بایزید بیلن جنگ
(«تېموربېک بیلن اولوغبېک» قصهسیدن باب)
بیز اېندی تورک خلقلری تاریخی نینگ الملی صحیفهلری بۉلگن واقعهلر حقیده حکایه باشلهیمیز…
شام یوریشی ظفر بیلن توگهگهچ، نوبت ueمانلی تورکلر سلطانی بایزید بیلن جنگ قیلیشگه یېتگن اېدی.
ueمانلی تورکلر کیملر اېدی؟
اولر هم توران زمینیده یشه گن سهخه (sak)(ساک) قبیلهلری نینگ اولادی، اولر هم تاریخده اۉچمس ایز قالدیرگن قنغ دولتینی برپا اېتگن غربي تورکلر نینگ نسللری اېدیلر. بویوک سَلجوقيلر دولتی اولر نینگ قدرتی و ارادهسی بیلن تیکلنگن اېدی.
1219 ییلی چینگیزخان گلهلری توران ملکیگه باستیریب کیرگنده اېلّیک مینگ اۉتاولی قنغلی اوروغی کبیخان (کيا الپخان) باشچیلیگیده روم ملکیگه قر ب یۉل آلدی.
معلوم وقت اۉتگهچ، اوروش آلاولری سۉنگهنیگه ایشانگن کبیخان نینگ اۉغلی سلیمان باشلیق تورکلر اۉز آنه یورتلریگه قهیتماقچی بۉلدیلر. اما فورات دریاسینی کېچیب اۉتهیاتگنده سلیمان سووگه چۉکیب هلاک بۉلدی. اونینگ اۉغلی اېرتغرول تۉرت یوز اۉتاولی اوروغینی یۉلدن قَیتریب، ارضیروم اطرافلرینی وطن قیلدی.
مۉغول باسقینی طفیلی غربگه چېکینگن سَلجوقيلر کیچیک آسیادهگی ویزنتيه امپراطورلیکسی یېرلرینی باسیب آلیب، قونيه سلطانلیگینی توزگن اېدیلر. سلطان علاوالدین کیقباد زمانیده (1219-1236) سلطانلیک نینگ اېنگ گُللهگن موسمی بۉلدی. (اۉرنیده ایتیش جایز، سهمرقندده توغیلگن، بلخده وایهگه یېتگن، رومده کمالگه یېتگن بویوک متفکر و متصوف مولونا جلال الدین رومي شو دورده یشب ایجاد قیلگنلر).
اوسته و جسور سرکرده بۉلگن اېرتغرول اۉز فعالیتینی دستلب یان-اطرافیدهگی اوروغلر یېرلرینی باسیب آلیش بیلن باشلهدی. کېین قونيه سلطانی کیقباد نینگ چیغتای باشلیق مۉغول قۉشینی بیلن جنگ قیلهیاتگنینی اېشیتگهچ، کیقبادگه یاردمگه شاشیلدی. علاوالدین کیقباد اونینگ بو خدمتینی اونوتمهدی، مۉغوللرنی سلطانلیک سرحدیدن قوویب چیقرگهچ، اېرتغرولگه اېسکود، قاره چه تاغ، تامه نچی یېرلرینی تارتیق قیلیب، اونی اۉز قۉشینیگه قوماندان اېتیب تعیینلهدی. 1272 ییلده تۉقسان یاشگه یېتگن تغرولبېک عالمدن اۉتدی. کیقباد اونینگ اۉغلی عثماننی آتهسی اۉرنیگه تعیینلهدی. وقت اۉتیب، قونيه سلطانلیگی اېراندهگی مۉغول حکمدارلری – هلاکولرگه تابع بۉلیب قالگن بۉلسه-ده، عثمان آتهسی و اۉزی ینگی-ینگی ملکلر عوضیگه کېنگهیتیرگن بېکلیک مستقللیگینی سهقلب قالدی. بو بېکلیک عثمان غازي
زمانیده قوّتگه تۉلگنی سببیدن او عثمانلی دولتی نامینی آلدی.
بیز اۉز قصهمیزده اولوغبېک میرزا بالهلیگی حقیده حکایه قیلر اېکنمیز، او کېلهجکده نفقط فلکشناس عالِم، شو بیلن بیرگه مورریخ بۉلیب یېتیشگنینی ایتیب، «تاریخی اربعه اولوس» («تۉرت اولوس تاریخی») کتابیده عثمانلیلر یاکه آل عثمان (اوسمان خاندانی) حقیده هم معلومات بېرگنینی تأکیدلهیمیز. اولوغبېک بو سلاله حقیده شوندهی یازگن اېدی: «تاریخ و خبرلر محقیقلری نزدیده شول مقررکی، اۉغاوزخان سلطان عثمانخان نینگ اۉن بېشینچی باباسیدیر. او آخر سلطانلردن بۉلیب، چین ابن یافس علیهالسلام اولادلریدندیر… اۉغاوزخان قدیمگی باباسی بۉلیب، تورک ابن یافس علیهالسلام اولادیدندیر. عثمانخان اجدادلری اسملری حضرتی یافس علیهالسلامگچه توبندهگی ترتیبدهدیر:
عثمانخان ابن اېرتغرول ابن سلیمانخان ابن کيا الپخان ابن قیزیل بوغهخان ابن باییندورخان ابن آیقوتلوغخان ابن تورغارخان ابن قیلتونخان ابن بیسبقورخان ابن باقی آغه ابن ساووزغارخان ابن تۉکتېمورخان ابن بایسوقخان ابن کۉک الپخان ابن اۉغاوزخان ابن بایسوبخان ابن یلواجخان ابن بایبوکخان ابن تغرولخان ابن آیتوغمسخان ابن کوجهنگخان ابن آرتوقخان ابن قاساریخان ابن بېکتېمورخان ابن تورکیسخان ابن یماقخان ابن قیزیل بوغهخان ابن یماقخان ابن بایبوغهخان ابن تغرولخان ابن قاییخان ابن جمعوکخان ابن بایسورخان ابن تغرولخان ابن سېوینچخان ابن کورتیلمیشخان ابن جارسوغهخان ابن قرهجرخان ابن بایچوقخان ابن امودخان ابن کوموشخان ابن قارهئۉغلانخان ابن سلیمانخان ابن قورچیلخان ابن قۉربوغخان ابن بایتېمیرخان ابن قویخان ابن مکری یومنیشخان ابن مکری قویخان ابن ماچینخان ابن چینخان ابن یافس علیهالسلام ابن نوح علیهالسلام».
1301 ییلی عثمان ویزنتيه قۉشینینی نیکادېميه بیلن نیکېیه آرهلیغیدهگی منزللر نینگ بیریده یکسان اېتگهچ، قیسقه وقت ایچیده مرمره و قاره دېنگیز بۉیلریدهگی ملکلر عثمانلیلر تامانیدن ضبط اېتیلدی.
قدیم بولغار سالنامهلری نینگ بیریده قوییدهگیلرنی اۉقيمیز: «عثمان نینگ وارثی اۉرخان بۉلدی و او آتهسی نینگ ایشینی ایلگری سوردی، دشمنلرینی کېتمه-کېت مغلوب اېتیب، یونانلر ملکیدهگی بورسه شهریگه یېتدی. او شهرنی قمل قیلدی و اۉغلی اولوغ مراد بیلن فتح اېتدی. بورسه عثمانلیلر ملکی نینگ پایتختیگه ایلندی. اۉرخان 1362 ییلی عالمدن اۉتدی، تختنی یاش مراد اېگهللهدی».
مراد کتّه قۉشین بیلن بولغار یېریگه هجوم قیلماق اوچون یونانلر زمینیدهگی سان-سناقسیز کېمهلر بیلن قۉریقلنگن کۉرفزگه کېلدی. ویزنتيه امپراطوری کنتهکوزین کۉرفزنی مستحکم قۉریقلش اوچون اساسهن کېمهلرگه تهیهنر اېدی. اما تېز آرهده کېمهلرنی یالغیز اۉزی آزیق-طعام، قورال-اسلحه بیلن
تأمینلهیالمسلیگینی انگلهگن کنتهکوزین ارکانی دولتی بیلن کېلیشیب، تیرناواده تورگن بولغار شاهی الېکسندردن یاردم سۉردی. بولغارلر یونانلرنی مسخره قیلیب، اولر یۉللهگن اېلچیلرنی قوویب یوباردیلر. کنتهکوزین سېرب حکمدارلریگه یۉللهگن اېلچیلر هم شوندهی بدنام اېتیلیب هَیدهلدی. بو حقده اېشیتگن کنتهکوزین «حلی بو قیلمیشینگیزدن پُشیمان بۉلهسیز، اما اۉشهنده کېچ بۉلهدی!» دېب بولغارلر بیلن سېربلرگه مکتوب یازدی. اما اولر پینکلرینی بوزمهی: «تورکلر کېلیشسین-چی، اۉشهنده کۉرهمیز»، — دېب جواب بېردیلر. شوندن کېین تقدیرگه تن بېرگن کنتهکوزین مراد بیلن صلح توزیب، گللیپالی کۉرفزینی تورکلرگه تاپشیریشگه مجبور بۉلدی. ترهپېزونديه امپراطوری هم تورکلر نینگ کۉپ اېشککلی قَییقلریدن فایدهلنیش حقیدهگی سۉراوینی رد اېتیشگه باتنالمهدی و تورکلر قۉشینی آوروپا قطعهسی تامانگه خاطرجمع اۉتی آلدی. مراد غازي دستلب بولغارلرنی، کېین سېربلرنی مغلوب اېتیب، اولر نینگ یېرینی باسیب آلدی. 1366 ییلده عثمانلیلر پایتختنی بورسهدن بالقان یریم آرالیدهگی اندریهپالگه کۉچیریب، شهرگه اېدیرنې دېب نام قۉیدیلر.
کاساوا شهریده شهید بۉلگن مراد اۉرنینی بایزید اېگهللهدی (1389). او آتهسی هلاک بۉلگن کونياق تختنی اېگهللش یۉلیده اۉز برادری شهزاده یاقوبنی قتل اېتتیردی.
بایزید جنگچی بابالری شهرتینی آشیریش یۉلیده تینیب-تینچیمهدی. کۉپ اۉتمهی شدّتلی هجوملر طفیلی او زمانداشلری آرهسیده آوروپا-یو آسیا نینگ بوتون-بوتون مملکتلرینی یاقیب یوبارگن چقین – «ییلدیریم» نامینی آلدی. 1396 ییلی او ماجرستان قیرالی سیگیزموند باشلیق بوتون آوروپا اۉلکهلریدن
ییغیلگن سَلبچیلر قۉشینینی یکسان اېتدی. نیکاپال یقینیدهگی بو جنگده آوروپا نینگ اېنگ مشهور ریتسرلری بایزید نینگ شدّتینی تۉسه آلمهدیلر: اسیر آلینگن گراف نوعرسکي و ییگیرمه تشرت آوروپالیک شهزاده اۉلجه صفتیده غالب نینگ آرقهسیدن اېرگشیشگه مجبور بۉلدیلر. بوتون آوروپا دولتلری ایکّی یوز مینگ آلتین مقداریده پول ییغیب، اۉزی نینگ شهزادهلرینی قوتقریب آلیشگه اېریشدی.
نیکاپال غلبهسیدن سۉنگ بایزید ویزنتيه امپراطورلیکسی نینگ سۉنگگی پرچهسی – کانستهنتیناپالنی قملگه آلدی. امیر تېمور نینگ عثمانلیلر دولتی نینگ شرقیده پیدا بۉلیشیگینه کانستهنتیناپالنی هلاکتدن قوتقریب قالدی. بایزید طلبی بیلن ویزنتيه امپراطوری منیویل اۉلپان تۉلهب توریش همده شهر بیر تورک محلهسی و مسجد برپا اېتیش، مسلمانلر بیلن روملیکلر آرهسیده اۉرتهگه چیقهدیگن ماجرالرنی اسلامي حقوق اساسیده کۉریب چیقیش اوچون بیر قاضی تعیینلش شرطلریگه راضی بۉلدی. بو واقعهلر امیر تېمور نینگ شام یوریشی پیتیده بۉلیب اۉتدی.
بایزید کوچلی و جسور رقیب اېدی. امیر تېمور هندوستان یوریشیدن قَیتیشده یاق، بایزید نینگ آوروپا و آسیاده قوچگن شانلی ظفرلری حقیده بېش ییللیک یوریش (1392-1397) پیتیده اېگهللهگن ملکلری: گورجستانو-ارمنیستان، عراقو-شام، آذربایجان و بغداد خلیفهلیگیگه اېگهلیک قیلیشگه دعوالیک قیلهیاتگنی حقیده اېشیتگن، خلص بایزیدگه روم حدودی تارلیک قیلهیاتگنینی انگلهگن اېدی. آوروپا-یو آسیا نینگ کتّه قِسمیگه حکمدارلیک قیلگن بو صلاحیتلی سرکرده بیلن کوچ سینهش تقدیریده بیتیلگنینی انگلهگن امیر تېمور شاشیلمهی ایش توتدی. بایزید ویزنتيه قملی بیلن آواره بۉلگن بیر پیتده او شام یوریشینی بمیلِخاطر عملگه آشیردی. 1401-1402 ییللر قیشینی قاره باغده اۉتکزرکن، قۉشینگه دَم بېریش بیلن برابر بۉلهجک یوریشنی ایپیدن-ایگنهسیگچه پُخته اۉیلهدی. ایکّی قدرتلی کوچ: تېمیر بیلن ییلدیریم بیر-بیری بیلن تۉقنهشووگه حاضرلنر اېکن، دنیا تهلکه ایچیده قالیب، تۉقنهشوو قندهی نتیجه بیلن توگهشینی کوتر، هسپانیهلیک، فرنگ و آوروپالیک باشقه حکمدارلر الّهقچانلر اېلچیلرینی حاضرلب، بۉلهجک غالبنی قوتلشگه شَی توریشر، واقعهلر قَی حالده یکون تاپیشینی بیلمهی تلوسهگه توشگن ميده حکمدارلر گاه بایزید طرفگه، گاه تېمور تامانگه قاچیب اۉتیشردی.
ایکّی ییل بورون تېمور بیلن بایزید اۉرتهسیده باشلنگن مکتوب یازیۉمهلری اوجیده اېدی. شام یوریشیده اېکن، تېمور ینه بیر مکتوب جۉنهتگن و بایزیددن اۉزیگه اطاعت قیلیشنی طلب قیلگن اېدی. بونگه جوابهن بایزید «کیم-کیمگه تابع بۉلیشینی جنگ حل قیلسین، مېن جنگگه تیارمن»، — معناسیده جواب بېردی. امیر تېمور اېسه ینه مکتوب یۉللب، اۉزارا اتفاق بۉلیشسه کافرلرگه قرشی اسلام کوچ-قدرتینی آشیرهجگینی ایتیب، اگر بایزید اۉغیللریدن بیرینی اۉز حضوریگه امانت طرزیده یوبارسه، یۉللنگن خلعتنی قبول قیلسه، رومگه یوریش قیلیشدن قَیتهجگینی بیلدیردی. امیر تېمور نینگ بو سۉزلرینی بایزید کېسکین روشده رد اېتدی.
بو مذاکرهلر کېچر اېکن، ماورالنهردن امیرزاده محمد سلطان باشلیق ینگی قۉشین یېتیب کېلدی. بایزید هم اۉزیگه تابع یورتلردن قۉشین تؤپلش بیلن مشغول اېدی.
قیش اۉتیب، بهار کېلیشی بیلن قارهباغده اۉتکزیلگن قورولتایده بایزید اوستیگه یوریشگه قرار قیلیندی. خودّی اۉشه کونلری امیر تېمور چین (ختای) امپراطوری – فه فوری وفات قیلگنی و او یېرده حاکمیت تهلشیش باشلنگنی خبرینی آلدی. چین اوستیگه یوریش پیتی یېتگنینی بیلسه-ده، اما اۉز منزلینی ترک اېتسه، ینگی ضبط اېتیلگن ملکلر بایزید تامانیدن باسیب آلینیشینی بیلگنی اوچون او تورک سلطانی بیلن جنگ قیلیشنی معقول تاپدی. او بایزیدگه نوبتدهگی مکتوبینی یۉللب، اوندن قوییدهگی بېش شرطنی قبول قیلیشینی طلب قیلدی:
1. وسّلی بۉلمیش عرضینجان امیری طهرتانگه (مطهرتېنگه) تابع کمهخ شهرینی ینه اۉز اېگهسیگه قَیتریش و کمهخنی باسیب آلگن پیتیده قۉلگه آلینگن طهرتان عایلهسینی آزاد قیلیش.
2. شهزادهلردن بیرینی اۉز حضوریگه امانتگه یوباریش.
3. تابعلیک بېلگیسی بۉلگن کلاه بیلن کمرنی قبول قیلیش.
4. آنهدۉلی بېکلریدن تارتیب آلینگن یېرلرنی (آیدین، سروخان، منتشه، کېرميهن، تېکې، حمید اۉغیللری و چهندرۉغیللری بېیلیکلری نظرده توتیلگن) ینه اېگهلریگه قَیتریش.
5. قاره قویونلیلر رئیسی قاره یوسوفنی بندی قیلیب، اۉزیگه یوباریش.
امیر تېمور بو طلبنی قۉیر اېکن، سلطان بایزید قۉل آستیده بیرلشگن بېکلرنی اۉز تامانیگه اغدریب آلیشنی مقصد قیلگن اېدی. بو طلبلرینی اېشیتگن بېکلر بایزیددن ساویشلرینی او یخشی فهملردی. امیر تېمور هر بیر حربي تدبیر تقدیرینی اوّل عقلی بیلن، شوندن کېینگینه قیلیچ بیلن حل قیلیشنی مقبول کۉرهردی. امیر تېمور نینگ بو فضیلتی حقیده عثمانلی تورکلر نینگ XXعصردهگی بویوک فرزندی مصطفا کمال آتهتورک شوندهی دېگن اېدی: «مېنیمچه، جهانده اۉتگن سرکردهلر نینگ اېنگ اولوغی تېموردیر. او هېچ قچان بیرار اوروشنی کۉر-کۉرانه، فقط حربي آمدگه ایشانیب باشلهمهگن. او هر بیر حربي یوریشگه جدّي، پُخته، انیق حساب-کتاب اساسیده اوزاق ییللر دوامیده حاضرلیک کۉرهردی. مثلاً، او انقره جنگیده قازانگن غلبهسینی بایزید ییلدیریم بیلن اونینگ وسّللری اۉرتهسیگه اختلاف سالیش بیلن آلدیندن تأمینلهگن اېدی. او غلبهگه عقلی بیلن اېریشدی».
امیر تېمور نینگ طلبلرینی اېشیتگن بایزید نینگ غضبی قۉزغهلدی، اۉیلب ایش توتیشگه مصلحت بېرگن وزیری اعظم علی پاششاگه: «حلی شرَفیمیز هم، کوچلی قۉشینیمیز هم بار، شوندهی اېکن، تابع بۉلیب یشه مسمیز! – دېدی. سۉنگ او امیر تېمورنی نظر-پسند قیلمسلیگینی کۉرسهتماقچی بۉلگندېک، توران سلطانیگه ارمغانلر جۉنهتدی. اما او جۉنهتگن تارتیقلر سانی تورکيلرگه خاص طرزده تۉقّیزته اېمس، اۉنته اېدی. بایزید تارتیقلر بیلن برابر مکتوب هم جۉنهتگن، اونده تورک سلطانی اۉز اسمینی کتّه حرفلر بیلنبیتگن حالده، تېمور نینگ اسمینی کیچیک حرفلر بیلن یازدیرگن اېدی. بیر-بیرینی حقارت قیلیشدن سۉنگ هر ایکّی تامان حرکتگه کېلدی. هر ایکّی حکمدار بیر-بیرلری نینگ مناسب رقیب اېکنلیکلرینی یخشی انگلشر، اما هېچ قَیسیسی پست کېلیشنی ایستهمسدی.
امیر تېمور نبیره سی امیرزاده محمد سلطان باشلیق ینگی قۉشیننی کمهخ اوستیگه یوباردی. تخت ولیعهدی اۉن ایکّی کون ایچیده شهرنی اېگهللب، باباسینی قووانتیردی. شوندن کېین امیر تېمور سیوه سگه کېلیب تؤختهدی. شو یېرده توریب خفیهلرنی ایشگه سالدی – عثمانلیلر دولتی حدودیده و بایزید قۉشینی ایچیده یوزهگه چیققن وضعیت، هر بیر حرکت حقیده باتفصیل معلوماتلرنی تۉپلهدی. ییلدیریم اېسه قۉشینلرینی جمعلب، تېمورگه قرهب حرکت باشلهدی.
حکایهمیزنی شو یېرده تؤختهتیب، اولوغبېک میرزاگه قَیتهیلیک. سکّیز یاشگه تۉلگن امیرزاده اوغروقده، بیبیسی سرای مولکخانیم بیلن استاذی حمزه تربیهسیده اېدی.
مرغکلیگی سببلی حلی جنگو-جدلده قتنهشیش حقوقینی آلمهگن نبیره جهانگیر باباسیگه قنچه یهلینمسین، اوغروقده قالدیریلگن اېدی. زمانلر اۉتیب، کۉپ قصهگۉی راويلر اولوغبېک میرزانی هم روملیکلر بیلن جنگده قتنهشگن قیلیب، چۉپچکنهما قصهلر بیتهدیلر. بو قصهلر چۉپچکنهما بۉلسهده، اولرده روم یوریشی حقیده قیزیق معلوماتلر اوچرهیدی. منه شوندهی قصهلردن بیرینی سیزگه حکایه قیلهمن:
«…امیر (تېمور) اېلتدین نامه یوبارماققه اېلچی طلب قیلدیلر. نامهنی ایناق وزیرگه بېریب، کېنگش قیلدیلر، بېکلر میرانشاهنی طلب قیلدیلر. امیردین جواب بۉلمهدی. اندین سۉنگ شاهروخ میرزانی طلب قیلدیلر. امیر «بو دایم جنگ طلب»، — دېدیلر. سۉنگره عمرشیخنی عرض قیلدیلر. امیر ایتدی: «مونگه کتاب اۉقیماقدین اۉزگه ایش بۉلمس». سۉنگره سلطان محمد تۉره نی ایتدیلر. امیر (تېمور): «بو شرابنی یخشی کۉره ر»، — دېدیلر. برچهلری ایدیلر: «بو خدمتنی اوده سیدین میرزا اولوغبېکدین اۉزگه کیشی چیقالمس، چارکی کیچیک بۉلسه هم، اولکنصفتدور، فطره تلیک، هر ایشگه یېتوک، کۉب تویغوندور، بو هر ایشگه لایق، برچه نیمهرسهگه باب»، — دېدیلر. انده میرزا اولوغبېک مغرب ولایتیگه حاکم اېردی، انگه تېزلیک بیرله کېلسون، دېب خط یازیب یوباردیلر. اندین سۉنگ امیر صاحبقران مصر اوزره حاکم قۉیوب، آلهباغ سریغه کېلدی. شاهروخ تۉره آتهسین ملازمتیده بۉلدی، امیر اندین کۉب خورسند بۉلدیلر. بو سۉز مونده تورسین، اېمدی ایکّی کلمه سۉزنی قَیصردین (یعنی سلطان بایزیددن) اېشیتمهک کېرهک.
قَیصر تا اۉغلی بارگونچه بۉلمهی، بیر یوز یېتمیش کیشینی باشلیق قیلیب، الرگه وزیری اعظم تېمورتاشنی (اصلیده تېمورتاش بېکلربېگی بۉلگن) امیری عسکر قیلیب یوباردیلر. تۉرت سان کیشی دېنگیز کبی آشیب-تاشیب ییگیرمه کونده آلهتاغ بغریگه یېتّیلر. بو غوغالرنی دنگقینی (دانغینی) مصر اهلی اېشیتتیلر، فی الحال مصر حاکمیدین امیرغه خبر کېلدی. امیر صاحبقران تختی سلطنت اوزره بېکلرگه کۉرینوشده اېدیلر.
…امیر صاحبقران انده ایدیلر: «کیمدور تېمورتاشگه قۉشون بیله باریب، مقابل بۉلغهی؟» انده بېکلردین یېتّی کیشی اۉرنیدین توروب، امیردین فاتحه طلب قیلدیلر. اوّل سویورغهمیشبېککیم، چینگیزخان نسلی اېردی، ایکّینچی هند خواجه قوشبېگی، اوچونچی میرزا سعیدالدین واققاس، تۉرتونچی میرزا محی الدین، بېشینچی میرزا انجیل، آلتینچی آلتمیشبېک، یېتّینچی امیر بیان سولدوز. انده امیر صاحبقران ایدیلر: «ایلغار باشی سویورغهمیش بۉلسون، اگر بو هلاک بۉلسه، میرزا سعید واققاس بۉلسون، بو هلاک بۉلسه، میرزا محی الدین، بو هلاک بۉلسه، میرزا انجیل، بو هلاک بۉلسه آلتمیش بهادور، بو هلاک بۉلسه، بیان سولدوز بۉلسون، بو هلاک بۉلسه، هند خواجه ایلغار باشی بۉلسون!»
…تېمورتاش انگلهدیکیم، مۉغول بېکلریدین یېتّی کیشی کۉب-کۉب عسکر آلیب کېلورمیش، دېب. بیردن کرنَی-سورنَی تهبهلی جنگ قاقتیلر. تېمورتاش عسکری انداغ کۉب اېردیکیم، یېتّی یوز توغ بیراقلری بار اېدی. بو طرفدین چنگو-تۉزان کۉرونوب، امیر صاحبقراندین یېتّی عسکر باریب، صف توزه تتیلر. نه قاره، برابه نلرنی ایکّی عسکر جایلریغه تارتیب باریب، جنگگه مقید بۉلدیلر. سویورغهمیشبېک امیر صاحبقراننی سۉزیغه عمل قیلیب، بیری اۉلسه، بیرینی اۉرنیغه اۉلتورماق بۉلوب، اول کون بیراقلرینی کۉتردیلر.
اما اول طرفده تۉرت مینگ تؤفنچی تېمورتاش جلوینده اېردیلر. بیردن یوز یېتمیش کرنَی، بارابان چالدیلر. فی الحال، ایکّله قۉشون ارهلش بۉلوب، انداق قیرغین بۉلدیکیم، بو هنگامهلرنی امیر (تېمور) لشکرلری کۉروب، اۉزگه اۉرونگغه قاچه باشلهدی. قضا مېشکابلری سوو اۉرنیغه قیزیل قان ساچه باشلهدی. بیراو بالته، بیراو قۉلینده نیزه، بیراو قۉلینده قیلیچی بیراونی قارنی یاریلغآن، بیراوی قیزیل قانگه قاریلغآن، بیراونی سویهگی سینگهن، بیراونی آیاغی سینگهن، بیراونی بغری تېشیلگن، بیراونی کۉزی تېشیلگن، بیراو جان بېرماقده، بیراو قان تۉکماقده، بیراو آت چاپر غیریللب، بیراوی آتدن ییقیلور دیریللب، بیراو قیلیچ سیلتر شیریللب، بیراو ایلنور گیریللب، بیراو قاچقهی فیریللب، بیراو ییقیلر چالقهییب، بیراو اغانهر قالقهییب، بیراو قالر شالپهییب، بیراو یاتر یهلپهییب، بیراو یورور آتی اۉینهب، بیراو یاتور تیلین چهینهب، بیراونی یورهگی قَینهب، بیراونی کۉنگلی اینهب. (اۉزبهک بیرله روم قانی دېنگیزدېک تاشیب، غوغا حدیددن آشیب، بیر کېچه-کوندوز اوروش بۉلوب، سویورغهمیشبېک میدانده یالغیز قالیبدور. روميلر کېلیب، بېکنی قۉلین قلم قیلدیلر. اندین سۉنگ بیراقنی بو قۉلیغه آلدی. ینه بو قۉلین هم قلم قیلدیلر. بیراق یېرگه توشتی. برچه بیلدیلر. بېکبهچه اۉلدیلر، دېب میداندین باشین آلیب کېتتیلر. ا نینگ سۉنگ میرزا محی الدین کېلدی، اول هم شهادتغه یېتّی. ینه بیان سولدوز کېلدی، اول هم هلاک بۉلوب، اۉرنیغه انجیل کېلدی. اول اۉلوب، اۉرنیغه آلتمیش بهادور کېلدی. ا نینگ اۉرنیغه خۉجه قوشبېگی کېلدی. اول کون ایکّی طرفدین بهادور ییگیتلر هلاک بۉلدیلر…
…مۉغول بېکلرینی باشینی روميلر نیزهلرگه سنچیب آلدی. انده هند خواجه قوشبېگیدن اۉزگه کیشی قالمهب اېردی. اما صاحبقران نینگ بیر نېچه قول و غلاملری کېلیب، ا نینگ اطرافیده بۉلدیلر. الرنی بعضیسی «قاچهیلیک!» دېدیلر. قوشبېگی ایدی: «قرینداشلر، برچهسی اۉلوبدور، بیزلرنی قاچماغلریمیز یخشی اېمس. امیر صاحبقرانغه نیمه جواب بېررمیز؟!»
القصه، روميلر بیردن «الله و اکبر!» دېب آت قۉیدیلها. اۉزبېکلرگه خطر، روميلرگه ظفر بۉلوب، اۉزبهکلردین بیر نېچهلری اۉلوب، کۉبلری قاچیب، میدانده قوشبېگی یالغیز اۉزی قالدی. مونی کۉروب، تېمورتاش ملازملریگه: «بو بهادورنی تیریک توتوب کېلتورونگلر، اندین سۉز سۉرهیلیک»، — دېدی. انی روميلر توتیب آلماقغه حرکت قیلیب اېردیلر، یالغیز میدانده جَولان کۉرگوزوب، کۉب-کۉب روميلرنی هلاکت روتبهسیگه سالدی، الهزلقياس، اوروش تمامی اۉن بیر کون بۉلدی. آخرگی کونی آتینی میلتیق بیله اوروب ییقیتتیلر، یَیاولیغ حالیده نېچه-نېچه کیشیلرنی وجود شهرستانیدین عدم چۉلستانیغه یوباردی. آخر بۉلمهدی. باغلب آلیب، وزیری اعظم تېمورتاش قاشیغه کېلتوردیلر. وزیر ایدی: «سېن قنداغ کیشیسن؟» قوشبېگی ایدی: «صاحبقرانیم قولی بۉلورمن». ینه وزیر ایدی: «نېچوک مونچه اۉزونگنی هلاکتغه سالورسن؟» قوشبېگی ایدی: «امیر صاحبقران خدمتیده تیریکلیکدین اۉلمهکنی افضل بیلورمیز». وزیر ایدی: «امیر تېمورنی سېندن اۉزگه خدمتچیلری بارمی؟» هند خواجه ایدی: «قوللرین ایچیده یرهمس، عقلی پستی مېندورمن…». وزیری اعظم حیرت برماقین تیشلب ایدی: «بو افعآل سیزلرده بار، البته، روم خلقی سیزلرغه تابع بۉلسه کېرهک». قوشبېگی ایدی: «تېز بۉلغیل، منی هم اۉلدورگیل، قرداشلر فراقیده یورهک بغریم کباب بۉلوبدور». وزیر هرچند نصیحتلر قیلدیکی، «سېنگه شاهانه خلعتلر بېریب، امیر تېمور آلدیغه یوبارهیین»، — دېدی، قبول قیلمهدی. ایدی: «اې وزیری اکبر، مېنی قۉیوب یوبارسنگ، بیر کونده بیلغیل، مېن سېنی هلاک قیلورمن». انده تېمورتاش ناعلاج هند خواجهنی قتلگه بویوردی. اندین سۉنگ روم سپاهلری سوواس موضیعینی یاقهسیگه باردیلر.
اېمدی ایکّی کلمه سۉزنی امیر صاحبقراندین اېشیتمهک کېرهککی، آلهباغ بغریده اېردیلر. قنچه کیشی اۉزبهکلر قاچیب، امیر صاحبقران قۉشونلری ایچره کیریب قۉشولدی. کۉرگن-کېچیرگنلرین امیر صاحبقرانگه بیان قیلدیلر. انده اۉزبهک بېکلرین برچهسی حاضر اېردی. امیر ایدیلر: «انشاالله تعالی، تانگله تېمورتاش قاشیغه عسکر یوبارورمن. سپاهلریم ایچره یخشیسی باردور، ا نینگ اعتقادی هم برچهدین یخشیدور. من هم انی برچهدین یخشی کۉرهرمن، البته تېمورتاشگه ظفر تابسه کېرهک»، — دېب هرهغه داخل بۉلدیلر. اول کونی کېچقورون جمعی تۉرهلر کېلیب، ایناق وزیرگه هر قَیسیلری ایدیلر: «تېمورتاش قاشیغه مېنگه رخصت بۉلسه، بارسهم»، — دېب. ایناقتاز اول مرد جانبازلرگه ایدی: «مېن بیلمهدیم. امیر صاحبقران اۉز کۉنگلیغه کېلغآن ایشینی قیلغهی، تانگله کیمغه فاتحه بېرسه، اۉزی بیلگهی»، — دېدی.
اېرتهسی چادر و خیمهلرنی تیکیب، کۉرینوش خانهنی ترتیب بېردیلر. انده امیر (تېمور) تخت اوزره چیقیب اۉلتوروب، اون کونغهچه خاصوعام سلامغه کېلدیلر. بېکلر سلّهلرینی بۉینیلریغه سالوب، امیردین فاتحه طلب قیلدیلر. امیر سکوتده بۉلوب، قۉل کۉترمهدیلر. ناعلاج، سلّهلرین اۉرهب قَیتدیلر. اندین سۉنگ تۉرهلر بیر-بیر کېلیب، فاتحه طلب قیلیب توردیلر. الر شاهروخ تۉره، میرانشاه، نبیرهلردین هم بار اېردی. امیر ایندهمهدیلر، ناعلاج الر هم سلّهلرینی اۉرهب، اۉز اۉرینلریده قرار آلدیلر. ساعتیدین سۉنگ، امیر باشلرین کۉتریب، شاهروخ تۉرهگه قرهدیلر. تۉره، بول خدمت مېنگه بۉلدی، دېب اۉرنیدین توریب تعظیم قیلدی. اندین سۉردیلر: «میرزا اولوغبېک تۉره قیدهدور؟» شاهروخ تۉره ایدی: «توماودور». «کېلسون!» دېب بویوردیلر. ساعتیدین سۉنگ کېلیب، سلام قیلیب، قۉلین الف-لام قیلیب، تعظیم بیلن توردی. امیر ایدیلر: «اې اولوغبېک بالهم، تېمورتاش باشیغه بارماقغه قوّتینگ يېترمو؟» اولوغبېک تۉره ایدی: «امری همایونینغایز بۉلسه، سپاهلریمنی نظرینگیزدن اۉتکزسهم-اۉتکورسهم».
صاحبقران بویوردیلر: «کېلتور!» – دېب. اندین کېین امیر قاشلریدین ترتیب بیرله کۉب-کۉب جمعۉه کۉروک کۉرسهتماق اوچون جمع بۉلدی. اما (اولوغبېک) اۉزین اهلی حکومتلریکیم، اومرا و ووزرا ایله کېنگش قیلیب، حکمالری ایش کۉرسهتیب، عسکریدین تۉرت سان کیشینی اجرهتیب، هر سان اۉن مینگ کیشیدین بۉلور، اندین سۉنگ قیرق مینگ کرنَی، ناغۉره، بارابان کېلتوردیلر. صیادلرگه بویوردیکیم، تۉرت سان ابابیل کېلتورینگلر، دېب. انی تورک تیلیده «یاووایی قلدیرغاچ» دېرلر. صیادلر ایدیلر: «قلدیرغاچنی نیمه قیلورسیز؟» اول ایدی: «کېرهکدور!» اندک فرصتده تاپیب کېلتوردیلر. انگه یرهشه صندوقلر ترتیب بېریب، سوو بیله طعامنی قارلوغآچلرگه مهیا قیلیب قۉیدورورلر.
امیر صاحبقران: «اې اولوغبېک بالهم، عسکرینگ ایچره بهادورلرنی منگه کۉرسهتگیل»، — دېدی. انده اولوغبېک عسکرلرگه: «صاحبقران نظریدن اۉتونگلر!» – دېدی.
اندین سۉنگ تۉرت سان کیشی سپاهگرلیکگه آراسته و کیراسته بۉلوب اۉتتیلر. اکثرینی اۉغیزلری کتّه و کۉزلری کیچیک و بعضیسی اۉرته بۉیلوک و بعضیسی اوزون بۉیلوک، قیزیل یوزلوک و بعضیلری اوزون سقال، بعضیلری کۉسه، قولاقلری کتّه، تۉغریسۉز اېدیلر. برچه بهادورلرنی ایکّی کۉزی آتلرنی یالیده اېردی. بولر ایچره هر طایفهدین بار اېردی. آلدیدهگی هیراووللری اۉزبهکلردین اېردی. ینه الر سیدی قورهیشيکیم، تۉرت یاری نازنین، یعنی چاریارلر اولادلریدین هم بار اېردی.
اندین سۉنگ تۉرت مینگ حافظی خوش الهاملرنی کېلتوردیلر. اوروش کونیده غزل اۉقیماقغه تیار اېردیلر… الر نینگ آوازیغه عسکرلر مست و-مست غریق بۉلوب، اۉزلرین جنگگه اورهر اېردیلر. ینه تۉرت مینگ کیشینی قۉلیده بېلی بیلن کېلتوردیلر. اول کون برچهسین جمع قیلیب طرفه شوکت و حشمت بیرله آتلندیلر.
امیر هم بیرگه چیقیب، ویدۉلسهیب، «سېنی یرهتقنگه تاشوردیم»، — دېب قَیتدیلر. بیر نېچه کوندهن سۉنگ روم سپاهلریگه یېتّیلر، اندین کېین بیر کیشینی جاسوس قیلیب، الرغه یوباریب، خبر آلدیلر. اما کېچهسی بیرله قنچه اسقرغه آق کيوملرنی کيگوزیب، باشلریده آق سلّه، پېشلرین اوزون قۉیوب، الرنی تېمورتاش قاشیغه ایلگری یوباردیلر. انده تۉرت مینگ کیشی کېلیب خندیق قزدیلر. اول وقت تېمورتاش عسکرلری قۉشونلری یاو کېلگنیدین خبرلری یۉق، اطرافغه ترقهلغآن اېردیلر. اول کېچه بیردن کرنَیچیلر، ناغۉرهچیلر نوازیشگه کېلتوردیلر. روم سیپاغلری شاشیب قالیب، بیرین بیری اۉلتوره باشلهدیلر. آق کيوملی کیشیلر الرگه دېدی: «اې روم سپاهلری، آگاه و دانا بۉلونگلر، بیزلر ریجال اول غایبدورمیز. امیر تېمور مددیغه کېلیب اېردوک». وزیر بو سۉزگه تعجبده اېردی. قویاش امیری کۉک میدانیده جلوه کۉرگوزدی. وزیر یاونی کۉرسهکیم، تۉرت سانگه یقین کېلور، اطرافیده خندیق پیدا بۉلوبدیر. «بیر کېچهده نېچوک پیدا بۉلوبدیر؟» – دېب برچه حیرتده اېردی. انده تۉرت مینگ حافظ تکبیری تشریق ایتدیلر. الر تعجب برماغاین تیشلب، بیری کېلیب سۉردی: «سیزلر قنداغ کیشیدورسیزلر؟». بولر ایدی: «ریجال اول غایبدورمیز!» وزیر ایدی: «بیزلردین نیمه ایش صادر بۉلدی، ریجال اول غایب اۉزبهک مددیغه کېلور؟!» بولر ایدی: «سیز خلقی ظالم بۉلورسیز، ا نینگ اوچون بیز اۉزبهکلر مددیغه کېلدوک». وزیر بویوردیکیم، اۉق آتینگلر، دېب. روم سپاهلری بیردن حملهگه توردیلر. اولوغبېک هم کرنَی چهلدیریب، اوروشمهکغه مقید بۉلدیلر. ینه حافظلر مرثیه اۉقیمهککه باشلهدیلر. الرنی تونوکه اویی کیرپیتیکانگه اۉخشهش تیکان اېردی، اوچ کېچه-کوندوز جنگ بۉلدی، تۉرتینچی کونی خۉب تنگ بۉلدیلر. روم عسکری خلقه کبی اطرافینی آلغآن اېردی. فی الحال، نامه یازدیریب، بیر بهادور کیشینی تاپیب، کۉب وعده قیلدی: «اگر تیریک کېلسنگ، اولادینگنی دنیادین ممنون قیلورمن» – دېب نامهنی بېریب یوباردی. اول کیشی اېلچی بۉلوب، خندهکدین اۉتوب، نامهنی تېمورتاش وزیرگه کېلتوروب بېردی. وزیر آچیب کۉرسه، دېبتورکیم: «اې وزیر، آگاه بۉلگیل، بیزلر ریجال اول غایبدورمیز. امیر تېمور یاردمیگه کېلگندورمیز، انگه بیعت قیلمسهنگ، تانگله باشینگده کۉرهرسن، ابابیل عسکرین یوبارورمیز، گۉیا اصحاب اول فیل قصهسین اېشیتگندورسن». وزیر کولوب، اېلچینی «تۉغری سۉزله، راستینگنی ایتغیل!» دېب قیینهماققه باشلهدی. اېلچی اصلا گپیرمهدی، آخر قیینهی-قیینهی اۉلدوردیلر.
اول کېچه اولوغبېک سپاهلری ذکری جريانی باشلهدیلر. الرنی قیلغآن ذکریگه یېرو-کۉک زلزلهگه کېلدی. بو سۉزنی رومنی خلقیغه دنقی (دانغی) کېتیب، کۉنگیللریگه وهمی قۉرقونچی توشوب اېردی. کېچ بۉلوب، یولدوز قرلوغآچلری کۉک صفهسیده تیران قیلیب، روم قوندوزین یوز مینگ نیرنگ بیرله منصیم (قیسقه) قیلدیلر. اول کېچه مینگ-مینگ مشعلهلر یاقیلدی، تۉرت طرفدین بیراقلرنی جلوهگه کېلتوروب، تکبیر ایتیب، حافظلر مرثیه اۉقوب، روميلرگه قرشی باره باشلهدی. اولوغبېک قرلوغآچ مووککیللریگه ایتیب اېردی: «جنگ قیزیغآن پیتیده وقتیده قرلوغآچلرنی میدان ایچره قۉیوب یوبارگیل». بیردن کېچی بیرله جنگغه مقید بۉلدیلر، ساعتیدن سۉنگ، کېچه کوندوزگه مبادله (المشگن) بۉلدی. تېمورتاش عسکری بیرله اولوغبېک عسکرین مابینی قیرق قدم قالیب اېردی، وزیر کۉردیکیم، ریجال اول غایب دعوا قیلگنلر برچهسی جنگگه مقید بۉلوبدورلر. انده توروب، تېمورتاش سپاهلرین چقیریب، ایدی: «اې قوم، قۉرقمنگلر، بولر برچهسی یالغانچیدورلر». بو سۉزدین سۉنگ، بیردن ایکّی طرفدین آت قۉیوب، جنگ-تلاطم بۉلوب، غوغا قۉزغهلیب یراق و اسلحهلردین اۉتلر چهقیلدی، گۉیا جنگ آلاوی یاقیلیب تورگن حالتده مووککیللر صندوقلرنی آچیب، قرلوغآچلرنی قۉیوب یوباردیلر. روم خلقی کۉردیلرکی، عسکری ابابیل آسمان یوزین و قویاش کۉزین چیگورتکه کبی آلیبدور. اما اول زمان قیش فصلی اېردی. انی کۉرمهگنلریگه کۉرسهتیب، برچهلری قاچه باشلهدیلر. اولوغبېک سپاهلری الر قانین ساچه باشلهدیلر. مونی کۉروب وزیری اعظم طاقت قیلالمهی، بول هم قاچیب، آتی بلچیقغه باتیب قالدی. اولوغبېک سپاهلری انی توتیب، اسیر قیلدیلر. آدملر قۉرقوب، سیواس شهری ایچره باریب بیر نېچهلری اویلری ایچره کیریب یاشوریندیلر. اولوغبېک سپاهلری بیرله الر آرقهسیدن قوولب، شهر ایچره کیریب، کۉب-کۉب آدملرنی اۉلدوروب، اۉردهگه یقین باردیلر. اول کون روميلرنی عقلی شاشیب، بیر-بیریدین ادهشیب، غوغا حدیدین آشدی…
…اول کون اولوغبېک اۉردهگه کیریب، تخت اوزره قرار آلدی. برچه بیلدیکیم، بولر باشلیغی اولوغبېک اېکن، قاشیغه تېمورتاش وزیرنی باغلب کېلتوردیلر. فی الحال، وزیرنی بایلوقلرین یېشیب، کۉب عزت و حرمتلر قیلیب، فتحنامه یازدوروب، انگه وزیرنی یۉلداش قیلیب، آلهباغ سریغه، صاحبقران خدمتلریغه یوباردی. وزیر کېلگندن سۉنگ، امیر تېمور ایدیلر: «اې تېمورتاش، بیلمهدیمکیم، قَیصر کۉنگلیغه نیمه ایشلرنی یۉل بېرور، اما مېنینگ عسکرلریمنی کۉرمهبدور»، — دېب. امیر بویوردیلر، تختنی تاغنی اوستیگه آلیب چیقدیلر. ملازملر چادر-چهنبهتلرنی تیکیب، فرّاشلر یېرلرنی سوپوریب، آراسته و پیراسته قیلدیلر. صاحبقران وزیر بیرله اول یېرگه چیقیب، اطرافغه خبر یوباردیلر. اېران، توران، تورکستان، هندوستان، اۉزبهک، قیپچاق، قیرغیز، قزاق، روس ، قلماق برچهسیگه خبر یېتکوروب، نېچه کېچه و نېچه کوندوز برچهلری صاحبقران خدمتلریگه یېتیب کېلبېردیلر…»
تاریخي حقیقتدن کۉره، کۉپراق افسانهگه مایل بو قصهده بیری بیر حقیقت موجود. بو بویوک جهانگیر نینگ نبیرهسیگه بۉلگن علیحده بیر مِهرو-محبتی بارلیگینی تصدیقلهگن حقیقتدیر. قصهدهگی صاحبقران سۉزلرینی اېسلنگ. او نبیرهسی اولوغبېک میرزانی نظرده توتیب: «مېن انی برچهدین یخشی کۉرهرمن»، — دېیدی. خلقیمیز آرهسیده امیر تېمور بیلن میرزا اولوغبېک حقیده تۉقیلگن کۉپ روایتلر موجود، اولر نینگ دېیرلی همهسیده بابا بیلن نبیره اۉرتهسیده موجود بۉلگن مِهرو-عاقبت علیحده تیلگه آلینهدی. قصهمیز دوامیده بیز بو روایتلرنی حلی کۉپ مراتهبه سیزگه حکایه قیلهمیز.
آلدینگی لوحهلرده بیز امیر تېمور بیلن سلطان بایزید اۉرتهده بۉلهدیگن اوروش مقررلیگینی انگلب، بیر-بیرلریگه قرهب یۉلگه چیققنلرینی معلوم قیلگن اېدیک. امیر تېمور سیوهسده اېکن، تورک سلطانی وزیری بیلن اۉغیللری نینگ شدّت بیلن یۉل باسیب، سیوهسنی قمل قیلیش حقیدهگی تکلیفلرینی رد قیلدی.
عثمانلیلر قۉشینی اساسینی پیاده عسکرلر تشکیل قیلسه، امیر تېمور قۉشینیده آتلیق قِسملر کۉپراق اېدی. شو سببدن هم بایزید رقیبی بیلن آتلیقلر حرکت قیلیشی قیین بۉلگن جایده جنگ قیلیشنی معقول دېب بیلردی. شو سببدن او سیوس بیلن تاکت شهرلری آرهلیغیدهگی تاغلی بیر منزلده اۉرنهشیب، سیوهسدن قۉشین تارتیب چیققن امیر تېمورنی کوته باشلهدی. اما صاحبقران تورک سلطانی نینگ مقصدینی الّهقچان فهملهگن، شو سببدن او قۉشیننی کېسکین آرقهگه قَیتریب، قَیصريه تامانگه یۉنهلدی.
بایزید هم قۉشینینی قۉزغهتیب، رقیبی بیلن آرتیدن سایه کبی اېرگشدی. کوتیلمهگنده امیر تېمور عثمانلیلر یۉلینی تۉسیش اوچون بوریلدی، اما بایزید هم اونینگ حرکتینی تکرارلب، آرقهگه چېکیندی. ماورالنهر قۉشینی یوریشنی دوام اېتتیریب، کیرشهرگه یېتدی. بو شهر آرقهلی تؤختهمهی اۉتگن امیر تېمور قوماندانلریگه بایزید قۉشینینی تعقیب قیلیب، انقره تامانگه ایلدم بارهوېریشنی بویوردی. انقرهگه آلدینراق یېتیب بارگن تېمور قلعهنی قملگه آلدی.
قلعه حاکمی یقوببېی مدافعه ایشلریگه باشچیلیک قیلردی. صاحبقران قلعهنی تورکلر قۉشینی یېتیب کېلگونگه قدَر قۉلگه کیریتماق مقصدیده هجومنی کوچهیتیردی. شو بیلن برابر رقیبی کېلیشی کوتیلگن شِمالی-شرق تامانگه خبرگیر قۉشینلرنی جۉنهتدی. اما ییلدیریم بایزید مطلق کوتیلمهگن تاماندن – قلعهنی ایلنیب اۉتیب، جَنوبی-غربده، کَلهجیک و راولی تامانده پیدا بۉلدی. تورک قۉشینی چوبوکاوهدهگی ملکشاه قیشلاغی یقینیده اۉرنهشدی.
واقعهلر رواجیدن تشویشگه توشگن امیر تېمور عسکرلریگه انقره قلعهسیدن اوزاقلشیشنی بویوردی. کېچهسی بیلن ماوراوالنهر قۉشینی ینگی منزلگه کۉچدی. اونینگ بو حرکتلریدن خبر تاپگن سلطان بایزید اۉغیللری و قۉمانلری قولهی فرصتدن فایدهلنیب، تېمور قۉشینیگه هجوم قیلیشنی تکلیف قیله باشلهدیلر، اما تورک سلطانی اولرگه قولاق سالمهدی.
اما تېمور هوشیار اېدی. او کېچهنی بېکار اۉتکزمهدی. اونینگ نوکرلری تانگگه قدَر هر خیل حربي احتیاطکارلیکلرنی عملگه آشیریب قۉییشدی: ینگی منزل نینگ هر تۉرتله تامانی جوده قتّيق کوزهتوو آستیگه آلینگن، حربي مهندسلر بۉلهجک جنگگه حاضرلیک کۉریشر، تون قارانغیسیدن فایدهلنیب، اۉنقیر-چۉنقیرلرنی تېکیسلب، استحکاملر تیکلهدیلر. چوبوک دریاسیدن آقیب چیققن ایرماقلر اوستیدن حتا فیللر هم بېملال اۉته آلهدیگن مستحکم کۉپریکلر تیکلهدیلر.
اما کېچه یاریشیب، تانگ آتسه-ده، اېرتهسی کونی هم جنگ بۉلمهدی. امیر تېمور بۉلهجک جنگگه پُخته تیارگرلیک بیلن منتظم بند اېکن، بوتون تدبیرلرنی عملگه آشیریشنی تجربهلی امیرلریگه تاپشیرگن، اۉزی بۉلسه ظاهراً خاطرجمع حالده تۉرت بورجیده توغلر خیلپیرهگن چادرده اۉتیریب، علّامهلر بیلن صحبت قوردی. بایزید هم رقیبینی مېنسیمهیاتگنینی آچیق کۉرسهتیب قۉیماقچی بۉلگندېک، امیر تېمور کۉز اۉنگیده کتّه شکار باشلهدی. اونینگ بو ایشینی کۉریب، امیر تېمور بۉلهجک جنگده البته غلبه قیلهجگیگه ایمان کېلتیردی.
انقره جنگی نامی بیلن تاریخگه کیرگن تۉقنهشوو هجري 804 ییل زولهیجه آیی نینگ 27 کونی – مېلادي 1402 ییل نینگ 28 جولاییده باشلندی. جنگده هر ایکّی طرفدن 250 مینگگه یقین نوکر قتنهشدی.
ییلدیریم بایزید جنگ آلدیدن اۉز قوماندانلری آلدیده آتشین نطق سۉزلهدی و بېکلریدن فداکارانه جنگ قیلیشنی طلب قیلدی. امیر تېمور بۉلسه، قۉشینلری صفگه تیزیلگندن سۉنگ درگاهیده خدمت قیلگن اۉز زمانهسی نینگ اولوغ شطرنجچیسی علاوالدین ات-تبریزي بیلن شو قدَر خاطرجمع قیافهده کتّه شطرنج اۉیناشگه کیریشدیکی، گۉیا اونینگ آلدیده هر کونگی عادتي واقعه صادر بۉلهیاتگندېک اېدی.
جنگ میدانی انقره قلعهسیگه یقین یېرده – شرقده چوبوک دریاسی واحهسی، غربده قوشچو و میره تاغلری، آوه دریاسی، کیشلهچین درهسی، جَنوبده جانکورترن، شِمالده کره جویرن، قوشچو تاغلری آرهسیدهگی حدود بۉلیب، اساسي جنگ چوبوک دریاسیدن غربگه قرب بیر فرسههگه چۉزیلگن قیزیلچهکۉی درهسی اۉرتهسیده کېچدی.
عثمانلیلر قۉشینی قوییدهگی ترتیبده اۉرنهشدی: ملکشاه قیشلاغی شِمالیدهگی تېپهلیکده اۉرنهشگن مرکزده سلطان بایزید، وزیری اعظم چندرلیزاده علی پاششا، شهزادهلر مصطفا، موسه و عیسه چلهبيلر، اولر آلدیده یانیچرلرو عذابلر تیزیلدیلر. اۉنگ قناتده سلطان نینگ وسّللری – آنهدۉلی بېکلری قۉشینی، قاره تاتارلر، آقچولر، شونینگدېک، سېرب و ارنهووت (البان) عسکرلری جایلشدیلر. سۉل قناتده اېسه شهزاده سلیمان چله بي قوماندانلیگیدهگی آیدین، سروخان، کرهسی رومېلی قِسملری.
امیر تېمور قۉشینی قوییدهگی ترتیبده تیزیلدی: اۉنگ قناتده میرانشاه میرزا بیلن امیرزاده محمد سلطان باشلیق امیرلر، سۉل تامانده شاهروخ میرزا بیلن خلیل سلطان میرزا باشلیق امیرلر اۉرنهشدیلر. قۉشین مرکزیده اېسه امیر تېمور نینگ اۉزی تورردی.
جنگ عثمانلیلر هجومی بیلن باشلندی. تورکلر نینگ آتلیق قِسملری امیر تېمور قۉشینی نینگ اۉنگ قناتیگه هجوم قیلدیلر و اونینگ آرقه تامانیگه اۉتیب آلیب، اساسي کوچلرنی احتیاطدهگی قِسملردن اَییرماقچی بۉلدیلر.
لېکن بو هجومنی امیر تېمور سووارییلری موفقیت بیلن قَیتردیلر، باز اوستیگه تؤختهمهی قرشی هجومگه اۉتیب، تورکلرنی اۉراوگه آله باشلهدیلر.
عثمانلیلر نینگ سۉل قناتیگه قرشی جنگ قیلگن ماوراوالنهرلیکلر هم مشقت بیلن آلغه سیلجیردیلر. فقط سۉل قنات آرتیدهگی قاره تاتارلر و اَیریم آنهدۉلی بېکلری تېمور طرفگه اۉتیب کېتگهچ، اولر نینگ آلغه یوریشی آسانلشدی. باز اوستیگه شاهروخ میرزا بیلن خلیل سلطان میرزا آته-بابالریدن قالگن حربي حیلهنی ماهرانه قۉللهدیلر: سېربلر و ارنهووتلر، ساووت کيگن آوروپالیک آتلیق عسکرلر یالغاندکم قاچگن ماوراوالنهرلیک امیرلر کېتیدن قوویب، قورشاوگه توشیب قالدیلر. سېربلر قنچهلیک قتّيق اوریشمسینلر، بو یېردهگی جنگ فقط خایینلیکلر طفیلیگینه اېمس، بلکه تېموريلر حربي صلاحیتی نینگ اوستونلیگی سببیدن توران نوکرلری غلبهسیگه یوز توتدی.
جنگ باشیده یاق هر ایکّی مرکز بیر-بیری بیلن مردانه سۉقیشدیلر. یهنیچرلر نینگ مردانه جنگ قیلیشلری طفیلی عثمانلیلر نینگ احوالی یخشیلنگندېک اېدی. اما اۉنگ و سۉل قناتلری نینگ قورشاوگه آلینیشی سببلی مرکزدهگی تورک قۉشینلری نینگ ایکّله تامانی هم آچیلیب قالدی. شطرنج اۉیینی بیلن بند امیر تېمور جنگنی زيرک کوزه تر و یوزه گه کېلگن حالت اونینگ نگاه یدن قاچمهدی. او هندوستان یوریشیدن سۉنگ آلیب کېلینگن 32 فیلنی مرکزدهگی تورکلر اوستیگه تشلهدی. بو تدبیر مرکزدهگی جنگ تقدیرینی اوزیل-کېسیل امیر تېمور فایدهسیگه حل قیلدی.
وضعیت جدّي آغیرلشگنینی کۉرگن ارکانی دولت سلطان ییلدیریم بایزیدگه چېکینماقنی توصیه قیلسهلر-ده، سلطان کۉنمهدی. او قریب ییگیرمه ییل دوامیده غربو شرقنی واهمهگه سالگن قۉشینی بېباش آلامانگه ایلنیب، بیر قِسمی دېنگیز طرفگه، بیر قِسمی تاققه قرهب قاچهیاتگنینی کۉریب تورسه-ده، همان پست توشگیسی کېلمس، مغلوبیت نیمهلیگینی بیلمهگن نفسانیتی همان بلند اېدی. او ییلدیریم تېمیرگه اوریلیب، پرچهلنگنینی سیره تن آلگیسی کېلمسدی.
اونی گپگه کۉندیرالمهگندن کېین تهلکه ایچیده قالگن وزیری اعظم علی پاششا باشلیق بیر گروه قوماندانلر سلطنت کېلهجگینی قوتقریش مقصدیده تۉنغیچ شهزاده سلیمان چلهبينی آلیب قاچیشگه توشدیلر. باشقه بیر بېکلر شهزاده محمېد باشچیلیگیدهگی مینگگه یقین عسکر بیلن اماسيه تامانگه آت قۉیدیلر. سۉنگگی دقیقهگچه مردانه جنگ قیلگن سلطان بایزید نینگ سویوکلی خاتینی مريه آلیوېره نینگ اینیسی بۉلمیش سېرب دېسپاتی ستېفهن لزرېویچ باشلیق آوروپالیک محافظلر هم جنگ میدانینی ترک اېتیب، غرب تامانگه یۉنهلدیلر.
جنگچیلری، وزیرلری، بېکلری و حتا فرزندلری تامانیدن تشلب کېتیلگن بایزید اۉزی نینگ اولکن قۉشینیدن جنگگاهدهگی قوروق ایزلرگینه قالگنینی کۉریب تورسه-ده، تسلیم بۉلیشنی ایستهمهی یرهلنگن شېردېک قوتوریب، جنگ قیلردی. او یانیگه کېلیب چېکینیشگه مصلحت بېرگن امیر منّتبېیگه الملی و قهرلی نگاهینی تیکر اېکن: «شرَف بیلن اۉلیشدن آرتیق بخت بارمی؟!» – دېدی. سلطان بایزید یانیده ایکّی-اوچ مینگگه یقین پیاده و آتلیق عسکر قالگن اېدی. اولر امیر تېمور نوکرلری قورشاویده قالگن، سلطان نینگ اۉزی هم قۉلیده آیبالته اوشلب مردانه جنگ قیلردی. نهایت، او مغلوب بۉلگنینی ایچیده تن آلدی و قاچیش اوچون امکان ایزلهی باشلهدی. سلطان بیر هاووچ نوکرلر بیلن اطرافیدهگی حلقه نینگ گاه او یاغیگه، گاه بو یاغیگه شدّت بیلن تشلنیب، قورشاونی یاریب اۉتیشگه اورینردی.
تېمور نوکرلری اولر اوستیگه اۉقلرنی دۉلدهی یاغدیریشر، سلطان یانیدهگی عسکرلر نینگ مقداری لحظه سیین کمهییب بارردی. قۉرقوونی اونوتگنچه، افتلری بوجمهیگن روم جنگچیلری مردانه توریب قیلیچ چاپیشر، اۉز حکمدارلری اوچون یۉل آچیشگه اورینیشر و شو مقصدده مردانه اۉلیم تاپیشردی.
تۉرت تاماندن تینیمسیز یاغیلهیاتگن اۉقلردن سلطان بایزید نینگ بیرار یېریگه شکست یېتمهگن بۉلسه-ده، او آتینی ایکّی مرته المشتیردی. اوچینچی آت هم یرهلنگهچ، او پیاده توریب جنگ قیله باشلهدی. امیدسیز سلطان حدېمهی اۉلیم تاپیشینی، امیر تېموردن اۉچ آلیش آرزوسیگه اېریشالمسلیگینی اۉیلب تورگن چاقده، اونینگ یانیدن اېگر-جبدوقلری عجایب، اوستیگه الوان یاپینغایچ تشلنگن بیر آق آت چاپیب اۉتدی. قۉرقوودن داودیرب قالگن آت قولاقلرینی دینگ قیلیب، کۉزلرینی آلهیتیریب، اۉزینی هر تامانگه تشلر، مُردهلرگه قاقیلر، اولر اوستیدن سهکر ب اۉتر، آرقهگه تیسریلر و بېزاوته کیشنر اېدی.
سلطان بایزید آتنی تنیدی: — او شهزاده ایسانیکی اېدی. سلطان کېندهم شهید بۉلیبدی، دېگن اۉیدن ایه ره ب یوباردی. سۉنگ یوگوریب باریب آت نینگ جلویدن آلدی و سهکره ب آتگه میندی. اۉشه زهات جانوار جلودار نینگ ایزمیگه تۉله بۉیسوندی. سلطان اطرافیگه نظر تشلهدی. اونینگ نوکرلری اېندی قوتیلیشدن امید قیلمهی جنگ قیلردیلر، غلبه آرزوسی اېندی اولرگه بېگانه، اولرگه فقط بیر چاره قالگن اېدی: اېندی اولر دنیادن امیدینی اوزگن آدملر سینگری فقط اۉت آلیشنی اۉیلردیلر و قوتوریب قیلیچ سېرپردیلر.
سلطان بایزید آتینی دشمن اوستیگه شدّت بیلن باشلهدی. جان اچچیغیده آلدینگه تشلنگن آت کوتیلمهگنده حلقهنی یاریب اۉتیب کېتدی. سلطان آتنی ایهمهی قمچیلر اېکن، آرتیدن قوویب کېلهیاتگنلر نینگ هَیقیریقلرینی اېشیتدی. اما بایزید نینگ کۉنگلیده ینه امید اویغآنگهن اېدی. اما امید هم اونی قاره اۉیلرینی یاریتالمهدی. «اېه الله هی کریم، قنی عدالت؟! بو قندهی سیناعتینگ بۉلدی؟» – دېب اۉیلردو او.
آت شیدلت بیلن اوچیب بارر، آرتدهگی تاووشلر تاباره اوزاقلشهیاتگندېک اېدی. کوتیلمهگنده سلطان بایزید آت اوستیدن یېرگه اوچیب توشگنینی بیلمهی قالدی.
آلدینگی آیاقلری چوقورلیککه توشگن آت گورسیللب یېرگه اغانهگن اېدی. دَم اۉتمهی حلی اېس-هوشینی ییغآلمهگن تورک سلطانینی بیر گروه آتلیقلر اۉره ب آلدیلر. اولر ایچیدن شاهانه لباس کيگن ملّه رنگ بیر سوواریی آتیدن سهکرهب توشدی-ده، سلطاننی اسیر آلدی. بو سوواریی امیر تېمور تختگه اۉتکزگن مۉغول خانی سلطان محمودخان اېدی. سلطان خان ارادهسیگه اطاعت قیلیب، اونینگ یېتاویده یۉلگه توشدی. دَم اۉتمهی اولر امیر تېمور قرارگاهیگه یېتدیلر.
امیر تېمور همان علاوالدین ات-تبریزي بیلن شطرنج اۉینهب اۉتیرردی. جنگ باشلنگندن کېینگی اۉتگن وقت ایچیده اونینگ خاطرجمع قیافهسی اۉزگریب کېتگن، اونینگ تېز-تېز جنگگاه تامانگه تیکیلگن کۉزلری اېندی آغیر اۉی-حیاللرگه چۉمگن اېدی. او بایزیدنی اسیر قیلیب کېلتیرگنلرینی اېشیتیشی بیلن شاشیب اۉرنیدن توردی-ده، سلطانگه پېشواز یوردی. باره سالیب باشینی اېگگن کویی تورگن بایزیدنی قوچاقلب کۉریشدی. بوندن حیرتگه توشگن سلطان باشینی کۉتریب تېمورگه تیکیلدی. اۉزیدن یاشی اولوغ بو انسان نینگ شکل-شمایلیگه رزم سالیب، غیرت و جسارت علامتلری برق اوریب تورگن یوزی نینگ لطافتیگه، بورگوتدېک باقیشیگه، کېکسهلیگیگه قرهمهی کېلیشگن قددی-قامتیگه، صولت تۉکیب توریشیگه و بوتون قیافهسی نینگ هيبتیگه، اۉزیگه کۉرسهتگن عزتیگه حیران بۉلیب انگرهییب قالدی.
— قدمینگیز باش اوستیغه، سلطان بایزید! – دېدی امیر تېمور و سلطاننی چادرگه آلیب کیریب، عزت-اکرام بیلن تۉرگه اۉتقزدی. بایزید نینگ آلاودېک لاویللب تورگن چهرهسیده الم اضطرابی عکس اېتگن اېدی. امیر تېمور اېسه غمگه باتگن بو جسور و کوچلی کیشیگه اچینیب، خیریخواهلیک و حتا بیر قدر حرمت بیلن قرهب تورردی. ایکّی تورک خاقانی – بیری غمگه باتیب، ایکّینچیسی تسلی بېریشگه مناسب سۉزلر ایزلب حیالگه بېریلیب، سکوت سهقلب قالیشدی. سکوتنی امیر تېمور بوزدی. او اۉرتهده یوز بېرگن اختلافدن اۉزی نینگ هم عیبی بارلیگینی ایتیب، سلطان بایزیدگه تسلیلر بېره باشلهدی.
کۉپ اۉتمهی اولر آلدیگه جنگده اسیر آلینگن شهزادهلر موسه بیلن مصطفا چلهبينی، بېکلربېگی سری تېمیرتاش پاششانی، قاره تېمورتاش پاششا نینگ اۉغلی علیبېی پاششا، خواجه فېروز پاششا، امیرلر منّتبېی و مصطفابېیلرنی هم آلیب کېلدیلر. امیر تېمور اولرنی هم توتقون صفتیده اېمس، عزیز مهمانلری کبی کوتیب آلیب، عزت-اکرام کۉرسهتدی.
(متن نینگ شو یېریده کېلهدیگن حکایهنهما پرچه علیحده صحیفهده بېریلماقده)
امیر تېمور نینگ فرمانی بیلن شهزاده سلیماننی تعقیب قیلیش اوچون امیرزاده محمد سلطان باشلیق 30 مینگلیک قۉشین پایتخت بورسه تامانگه آت سوردی.
صاحبقران نینگ اۉزی بۉلسه، انقرهده بیر هفته تورگهچ، سلطان بایزیدنی آلیب کوتهخيه شهریگه کېلدی. او بو شهرده بیر آیچه توردی. بورسه تامانگه یوباریلگن قۉشین شهزاده سلیماننی قوویب یېتالمهدی. شهزاده بورسهگه کېلیباق سلطنت نینگ خزینهسی نینگ بیر قِسمینی و کېنجه شهزاده قاسیمنی آلیب وزیری اعظم علی پاششا بیلن بیرگهلیکده دریجه شهریگه قاچگن اېدی. امیرزاده محمد سلطان بیلن امیر شیخ نورالدین بورسنی فتح اېتیب، سلطان خزینهسی نینگ قالگن قِسمینی قۉلگه کیریتدیلر و شهرگه اۉت قۉیدیلر. بورسهدن کېین تېز آره ده قونيه، آقشهر، قاره حصار و آنهدۉلیدهگی باشقه بیر قطار شهرلر ضبط اېتیلدی.
بورسه فتحی پیتیده اسیر آلینگن علّامهلر: بایزید نینگ کویاوی بۉلمیش سید احمد بوخاري، مولونا شمس الدین محمد فناري، شمس الدین جزیريلر امیر تېمور حضوریگه یوباریلدی. خودّی اۉشه کونلری شاهروخ میرزا هم اصلی بورسهلیک بۉلگن مولونا موسا قاضیزاده رومي اسملی قیرق یاشلیک فلکشناس و ریاضتچی عالِمنی اۉز خدمتیگه قبول قیلدی. میرزا بو علّامه کېلهجکده تۉنغیچ فرزندی اولوغبېک میرزا نینگ اېنگ اولوغ استاذی و صفداشی بۉلیشیدن بېخبر اېدی.
امیر تېمور یوریش دوامیده بایزید نینگ تۉنغیچ اۉغلی شهزاده سلیمانگه مکتوب یۉللب، اونی تابعلیککه چارلهدی. سلیمان هم اېلچی یوباریب، امیر تېمور حاکمیتینی تن آلدی. کېتمه-کېت شهزاده عیسه چلهبي هم اۉز اطاعتینی معلوم قیلدی. شوندن کېین امیر تېمور اوچینچی شهزاده مېحمېد چلهبي حضوریگه – اماسيهگه مکتوب یۉللب، اونی حضوریگه چارلهدی. تېز آره ده مېحمېد هم آدم یۉللب اطاعتینی بیلدیردی. ویزه نتيه امپراطوری منویل هم تېمورگه وصل اېکنینی تن آلیب، اونگه کۉپ مقدارده آلتین و قیمتبها ارمغانلر جۉنهتدی. کېین مصر مهملوکلری سلطانی فرهج اېلچیلری کېلدیلر. اولر سلطان نینگ تابعلیکنی بۉینیگه آلگنی حقیده معلوم قیلگن مکتوبینی کېلتیردیلر.
صاحبقران آنهدۉلیده سکّیز آی توردی. بو آرهده او ییلدیریم بایزید اوزاق ییللر دوامیده آلالمهگن ایزمیر قلعهسینی 15 کون ایچیده، اولوبارلو، اېگریدیر قلعهلرینی بیر نېچه کون مابینیده ضبط اېتیب، بایزیدنی لال قالدیردی. اېگریدیر قلعهسی قمل پیتیده سلطان بایزید قتّيق خستهلیککه دچار بۉلدی. امیر تېمور سلطاننی آقشهرگه جۉنهتدی.
باد کسلیگه یۉلیققن تورک سلطانی آت اوستیده اۉزینی توتیب تورالمس، شو سببلی اېگر اطرافیگه سوینچیقسیمان ماسلمه یهسهلگن اېدی. بو اېسه گۉیا «مغلوب عثمانلیلر سلطانینی قفسگه سالیب آلیب کېتیشدی» دېگن و حاضرگی قدَر اثردن-اثرگه کۉچیب یورگن افسانه نینگ پیدا بۉلیشیگه زمین یرهتگن اېدی.
سلطان بایزیدنی آقشهرگه جۉنهتر اېکن، تېمور اۉزی نینگ خاص طبیبلری بۉلگن عزت الدین مسعود شېرازیی بیلن جلال الدین عربيلرگه سلطاننی دوالشنی بویوردی.
اما تورک سلطانی قددینی خستهلیکدن کۉره، بختسیزلیک کۉپراق اېگگن اېدی. بالهلیگیدن حیاتی جنگو-جدلده کېچگن، اۉن بېش ییللیک حاکمیتی دوامیده مغلوبیت نیمهلیگینی بیلمهگن، عزتی نفس حاکمی بۉلگن ییلدیریم بایزید اضطرابی بېنیهایه و بېشفقت اېدی. او اوزاق وقت اۉغیللریم مېنی قوتقردیلر دېگن آرزو و امید نینگ اساسی بار اېدی. تورک سلطانی فخري اسیرلیکده اېکن، منزللر نینگ بیریده اونگه صادق کیشیلر چادر آستیدن یېر آستی یۉلی قزیشگه اورینیب کۉریشدی. بیراق، بو تدبیر موفقیتسیزلیککه اوچره ب، کۉپ آدم نینگ کلّهسی کېتدی. سلطاننی قۉریقلهیدیگن ساقچیلر سانی بیر نېچه برابر کۉپهیتیریلدی.
کېین بایزید اۉزی اوچون اېنگ دهشتلی خبرنی اېشیتدی: امیر تېمور اونی اۉزی بیلن سمرقندگه آلیب کېتیشگه قرار قیلگن اېمیش. بو مشعوم خبرنی آلگن کونی روم حکمداری الم و-اضطرابگه چیدالمهی اوزوگی کۉزی آستیده – مخفي جایده سهقلب یورگن زهرنی ایچدی و اوزاق قییناقلردن سۉنگ 1403 ییل نینگ 9 مرتیده – پنجشنبه کونی آقشهرده عالمدن اۉتدی. اونینگ جسدی شاهانه عزت-اکرام بیلن شهردهگی شیخ محمود حیراني مقبرهسیده دفن اېتیلدی.
سلطان بایزید اۉلیمیدن بیر نېچه کون اۉتیب، امیر تېمور باشیگه ینه بیر مصیبت توشدی. او تاج و-تخت وارثی اېتیب بېلگیلهگن امیرزاده محمد سلطان تۉستدن خستهلنیب، دنیادن کۉز یومدی. بو واقعه هجري 805 ییل شعبان آیی نینگ 18 کونی – مېلادي 1403 ییل نینگ 13 مرتیده، مورریخ شرَف الدین علی یزدي نینگ یازیشیچه، قاره حصار یقینیده، مورریخ عبدالرزاق سمرقندي نینگ یازیشیچه، سوری یقینیده صادر بۉلگن اېدی. محمد سلطان نینگ جسدی صاحبقران امریگه بناءً اوّل وقتینچهلیک سلطانيه شهریگه آلیب باریلیب، دفن اېتیلدی. بیر ییلدن سۉنگ – امیر تېمور ماوراالنهرگه قَیتهیاتیب، امیرزاده جسدینی سمرقندگه کېلتیریب، مرحوم شهزاده تیکلهگن مدرسه یانیدهگی خانقاهگه قۉیدیردی. 1404 ییل نینگ یازیده اېسه نبیرهسی و پیری بۉلمیش میر سید برکه قبرلری اوستیده مقبره تیکلهتدی.
امیر تېمور روم ملکینی ترک اېتیش آلدیدن، شهزاده موسه چلهبينی آتهسی ملکیگه حکمدارلیککه بېلگیلهدی و اونگه حاکمیت رمزلری بۉلمیش کمر، آبدار قیلیچ، یوزته آت انعام قیلدی. سۉنگ شهزاده مصطفا چلهبينی آلیب، مملکتنی ترک اېتدی. او مصطفانی سمرقندگه آلیب کېتیشگه احد قیلگن اېدی.
1403 ییل نینگ جولاییده امیر تېمور گورجستاننی سهکیزینچی مرته ضبط اېتگهچ، کوره دریاسینی کېچیب اۉتیب، قیشلاو اوچون قارهباغده تؤختهدی. بهار کېلیشی بیلن اېسه سمرقندگه قرهب یۉلگه توشدی.
صاحبقران آذربایجان نینگ نعمتاباد دېگن منزلیده تؤختهب، او یېرده تۉی بېردی. تۉیدن کېینگی قورولتایده سرحدلری حُرموز قدَر بۉلگن فارس و کرمان، ره یدن آذربایجانگه قدَر بۉلگن عراقی عجم، ارران، موغآن، قارهباغ، شیروان، شمهخی، دربند، گورجستان، ارمنیستان، ابخاز یېرلری، هجازگه قدَر بۉلگن ديربهکیر و عراقی شام، کانستهنتیناپالگه قدَر روم دیاری، اسکندريه و نیلگه قدَر شام اۉلکهسینی میرانشاه میرزا نینگ اۉغلی بۉلمیش نبیرهسی عمر میرزا قۉل آستیگه تاپشیردی. فارس و عراقی شامدهگی تېموري حکمدارلرنی، شیروانشاه شیخ ابراهیمنی، ماردین حاکمی سلطان احسانی، وه ن حاکمی ملک عزت الدیننی، گورجیلر پادشاهی کانستهنتیننی، مراغه حاکمی چهلیکنی، ارده بیل حاکمی بیستامبېکنی عمر میرزاگه بۉیسوندیردی. صاحبقران امیر جاکو نینگ اۉغلی بۉلمیش امیر جهانشاهنی عمر میرزاگه آتهلیق اېتیب تعیینلهدی.
امیر تېمور یېتّی ییللیک یوریش دېب نام آلگن حربي تدبیر دوامیده فقط جنگ و-جدل بیلن مشغول بۉلمهی، شو بیلن بیرگه ضبط اېتیلگن مملکتلرده آبادانچیلیک ایشلرینی هم عملگه آشیردی. او ویران اېتیلگن بغدادده ینگی بنالر تیکلهتدی، سوو انشااتلرینی ترمیملهدی. امیر تېمور قارهباغده ساساني پادشاهلردن بۉلمیش قوباد اساس سالگن و هولاکوخان ویران قیلگن بیلیکان شهرینی تیکلش مقصدیده شهر اطرافیده دېوار بنیاد قیلدی. شونینگدېک، او سووسیزلیکدن خراب بۉلگن یېرلرنی مأمور اېتیش نیتیده ارهکس دریاسیدن چیقریلگن قدیمي اریقلرنی قَیته تیکلشگه کیریشدی. بو ایش صاحبقران اۉلیمیدن سۉنگ شاهروخ میرزا زمانیده هم دوام اېتتیریلدی، بو اریقلرده جوده کۉپ تېگیرمانلر قوردیریلدی.
امیر تېمور ماوراوالنهرگه قَیتهیاتیب، اردهبیلگه کېلیب، مشهور شیخ صفیوددین اسحاق اردهبیلي (شاه اسمایل – خطاي نینگ باباسی، صفه ويلر سلالهسی منه شو شیخدن باشلنگن) مقبرهسینی زیارت قیلدی و تېورهک-اطرافدهگی بیر قطار قیشلاقلرنی، یېرلرنی ساتیب آلیب، شیخ صفویدین مقبرهسی قاشیدهگی مسجدگه وقف قیلیب بېردی.
خوراسانگه یېتگنده، اولوغبېک میرزا اۉزی نینگ بیرینچی استاذی حمزه ابن علی ملک ات-توسي بیهقيدن اجرهلدی. حمزه شاهروخ میرزا خدمتیده بۉلیش اوچون هراتگه کېتدی. او اۉن ییلچه شاهروخ درگاهیده یشه دی. میرزا اونگه ملک اوش-شعرالیک لوازمینی وعده قیلگن اېدی. اما حمزه بیردن سراینی ترک اېتیب، درویشلیککه بېریلدی. دستاوّل شیخلر شیخی محی الدین توسي-غززالي خدمتیگه باردی. اوندن طریقتنی، حدیث علمینی اۉرگندی و استاذی بیلن حجگه باردی.
شیخ محی الدین عالمدن اۉتگهچ، شیخ عارف آزري نامینی آلگن حمزه حجدن قَیتیب کېلیب سید نعمت الله ولي حضوریگه باردی و بیر مونچه وقت اونینگ خدمتیده سولوک کسب اېتدی. کۉپ وقت اۉتیب، استاذیدن خرقهی تبرک آلیشگه اېریشیب عالم کېزه باشلهدی. اۉتّیز اولیا بیلن اوچرهشیب، اولرگه صحبتداش بۉلدی، ایکّی مرته پیاده حج سفریگه باردی. مهککهدن سۉنگ، هندوستانگه سفر قیلدی. هندوستانده هم کۉپ اولیالر بیلن صحبتداش بۉلگن شیخ آزري کېینچهلیک جهانگشتهلیکدن قَیتیب، خلوتنیشینلیکنی معقول تاپدی، باشینی تفکر گِردابیگه اېگدی. دولت اېگهلری – پادشاهلر، امیرلر، سلطانلر حضوریده توریشدن سهقلنیب، اۉتّیز ییل طاعت-عبادت بیلن ایسفراینده یشه دی…
امیر تېمور خوراسان آرقهلی ماوراوالنهرگه اۉتیب، کېشگه کېلدی. بو یېرده پیری بۉلمیش شمس الدین کلال، آتهسی محمد ترهغهی و فرزندی جهانگیر قبرلرینی زیارت قیلدی.
خورشید دوران
اوگیرگن:عزیزفاریابی
2020/01/31
