محمد اقبال
رباعیلر
(“حق حضوری” تورکومیدن)

محمد اقبال (1877.22.2، سیلکات — 1938.21.4، لاهور) — شرق و اسلام عالمینینگ بویوک شاعری، فیلسوف. اوردو و فارس تیللریده ایجاد قیلگن. سیلکات، لاهور کالیجلریده تعلیم آلگن. 1905—08 ییللرده انگليه و گېرمنيه اون-تلریده اۉقیگن. ایلک شعر («یېتیم ناله‌ سی»، 1899) و داستان («هماله‌یٔ»، 1899)لریده‌یاق انساننی، طبیعتنی، خلق دردی و کیفیتینی کویله‌یٔ دی. «اېرانده تصوفنینگ ترقیاتی» (1908) اثریده شرق فلسفه سی و دیني تعلیماتلرینی تحلیل قیله‌ دی، ابن سینا، ابن عربي کبی فیلسوفلرنینگ دنیاقره‌ شینی یوکسک بهاله‌یدی. «شخص سِرلری» (1915)، «شخص سِرلرینینگ آچیلیشی» (1919) داستانلریده، «زبورې عجم» (1927)، «جاویدنامه» (1932)، «جبرایل قناتلری» (1935)، «هجاز ارغومانی» (1938) و باشقه دیني-فلسفي، اجتماعي- اخلاقي اثرلریده شخص و جمعیت، طبیعت و خدا، سېوگی و عقل، شرق و غرب، شخص و جمعیت حقیده‌گی فلسفي قره‌شلرینی ایلگری سورگن. محمد اقبال مستقل هند کنفېراتسیه‌ سی ترکیبیده مسلمان دولتینی توزیش طرفداری بۉلگن. محمد اقبال بعضی مساله‌ لرنی حل اېتیشده اسلام تعلیماتی اساسیده ایش کۉرسه، اَیریم مساله‌لرده غرب فیلسوفلری، خصوصاً، گېگېل`، کنت، بېرگسان، لېیبنیس و اېنشتېین پازیتسيه‌سیده توره‌ دی. عالِمنینگ مادّي بایلیک و بیلیش نظریه سی گېگېل` دیَلکتېکه سی تاثریده بۉلگن (اۉزبېکستان ملي اېنتسیکلاپېدیچسی اساسیده یازیلدی).

* * *

پریشان بۉلدی هر دَمیم غمیمدین،
غمیمگه محرم و نامحرمیمدین.
ولېک استقبالیم طرحی تۉکیلدی،
اگر بیلسنگ، جواهر بو دَمیمدین.

* * *

دور تینسیز تنزلگه په‌سه‌ یدی،
کی جبریلی اېمیننی دل توسه یدی.
نه‌ خوش، دیرې بنا قیلمیش دهالر:
اوه‌ یلب مومندن کافر یه‌سه‌یدی.

* * *

دلیمنی بېدیللر بیچیب کېتدیلر،
مثالی شاله‌ زار کېچیب کېتدیلر.
کېل-اې دۉست، بیر لحظه‌ آمانلیککه یېت،
باده میزنی خاصلر ایچیب کېتدیلر.

* * *

سخن کېچدی باریمدن هم یؤغیمدن،
لبیمنی آچمه‌ دیم قلبیم — چۉغیمدن.
تیریک دللر سوجودین انگله‌گه‌یسېن،
جواهر آل سوجودیم—صندوغیمدن…

* * *

دلیم بو دیر ارا قال بیلن بنددیر،
نگاهی یولدوزو آیدن بلنددیر.
جهنم ایچره‌ بیر ویرانه‌ نی بېر،
کی بو کافر بسې خلوتپیسنددیر.

* * *

بو نې ایدبار،کی آب و گیلگه توشدی
و معشوق هجری هم مینگ ییلگه توشدی.
چو بیر لحظه‌ تینیم مېنگه حرامدیر،
رحم قیل، کارو باریم دلگه توشدی.

* * *

سېنی بیلگن عاشق دلده اسیردیر،
همه دردو همه غم — دلپذیردیر.
عبادت ایسته‌مه بیزدن، شهنشاه،
خراج سۉرمه، کی بو گۉشه جَزیردیر…

* * *

بیلالمس جبریل بو هایو هوونی،
تنیمس او مقامی جستوجۉنی 1.
سۉره‌ گیل سېن بې‌چاره آدميدین:
او بیلگه‌یدیر بو باری غم—آرزونی.

* * *

تفکر ایله‌گیل فایده زیاننی،
جاویدان ایله‌گیل خلدده‌یٔ 2 جهاننی.
کۉرورموسېن،کی بیز خاکینهادلر 3،
نه‌ خوش آرسته‌ قیلدیک خاکداننی 4.

* * *

بیر عالم بار — قارانغی آفتابدین،
ثوابی هم سراسر ناثوابدین.
بیلالمه‌م، قیگه‌چه ویرانه‌ سی بار،
سیزر آدم قانی بو رنگ و آبدین.

* * *

بې ۉخشش مملکت بو هندستاندیر،
بې ۉخشش او زمین و آسماندیر.
کی سۉرمه بیزدن اول بېش وقت نمازنی،
غلاملرگه 5 صفای دل حرامدیر…

* * *

دلیم باردیر — بیلالمس او سورورنی،
تنیم بار — بیلمه‌گه‌ی یانیش و نورنی.
منیم یېلکه‌مگه یوک بۉلدی، اۉزینگ آل —
ثوابی بو نمازی بې‌حضورنی…

* * *

مَییمنی سېن سینیق جاملردین اسره،
شرابی پُخته‌منی خاملردین اسره.
نَیستانیم شرر — اۉتدن ییراق قیل،
اونی خاصلرگه بېر، عواملردین اسره!

* * *

کېچورمن راه‌، کی پایان — منزلیم یۉق،
اېکورمن توخم ولېکین حاصلیم یۉق.
مېن اول غمدین وهمگه توشمه‌گوم، لېک
سبوک غملرگه بېرمه‌ککه دلیم یۉق.

* * *

ایسته‌مم بو جهان و او جهاننی،
مېنگه بسدیر بیلالسم رمزی جاننی.
سوجود بېرگیل مېنگه، سجدم سوروری
بېدار قیلسین زمین و آسماننی…

******
محله‌ ملاسین زّره‌ غمی یۉق،
نگاهی بار کۉزیده، لېک نَمی یۉق،
اونینگ مکتبیدن، اوندن اوزیلدیم…
حجازي 6 اول ولېکین زمزمی یۉق.

* * *

اۉزیمنی اۉز کناریمگه قره‌ تدیم،
سېنینگ نورینگ ایله‌ نوریم تره‌ تدیم.
دیرده جَزب ایله‌ صبحي نوادین
جهانی عشق و مستلیکنی یره‌ تدیم.

* * *

منیم هنگاممه تۉلدیر جهاننی،
مبدل قیل زمین و آسماننی.
بیزیم لایدن یره‌ تگیل اۉزگه‌ عالم،
محو قیل بنده‌ی فایده-زیاننی.

* * *

طلیسمی 7 علمی حاضرنی اۉچیردیم،
سالیب چنگ دانیگه، دامین کوچیردیم.
خدا بیلگه‌یٔ، کی مانندی براهیم 8،
اونینگ اۉتیده بې‌پروا اۉتیردیم.

* * *

بیلورسن سېن، حیاتی جاویدان نې،
بیلالمه‌سسېن، کی موتی 9 ناگهان نې!
سېنینگ عمرینگ بیرار دَمگه کمه‌یمس،
اگر مېن جاویدان بۉلسم، زیان نې؟

——————————
1 جستوجۉ—ایزلش، ایزلنیش.
2 خلد—جنت.
3 خاکینهاد—خاکستر، کمتر (توپراقدن یره‌ لگن).
4 خاکدان—دنیا، عالم، جهان.
5 غلام—قُل.
6 حجاز—عربستان اۉلکه‌لریدن بیری. (اونده مککه و مدینه شهرلری جایله‌شگن.)
7 طلیسم—طلسم، سِحر، جادو.
8 براهیم—ابراهیم (علیه‌سلام).
9 موت—اۉلیم.
فارسيدن نعمت الله ابراهیم ترجمه‌ سی.
منبع : خورشید دوران کتابخانه سی 
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی.