مخدومقلی (1733–1790)
تورکمن کلاسیک ادبیاتینینگ آته سی، زبردست لیریک شاعر و متفکر مخدومقلی فیراغی تورکمنیستاننینگ قاره قعله دېگن جاییده شاعر دولتمحمېد آزادي عایله سیده توغیلدی. اوّل قیشلاق مکتبیده، کېینچهلیک خیوه مدرسه لریده تحصیل آلدی. شو ییللرده او تورکمن، اۉزبېک و فارس-تاجیک کلاسیکلری ایجادینی تینمهیٔ مطالعه قیلدی.
مخدومقلی نینگ ایجادی کلاسیکلرگه اېرگشیب، لیریک شعرلر یازیشدن باشلندی. شرق کلاسیک پاېزيه سینی، اَینیقسه علیشېر نوايی ایجادینی یخشی اۉرگنگن شاعر سېکین-استه اۉزی هم اۉیناقی، روان غزللر ایجاد قیلیشگه کیریشدی.
مخدومقولی پاېزيه سیده دیدکتیتک کوچلی. اونینگ شعرلریده اخلاق و آداب تۉغریسیده بیان اېتیلگن فکرلر، شبهه سیز، اۉز زمانه سی اوچون پراگرېسسیو اهمیتگه اېگه اېدی.
مخدومقلی غزللری اۉزبېک خلقی آره سیده کۉپدن بېری کېنگ ترقلگن. خلق اونینگ قۉشیقلرینی هوس بیلن سېویب ایتهدی.
مخدومقلی نینگ شعرلر تۉپلانی اۉزبېک تیلیده بیر نېچه مرته نشر اېتتیریلدی.
ریگان ایله دی
قیغو-غمده عزیز عمریم سۉلدیریب،
شوم فَلک عذابیم ریگان ایلهدی;
یازگن کتابلریم سېلگه آلدیریب،
کۉزلریم یۉلیده گریان ایلهدی.
غفلتده او دشمن آلدی اېلیمنی،
ترقتدی هر یانگه دۉست و تېنگیمنی،
بېش ییل بۉیی یازگن کتاب-شعریمنی
قیزیلباشلر آلیب، ویران ایلهدی.
بیر نېچه میز قۉلی باغلی قُل بۉلیب،
نېچهلر پیاده سرغییب-سۉلیب،
کیمنی بېریب، اونینگ بهاسین آلیب،
هر کیمگه بېلگیلی بها ایلهدی.
شوم فَلک عذابین مېنگه بیلدیردی،
ییغلهماقدن گُل یوزلریم سۉلدیردی،
قۉل یازمه کتابیم سېلگه آلدیردی،
دشمنیمنی جیهون دریا ایلهدی.
نېچهلر دنیاده بۉلدی بیر کیشی،
نېچهنینگ تاماغاین تۉیدیرمس آشی،
نېچهنینگ ماتمدن قوتولمس باشی،
کېچه-کوندوز واوایله تا ایلهدی.
کویدیرر شوم فَلک جبرو جفاسی،
اینانمنگ، یالغاندیر احدو وفاسی،
مختومقولی، یۉق بو سۉزنینگ خطاسی،
فَلک الف قددیم دوتا ایلهدی.
کېره کمس
فَلک، مېنگه مال بېررسن، اول گنجی-کان کېره کمس،
گۉزه ل یاریم کۉرمهسم گر، فاني جهان کېره کمس.
باققه کیریب نَیلهیین مېن قولف اورگن عنبرین،
بلبلیم یېسیر قیلیبسن، گۉزه ل ریحان کېره کمس.
اېل-یورتیم خارو زاردیر، کېلسین دولت لشکرینگ،
دیننی حدر ایلبسن-کو، عجب قورغان کېره کمس.
بیزنینگ اېلنینگ شاه، گداسی، فَلک، سېنگه یوک بۉلر،
هر کیم اۉزیگه سلطاندیر، خان و سلطان کېره کمس.
بو زمیننی لرزان قیلیب، آسمان، جنبش ایله دینگ،
آخری زمان سری سوردینگ، ماهیتابان کېره کمس.
مجلس قیلر بۉلدی بو کون اېل و یورتنینگ برچهسی،
کېلمهگین سېن، بس، باش قۉشیب، بیزگه مهمان کېره کمس.
قیلغیل عمریمیزنی زیاد، درکار اېمس باشقه سی،
بو عجایب چاغلریمده اجل پیمان کېرهکمس.
چرخ اوستیده بنا قیلیب، بیزلرنی سېن جایلهدینگ،
قاییل بۉلی بو جایینگگه، اما گردان کېره کمس.
هر کیمگه سېن بخش اېتیبسن یخشی-یامان بیر گُلنی،
اول گُللردن باشقه بیزگه صاحبیجان کېره کمس.
مختومقولی، سېن سۉزلهگیل، دېیدی مردلر مجلسی،
سېن بخشیسېن بو مجلسده، باشقه داستان کېره کمس.
بۉلمس
هر احماققه ایتمه دردو سۉزینگنی،
حسرت اۉتی جسمینگ یاققهنچه بۉلمس.
غُصه بیلن دانه-دانه کۉزینگدن
اچّیق یاشلرینگنی تۉککهنچه بۉلمس.
قناعتده، عزتده توت اۉزینگنی،
طمع قیلیب، سرغهیتیرمه یوزینگنی،
هر نامردگه حیف ایلهمه سۉزینگنی،
سۉزینگنینگ بناسین ییققهنچه بۉلمس.
مغرور بۉلیب کېزمه عمرینگ گُلیگه،
دوچ بۉلرسن بیر کون خزان یېلیگه،
یوز ییل یشب توشسنگ اجل قۉلیگه،
چپینگدن اۉنگینگگه باققهنچه بۉلمس.
کۉنگلی قاره بیلن بۉلمنگلر الفت،
یوقر اوندن تورلی-تومن کثافت،
کۉمیرگه هر نېچه ایلهسنگ عزت،
منگلَیگه قاره سی یوققهنچه بۉلمس.
مختومقولی هرگز تاپمهدی آمان،
یېمان تیلنینگ زهری تیغلردن یامان،
یامان تیل یانیده زهری کۉپ ایلان،—
چقسه-ده، بیر چیوین چققهنچه بۉلمس.
بۉلرسن
بلند تاغلر، بویوکلیکده گېرده یمه،
خُمچهده سوو بۉلگن زردېک بۉلرسن.
تېرن دریا، هیبتینگگه کېککهیمه،
وقتینگ یېتسه، قوریب یېردېک بۉلرسن.
تاگلرنینگ ارسلانی، بابر، پلنگی،
آخری تېنگ بۉلر فیل، پشه جنگی،
جیهون دریاسی-یو، نیلنینگ نهنگی،
قولاقدن اوریلگن خردېک بۉلرسن.
قیامتدن بیر سۉز دېدیم بایاقده،
عکس ضرب بار بېوقت اوریلگن تیاقده،
ظالملر خار بۉلر، قالر آیاقده،
غریب، سېن ییغلمه، شېردېک بۉلرسن!
یخشی بېداو مینگن، خۉب گۉزه ل قوچگن —
بیرگه اېلتگن بارمی باقیگه کوچگن؟
حقیقي نامرددیر ایمانسیز کېچگن،
ایمان بیلن بارسنگ ناردېک بۉلرسن.
یخشیلر یانینده یورگیل سېن اۉزینگ،
دُر بۉلسین دایما سۉزلگن سۉزینگ،
عالِملرنی اوقسنگ، آچیلر کۉزینگ،
جاهلنی تینگلهسنگ، کۉردېک بۉلرسن.
لقماندېک هر ایشنینگ چاره سین بیلسنگ،
رپستمدېک دېولرگه فرمانلر بېرسنگ،
اسکندردېک یېرنینگ یوزینی آلسنگ،
یکسان بۉلیب، بریبیر یېردېک بۉلرسن.
مختومقولی، قره ب سۉزله داشینگنی،
جایین بیلیب تارتگیل، بۉلسه آشینگنی،
کامل تاپسنگ، قۉی یۉلیده باشینگنی،
اېر کېتیده یورسنگ اېردېک بۉلرسن.
بارمی؟
جهانگشته دېوانه لر،
مېن کبی هېچ یانگن بارمی؟
عشق قربانی، پروانهلر،
او آلودن قانگن بارمی؟
بیران اېشیکدن اۉتمهگن،
مقصدیگه هېچ یېتمهگن،
عقل و هوشی فکر اېتمهگن،
الم ایچره تۉلگن بارمی؟
بادی صبا کېلر بۉلدی،
هر جایده بیر قالر بۉلدی،
قېا نظر سالر بۉلدی،
عدالتلی سلطان بارمی؟
هوو دېگیل، عمان سوزرسن،
دشتدن قۉلینگنی اوزرسن،
برچه سوولرنی کېچرسن،
بیر اشارتلی مکان بارمی؟
زبانی شیرین عسللی،
خودّی تۉلگن آی جماللی،
آیدهیٔ یوزی هندو خاللی،
مناسب بیر جانان بارمی؟
صبا دېیمن مېن پنهانده،
یاقدی مېنی، کویدی جان-ده،
کېزیبسن فاني جهانده،
ایزلهیمن، مېنگلیخان بارمی؟
سَیر اېتر بۉلدینگ قاشیده،
قمریده، قویاشیده،
او قریگن تاغ باشیده
یامغور بیلن تومن بارمی؟
آیاقنی لایگه باتیرگن،
آلو اوزره بیر اۉتیرگن،
بو فَلکنی باپلب اورگن
فانيده بیر مردان بارمی؟
سَیر اېترسن کون-آیلرنی،
نې عجایب سرایلرنی،
کۉررسن هر بیر جایلرنی،
او جایلرده قورغان بارمی؟
بیر خُلقی باردیر سۉزیده،
حکایت باردیرکۉزیده،
مېنگلی یارنینگ گُل یوزیده
بیزگه قرشی کمان بارمی؟
مختومقولی، سۉزلهدینگ آز،
درد زِهیرین قیلدینگ بیاض،
قۉل ایچیده میلیسده غاز،
بیزلر اوچون وطن بارمی؟
ج. شریفاو ترجمهلری
کېل، کۉنگلیم، صدق ایله یالبار الله گه
کېل، کۉنگلیم، صدق ایله یالبار الله گه،
یره تگندن هېچ یشیرین ایش بۉلمس.
رزق بیر مقدردیر شاه و گداگه،
قلم بیردیر، بونده یازگن بېش بۉلمس.
بیر نېچه لر یؤرتر کېچه یاتمه یین،
بیرو یاتر اۉیدن جفا تارتمه یین،
تقدیری ازلدن هرگز آرتمه یین،
کېزگن آرتیق بۉلیب، یاتگن بۉش بۉلمس.
بیر بۉز ییگیت یالغان دنیاگه کېلسه،
قیلیق، قیلیچ، نان و دسترخان بۉلسه،
فاني یورتده آبروی هم اِیمان بۉلسه،
یېتمیش، سکسان، یوزدن آرتیق یاش بۉلمس.
کیملردیر دولتمند، کیملردیر غریب،
کیملر-چی، خیر اېتیب، ذَکاوتین بېریب،
کیملری عمرینده نان دېیه هاریب،
کیملرده دیر یاستیق، تۉشک، آش بۉلمس.
مختومقولی، بو کونینگگه شوکر ایله،
الله نینگ قدرتین کۉریب، فکر ایله،
رزق اوچون غم یېمه، حقنی ذکر ایله،
ازلده یازیلگن سېندن تاش بۉلمس.
اِیمان پیدا
کېلسه نورۉز عالمگه، رنگ قیلر جهان پیدا،
بولوتلر آواز اوریب، تاغ قیلر تومن پیدا،
بېجانلرگه جان کیریب، اېترلر دهان پیدا،
کۉکرمهگن گیاه لر کۉکریب روان پیدا،
اېترلر حیواناتگه هم سود، هم زیان پیدا.
یېر یوزیگه یاییلیب، یوررلر نهان-پیدا،
وابسطه دهان قوشلر قیلرلر زبان پیدا.
چۉل طرفین بېرکیتیب، در آچر سووگه خرچنگ،
زمین سبزه زار بۉلیب، تنیدن اَیریلر زنگ،
جانوارلر مست بۉلیب، گۉیا ایچمیش اراق، بنگ،
هر اشیانینگ اۉزیگه اۉز آوازی بۉلر گَنگ،
سبزه ایچره سندوواچ یوز تیلده قیلر آهنگ،
زمین خذرپۉش بۉلیب، گُل آچیبدیر رنگ-برنگ،
خروجگه کېلیب عالم، قیلرلر فغان پیدا.
سرودو صدا بیرله جهان یوزی آباددیر،
بۉلمه سرودگه مغرور، عاقبتی برباددیر،
حق عشقینده زینده جان، بیلینگ، باقي حیاتدیر،
هر تندهکی عشق یۉقدیر، رۉزی ازل مماتدیر،
یاز اۉتگونچه یېرو کۉک کوندن-کونگه زیاددیر،
بیر ههشری قیامتدیر، بیر یٔهومی اراستدیر،
دهر ایچره بۉلر هر دَم، جهان ایچره جان پیدا.
زربافگه ذوقینگ قۉیمه، بقا یۉقدیر دولتده،
عمرینگنی یېلگه بېرمه، سېن بو دارالمحنتده،
يېتر سېنگه اېرته-کېچ، نې یازیلسه قسمتده،
جانینگگه جفا ایلب، بونچه کېزمه حسرتده،
ثواب یخشی عملده، یاخود یخشی نیتده،
عالم برچه خدمتده، آدم یاتر غفلتده،
حاصلینگ آتش بۉلگهیٔ، ایلهسنگ یامان پیدا.
مختومقولی، ییغلرمن بو بختی سیاهیمدن،
قۉرقرمن جان آفتی – قۉل-آیاق گواهیمدن،
اومیدیم حاصل بۉلمس، بو عمری تباهیمدن،
جان کویدی جسد ایچره، بو آتشی آهیمدن،
قۉلیم چۉزیب، تیلرمن حاجتیم الله هیمدن،
بندهمن، اومید شولکی اول کرَملی شاهیمدن،
ایلهگهیٔ اراستده گُل کبی اِیمان پیدا.
آته-اۉغیل دردلشووی
آزادي:
- آشکار اېت سِرینگنی، سقلهمه پنهان،
اماکی، سۉزمدن چیقمهگیل، اۉغلیم!
کونده یوز اۉی کېلر-کېتر بو باشگه،
آغریتمه کۉنگلیمنی، ییقمهگیل، اۉغلیم!
مختومقولی:
- اویهلردیم، سِریم فاش ایلهمهسدیم،
آشکار قیل، دېب سۉرر بۉلسنگ، آزادیم!
یوز اۉی کېلر-کېتر هر کون بو باشگه،
ایستک باردیر، سفر قیلسک، آزادیم!
- جفا قیلمه اۉزینگ، چقیر مولانی،
آرزو قیلمه خاننی، بېکنی، سلطاننی،
بسدیر بیزگه اوّل تنگری بېرگانی،
قالدیرمه کۉنگلیمنی، کېتمهگیل، اۉغلیم!
- کېتگیمیز یۉق آلتی بیلن، بېش بیلن،
سَیران اېتسک نېچه تېنگو تۉش بیلن،
مگر شونده قمگین کۉنگلیم خوش بۉلر،
کۉنگیل قلقر، قرار اېتمس، آزادیم!
- ورزیشینگ یۉق، یاشسن، کېته بیلمسسن،
شاوور بار، شاوقین بار، چیدهیٔ بیلمسسن،
هر ایشگه باش قۉشیب، اېته بیلمسسن،
کېتماقلیک دعواسین قیلمهگیل، اۉغلیم!
- کیشی سۉزلهمسه، سِری فاش بۉلمس،
یخشینی، یاماننی بیلگن یاش بۉلمس،
شو کېز یوبارمهسنگ، کۉنگلیم خوش بۉلمس،
رییمیز قیترمه، قۉیبار، آزادیم!
- بیزنی نېچوک بوندهی ترک اېتگوسینگ بار؟
بو یۉل بېهوده دیر، چین کېتگوسینگ بار.
بس، کېتمهگیل، سېندن کۉپ ترسیشیم بار،
قیغو، الملرگه باتمهگیل، اۉغلیم!
- قلبیمگه کیریبدیر اسلام هوسی،
تنگه دیر، درهمدیر خلقنینگ طمعسی،
کۉنگلیم معلول اېتمه، قۉرقوو نیمه سی؟ –
بیر سفر ایشیدیر، قۉیبار، آزادیم!
- قورغان اۉقیب یورگیل، یخشی کلامدیر،
دشمن بېرحمدیر، دینینگ اسلامدیر،
یۉللر قراقچیدیر، اۉغری-حرامدیر،
اۉلگونگمی، قالگونگمی، کېتمهگیل، اۉغلیم!
- سینه یین، کۉره یین بو کون اقبالیم،
یخشی کون، یخشی وقت، کېلگنده سالیم،
قصد اېتیب جانیمگه، یېتسه اجلیم،
بو یېرده بۉلسه هم، تاپر، آزادیم!
- بیلیب آلهیٔ، اۉزینگ قَیان آترسن؟
قنداق ایشدیر، بونی بونداق توترسن؟
ایتگیل، اخیر، کیمنینگ بیلن کېترسن؟
آه چېکیب، هر یانگه باقمهگیل، اۉغلیم!
- جیلوداری بۉلگوم یاسیرخان پیرنینگ،
کۉنگیل قوشی پرواز اورر فقیرنینگ،
بو کون یېتّی کوندیر، "الحمد" اۉقیرمېن،
شاد ایله کۉنگلیمنی، قۉیبار، آزادیم!
– آزادي دېر: بیرگه صفا سورهیلیک،
یۉقش، یوبارهیلیک، سینب کۉرهیلیک،
"آمین!" دېب تور، اۉغلیم، دعا بېرهیلیک،
بیر الله یار بۉلسین سېنگه، بار، اۉغلیم!
– مختومقولی ایتر: قالمیشم چاغدن،
کۉنگیل قوشی تلواس اورر ییراقدن،
هر یېرده ساغلیگیم تیله اول حقدن،
دعا قیلیب، حققه یالبار، آزادیم!..
عدالت یخشی
اصلا آدمزادگه اچّیق سۉز قیلمنگ،
فقیرو مسکینگه دلالت یخشی.
بخیلگه اوچره منگ – کولر یوز بۉلمنگ،
ایشنی بیتیرماققه کفایت یخشی.
یېتیمنی کۉرگنده کولر یوز بۉلگیل،
قۉلدن کېلسه اونگه طعام – توز بېرگیل،
همگیننی کۉرگنده شیرین سۉز بېرگیل،
چاره سیز قُللرگه حمایت یخشی.
ییگیت اولدیر، سۉزگه ایلهسه عمل،
قۉلدن کېلمس ایشگه اېتمهسه جدل،
الله نینگ امریگه قیلمهگیل بدل،
بېککه – سخا، شاه گه – عدالت یخشی.
غریبلیک بیر درددیر، آدم اۉلدیرمس،
اۉلدیرمس، حیاتده لېکن کولدیرمس،
بۉریگه عاجزلیک ایت هم بیلدیرمس،
البته، دشمنگه سیاست یخشی.
مختومقولی، شکر، شیرین تیل بېردی،
درختلر کۉکریب ثمر، گُل بېردی،
گۉرۉقلی ریخانگه قندهی یالباردی؟
آمانلیک دېگنگه دیانت یخشی.
میرزا کېنجه بېک ترجمهلری
عاشق بۉلمیشم…
اې، یارانلر، بیر یوزی گُل آیه عاشق بۉلمیشم،
برچهلر مقصودی گُل-رعنایه عاشق بۉلمیشم،
بلبلم باغ ایچره، بیر غوغایه عاشق بۉلمیشم،
اۉزی غایب، زلفلری یلدایه عاشق بۉلمیشم،
منزلیم باغ ایچره دیر، صحرایه عاشق بۉلمیشم.
چون فَلک سالدی بیزی اول کون فنی توپراغاینه،
توشدی سَیریم دایما مککه، مدینه تاغینه،
بلبل بۉلدیم، سَیره دیم، کیردیم اېرهمنین باغینه،
پاییبند بۉلدیم او کون غم اېلینینگ توزاغاینه،
یوز بلا، محنتلی بیر سودایه عاشق بۉلمیشم.
جسمیم ایچره یار غمیدور، منزلیم صحراده، هِې،
چېککنیم غم-غصه دور، من دۉنمیشم فرهاده، هِې،
سالدی عشقینگ، دلبرا، جان و جگریم اۉته، هِې،
وادریغا، کېچتی عمریم، زایه بېردیم باده، هِې،
آهی کۉپ، افغانی کۉپ بیر کویه عاشق بۉلمیشم.
بیلمه دیم، نې بحری یېردیر، نې معظم تاغیدیر،
آلدی کۉنگلیم، کېتدی عقلیم، تن مدام نېچاغیدیر،
نسبت اېتیب بۉلمس اونی، قُمری، بلبل، زاغیدیر،
اېلغرض هر زولفَینه – اېتمیش مینگ اېر توزاغیدیر،
قددی-قامتی بلند زېبایه عاشق بۉلمیشم.
دۉست، هوایي وصلینی مېن مونچه چندان ایستره م،
دامی-زلفی قددینه اۉزیمنی زندان ایستره م،
دېمه: غمدن بیر زمان کۉنگلیمنی خندان ایستره م،
بیر غریب عاشق منم، یار، سنی سندن ایستره م،
کېچه-کوندوزی، بیلینگ، هوو-هایه عاشق بۉلمیشم.
ایستهمس یاریم منی، اول یاره زاریم یۉق منیم،
قالمیشم حیران بۉلیب، غیرت-مداریم یۉق منیم،
آلدی جانیم ایسق اۉتی، اختیاریم یۉق منیم،
کېلسه - عقلیم ترک اېتر، کېتسه - قراریم یۉق منیم،
کیپریگی - اۉق، قاشلری - آل آیه عاشق ببۉلمیشم.
ایتهدیر مختومقولی، من اونده کانه اۉغردیم،
سیل اېتیب باردیم، فَلکده لامکانه اۉغردیم،
چون مېنی رسوا قیلیبدور، عشقی کانه اۉغردیم،
اېتمیش ایکّی شهر ایله مینگ بیر دوکانه اۉغردیم،
شونچه سرگردان بۉلیب، من زایه عاشق بۉلمیشم.
تورکمنچهدن اۉزبېکچهگه خورشید دوران تبدیل قیلگن
منبع:اؤزضیأ
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی .
