "بو عزیز محمد حنیفه اۉغلانلریدین تورور، اله‌یهی و اله آلیهی والسلام"، – دېیدی صاحبقران پیر توربتینی طواف ایلر اېکن. "بویوردیکیم، – دېب یازه‌دی شرَف الدین علی یزدي "ظفرنامه"ده، – اول مزار اوستیگه عمارتی عالي سالدیلر و بیر اولوغ تاق (گنبذ) باغله‌دیلرکیم، کۉک بیله سۉزلشور اېردی...".

ایکّینچی گروهگه صاحبقران نینگ زمانداشلری، اولوغ امیر بې‌واسطه‌ اعتقاد اېتگن و اراده‌ ت یۉلینی بېرگن پیرلر – شیخ شمس الدین کلال، شیخ زین الدین ابو بکر تایبادي، میر سید برکه‌ حسابلنه‌دیلر. شیخ زین الدین ابو بکر تایبادي امیر تېمورگه «کوچ-عدالتده» سۉزلری اۉییب یازیلگن طلا اوزوک، میر سیید برکه‌ اېسه بیرینچی اوچره‌شووده‌یاق سلطنت تمثالی بۉلگن ناغۉره‌ و بیراق تحفه‌ قیلگن اېدیلر. اۉزی نینگ روحي مددی، کۉمه‌گی بیلن همیشه‌ صاحب­قیرانگه کمربسته‌ بۉلگن میر سید برکه‌ تا سۉنگگی نفسگچه صاحب­قیران امیر تېمور بیلن بیرگه‌ عمرگذرانلیک قیلدی.

اوشبو پیرلر حقیده تاریخي منبعلرده ("تېمور توزوکلری"؛ نظام الدین شامي. "ظفرنامه"؛ شرَف الدین علی یزدي. "ظفرنامه"؛ ابن عربشاه. "امیر تېمور تاریخی"؛ فه‌ سیه هوافي. "مجملی فه‌ سیهي"؛ حافظی ابراع. "زوبد ت اوت-تواریخ" و هکذا) معلوماتلر کېلتیریلگن. 

امیر تېمور فرزندلری

الله تعالی صاحبقرانگه کۉپ فرزندلر عطا اېتدی. اېل کاریگه یره‌یدیگن بۉلیب وایه‌گه یېتگنلری آلتیته – تۉرت اۉغیل، ایکّی قیز.

تۉنغیچ اۉغیل – 1356-ییلده تورمیش آقه دېگن خاتینیدن توغیلگن جهانگیر میرزا، ولیعهد اېدی، 1376 ییلده اوجی گورکیره‌ ب تورگن ییگیرمه‌ یاشیده بېتابلیکدن دنیادن کۉز یومدی. اوندن ایکّی اۉغیل – محمد سلطان بیلن پیرمحمد جهانگیرلر قالگن.

قبری شهرسبزده.

ایکّینچی اۉغیل – 1356-ییلده تۉلون آقه‌دن توغیلگن عمرشیخ میرزا. 1394-ییلده هلاک بۉلگن. اۉتّیز سکّیز ییل عمر کۉرگن. آلتی اۉغیل قالگن: پیرمحمد میرزا، رستم میرزا، اسکندر میرزا، احمد میرزا، سید احمد میرزا، بایقرا میرزا.

قبری شهریسبزده.

اوچینچی اۉغیل – 1366-ییلده مېنگ­لی بیکه آقه‌دن توغیلگن میرانشاه میرزا. 1408-ییلده هلاک بۉلگن. قیرق ایکّی ییل عمر کۉرگن. آلتی اۉغیل قالگن: ابو بکر میرزا، عمر میرزا، خلیل سلطان میرزا، سلطان محمد میرزا، اِیجل میرزا، سویورغه‌تمیش میرزا.

قبری سمرقندده، امیر تېمور مقبره‌ سیده.

تۉرتینچی اۉغیل – 1377-ییلده تغی تورکان آقه‌دن توغیلگن شاهروه میرزا. 1447-ییلده وفات اېتگن. یېتّی اۉغیل قالگن: اولوغبېک میرزا، ابراهیم سلطان میرزا، بایسونقور میرزا، سویورغه‌تمیش میرزا، محمد جؤکی میرزا، جان اۉغلان، محمد یاري میرزا. اولوغبېک میرزادن باشقه‌ برچه‌ اۉغیللر آته‌سیدن اوّل دنیادن اۉتگنلر.

قبری سمرقندده، امیر تېمور مقبره‌ سیده.

بیرینچی قیزی – آقه بېگی خانیم 1359-ییلده تورمیش آقه‌دن توغیلگن. محمدبېک ابن موساگه اوزه‌تگنلر، بو نکاحدن سلطان حسین میرزا توغیلگن.1382-ییلده ییگیرمه‌ اوچ یاشیده بېتاب بۉلیب، عالمدن کۉز یومگن. قبری شهرسبزده.

ایکّینچی قیزی – سلطان بخت بېگیم 1362-ییلده اولجای تورکان آقه دېگن خاتینیدن توغیلگن. امیر محمد میره‌ککه اوزه‌ته‌دیلر، لېکن کویاو صاحبقرانگه قرشی تیغ کۉتریب چیقه‌دی و جنگده هلاک بۉله‌دی. ایکّینچی مرته‌ صاحبقران جیینی امیر سلیمانشاهگه تورموشگه چیقه‌دی. 1430-ییلده وفات اېتگن. 

امیر تېمور سجيه‌سی، سيرتی

صاحبقران امیر تېمورنی اۉز کۉزی بیلن کۉرگن عرب تاریخچیسی ابن عربشاه یازه‌دی: "امیر تېمور ...تېنگی یۉق فعل-اطوارلی، تېره‌ن ملاحظه‌لی، اونینگ تفکر دېنگیزی نینگ قهری یۉق. امیر تېمور بلند قدلی، اوزون بۉیلی، تیک قامتلی، قدیمي پهلوانلر اولادیدن بۉلیب، کېنگ پېشانه‌لی، کتّه‌ باشلی، غایتده‌ کوچلی و صلابتلی، بۉله‌، رنگی آقو قیزیل یوزلی، داغسیز، قۉل-آیاقلری به‌قوّت، یېلکه‌لری کېنگ، برماقلری یۉغان، پایچه‌لری سېمیز، سېرساقال، اۉنگ آیاق-قۉلی چۉلاق و شال، ایکّی کۉزی بمثالِ ایکّی شمعدېک بۉلسه-ده، شادلیگی بیلینمس، آوازی یۉغان اېدی؛ او اۉلیمدن قۉرقمس، یاشی یېتمیشگه یېتگن بۉلسه-ده، اضطرابسیز، وزمین. بدنی تۉله‌ و پیشیق، خودّی زیچ (قلین) تاش مثالِ قتّيق اېدی. او هزل-مزاح، یالغاننی یاقتیرمس، اۉیین-کولگی-یو کۉنگیلخوشلیککه مَیلسیز، گرچه سۉزده اۉزیگه آزار یېته‌دیگن بیرار نرسه‌ بۉلسه همکی، صداقت اونگه یاقه‌ر اېدی؛ او بۉلیب اۉتگن ایشگه اذیت چېکمس و اۉزیگه حاصل بۉله‌دیگن یوتوقدن شادلنمس اېدی... کۉپینچه‌ اونینگ مجلسیده اویتسیز سۉزلر، قان تۉکیسه، اسیر آلیش، نه‌قبو غارت قیلیش و حرَم (حقیگه) حقارت گپلر بۉلمسدی. او بې‌خطا (نشانگه اورگووچی) فکرلی، عجایب فراستلی، مثلسیز درجه‌ده بختلی، اولوغوارلیگی اۉزیگه موافق، قطعي عزم بیلن سۉزلاوچی، باشیگه کلفت توشگنده هم حقگۉی کیشی اېدی...". 

امیر تېمور نینگ وفاتی

صاحبقران امیر تېمور ختای سفریگه باره‌یاتیب، 1405-ییل 11-فبروری کونی اۉترار شهریگه یېتگنده قتّيق آغریب قالدی و ایسیتمه‌سی کۉتریله باشله‌دی. کسللیک کونده‌ن-کون کوچه‌یردی، اما صاحبقران نینگ اېس-هوشی، عقلی جاییده اېدی. صاحبقران اۉزی نینگ برچه‌ گناهلری اوچون توبه‌ قیلدی. او حرَم اهلینی و اولوغ بېکلرنی حضوریگه چارلب وصیتگه اۉغیز آچدی: "...حضرت حقدین امیدیم بارکی، اگرچی گناهیم کۉب تورور، اما بو جهتدین مېنگه رحمت قیلغه‌یکیم، ظالملر نینگ اېلیکلرین مظلوملردین قیسقه‌ قیلیبدورمېن. و قۉیمه‌دیمکیم، مېنینگ دوریمده قه‌ويدن (زۉرآوردن) ضعیف کوچ یېگه‌ی. اېمدیکیم، پیرمحمد جهانگیرکیم، ولیعهد قیلیبمېن و اۉرنومگه قاییممه‌قام اېتیبمېنکیم، سمرقند ولایتی انیکی بۉلغه‌ی. ...انگه مطیع بۉلوب، اتفاق بیله ا نینگ ایشیگه مشغول بۉلغه‌یسیز، تا عالم بوزولمه‌غه‌ی و مسلمانلرگه تشویش و زحمت بۉلمه‌غه‌ی...

ره‌عآیا و فقراو مسکین حالتیدین غافل بۉلمه‌غه‌یسیز... نېچوککیم مېن عدل و احسان بیله عالمنی آباد اېتیبمېن... اگر مېنینگ وصیتیم بیله عمل قیلیب، عدلو داد قیلسنگیز، کۉب ییللر دولت و مملکت سیزلرده قالغاوسی تورور. و اگر سیزلر اراسیده مخالفت بۉلسه، یخشی بۉلمه‌غاوسیدور...".

صاحبقران امیر تېمور کۉره‌گان 1405-ییل 18-فبروری چارشنبه‌ کونی، شعبان آیی نینگ اۉن یېتّیسیده، نمازشام و خفتن آره‌سیده جان امانتینی اۉز اېگه‌سیگه تاپشیردی...
محمد علی،اۉزبېکستان خلق یازووچیسی
اوگیریب تیارلاووچی:عزیزفاریابی