علیشېر نوایي
غزللریگه شرحلر
نجم الدین کاملاو
جان و جانان ماجراسی
علیشېر نوایي نینگ لیریک اثرلری جمعلنگن «خزایم اولمعاني» دېوانیده ایکّی یریم
مینگدن آرتیق غزل بار. شرق ادبیاتیده بیرار شاعرگه بونچه لیک کۉپ غزل یازیش نصیب
بۉلمهگن. اما گپ فقط سانده اېمس. نوایي قلبیدن قوییلیب چیققن غزللر نینگ هر بیری
دها ایجادکار نینگ بېنظیر صنعتی و تېره ن تفکریدن گواهلیک بېره دیگن بدیعي دردانه،
معجزه دیر. بو بدیعي میناتورلر نینگ یره تیلگنیگه بېش عصردن آشدی، لېکن کېچه
یازیلگندهی همان روحیمیز، شعوریمیزنی غلیانگه سالیب، دللرگه حلاوت بغایشله یدی، اۉقیگن
سری ینه اۉقیگینگیز، بَیتلر قتیدهگی سِحرلی و سِرلی معنالرنی تېره نراق، تۉله راق انگلب
آلگینگیز کېله دی. بویوک اۉزبېک شاعری سَلفلری ایجاد-خانهسیده کمالگه یېتگن کهنه ژانر نینگ
امکانیتلرینی استفاده اېتیب، بېمیثل مهارت کۉرسه تیش، خزان بیلمس شعري گُلشنلر
یره تیش برابریده اۉزی مستقل روشده ینگی افاده اصوللريو اسلوبلر اختراع قیلدی،
ایجادي تجربهلر، اولکن ایزلنیشلر یۉلیدن باریب، غزل انکشافینی بلند چۉقّیلرگه
آلیب چیقدی.
یخلیت معنالی، واقعه بند غزللر یره تیش اولوغ نوایي نینگ شوندهی اسلوبي
اختراعلریدندیر. مقصود شیخزاده بیرینچی بۉلیب بونگه اعتباریمیزنی قره تگن اېدی.
اوّلگی شاعرلرده اهیان-اهیان اوچره ب توره دیگن بو خصوصیت نوایي ایجادیده ایزچیللیک توسینی
آله دی، معین رَويه، بدیعي افاده طرزیگه ایلنه دی. تورفه انساني حالتلر، واقعهحادثهلر تصویریگه بغایشلنگن تورکوم-تورکوم گوازه للر شوندن دلالت بېره دی.
یخلیت معنالی غزل ردیف-سۉزگه اورغو بېریب، شاعرانه وحياتنی نمایان اېتیش، یا بیرار-بیر
حادثه دن تاʼثرلنیب، حس-هیجاننی تۉکیب سالیش، شو واقعه ماهیتینی آچیش، یاخود معین
عنعنوي تورکومچه-تمثیللر، سیما-افادهلر اطرافیده سخنسازلیک قیلیش. لطف کۉرگهتیش
نیت نینگ مېوهسیدیر. چنانچی، اولوغ شاعر جان و جانان موضوعیده بیر تورکوم دلبر غزللر
یرهتگنکیم، شولردن بیرینی قوییده تۉله کېلتیره میز:
هر لبینگ اۉلگننی تیرغوزمه کده جانا، جان اېرور،
بو جهتدن بیر- بیریسی بیرله جاناجان اېرور.
جانیم انداق تۉلدی جاناندینکی، بۉلمس فهمکیم،
جان اېرور، جانان اېمس، یا جان اېمس، جانان اېرور.
بۉلسه جانان باردودور جان هم، چو جانان قیلدی عزم،
جان کېتیب جانان بیله، جاندین مېنگه هجران اېرور.
جان منگه جانان اوچوندور، یۉق جانان جان اوچون،
عمر جانانسیز قتیق، جانسیز ولې آسان اېرور.
بارسه جان جانان ییتر، گر بارسه جانان جان کېتر،
کیمسه گه جانان و جانسیز عمر نې امکان اېرور.
هوشدورور جان و جهان جانان بیله، جانان اگر بۉلمه سه،
جان اۉیله کیم اۉلمس، جهان زندان اېرور.
جانیم آل، اې، هجرو جانانسیز منگه رنج ایله مه،
چونکه جانانسیز نوایي جانیدین رنجان اېرور.
غزلده «جان» سۉزی اۉن تۉقّیز، «جانان» سۉزی اۉن آلتی مرته تکرارلنیب کېلگن. بیراق بو
قیتریقلر بیزگه ناخوش تویولمه یدی، عکسینچه، کوچلی ذوق اویغاته دی، شاعر نینگ ذکاوتی،
تاقیرلیگیگه قایل قاله میز، قرشیمیزده اۉزیگه خاص بوتون بیر غزل-تجنیس، یعنی بیر اۉزه کلی،
تلفظی، شکلی اۉخشش، اما معنالری خیلمه-خیل سۉزلر واسطهسیده برپا بۉلگن
حیرت اموز صنعت نمونهسی. عیانکی، تجنیس کلاسیک شعريه تیمیزده کېنگ ترقه لگن اصول، لېکن
یېتّی بَیتلی غزلده ایکّی جِانداش سۉز نینگ باشدن-آخر هر گل ینگی معناده، ینگی جِلا، ینگی
تاولنیش بیلن بوندهی زنجیرلنیب کېلیشی فوق العاده حادثه. گۉیا اوسته زرگر بیر بۉلهک
جواهردن ترفه طراوتلی مروارید دانهلرینی سوفتهلب، ایپک ایپگه تیزیب چیققندهی. و
لېکن شو نرسه هم اېسده تورسینکیم، اولوغ شاعر سۉز صاحبقرانی اېکنینی کۉز-کۉز قیلیش
اوچونگینه بو صنعتگه قۉل اورگن اېمس. بو صنعت ضمیریده نوایي قلبیده همیشه یشب،
کۉکهریب تورگن اېزگو-ارداقلی فکرلر: عشق، وفا، صداقت حقیدهگی منور، مبارک غایهلر
پارلب دقّتیمیزنی تارتهدی. سۉز —تفکر خدمتیده، صنعت — فکر و غایه نینگ کۉرکی،
ترغیباتچیسی.
بوتون غزل بۉیلب سۉز دادینی بېریب تجنیسنی اوزلوکسیز دوام اېتتیریش بیر صنعت بۉلسه،
بونی مهم اجتماعي-اخلاقي غایه بیلن باغلب رواجلنتیریش آرقهلی گۉزل بیر تصویرنی
وجودگه کېلتیریش ینه بیر صنعت — یوکسک شاعرلیک مهارتی نینگ، اویغاق، اویغون تخیل،
طبیعتدهی قدرتلی و سخي استعداد نینگ نشو نماسی، سِحرکارلیگی. شاعر نینگ اوستهلیگینی
قرهنگکی، بَیتلر بیر-بیری ایله منطقن پیوندلنیب، یېتکچی، ساربان غایهنی تېره نلشتیره
باریش اثناسیده لیریک قهرمان نینگ تویغولری هم بَیتدن بَیتگه کوچهییب، اونینگ یورهگیدهگی
دردی، احتراس-هیجانلری جۉشیب باره وېره دی، جان و جانان ماجراسی زۉره یه دی، وصال
شادلیگي و هجران عذابلری، عاشق اضطرابی و یار استغناسی آرهسیدهگی درامه تیک ضدیت
ترنگلشه دی.
غزلنی شرحله گنیمیزده بو خصوصیت ینه ده روشنراق کۉزگه تشلنه بارهدی. اما بو
ایشنی باشلشدن آلدین همه گپلریمیز کېلیب تقهلهدیگن «جان» و «جانان» سۉزلریگه ایضاح
بېرماقچیمیز. جانان سۉزی نینگ جاندن کېلیب چیققنی انیق. لېکن قندهی قیلیب؟ بلکه بو
«جان کبی»، «جانگه اۉخشش» (جاندن شیرین) دېگن معنالهرنی انگله تر؟ یعنی: جانمانند —
جانمان — جانان طرزیده بیریکمه نینگ ایخچملشیب باریشی عاقبتیده صادر بۉلگندیر؟ فارس
تیلیده سۉزنی منه شوندهی ایخچملب، تلفظنی یېنگیللشتیریش حادثهسی بار. اما سوددي
بسنوي نینگ فکریچه، جانان جان سۉزی نینگ کۉپلیگیدیر. محبوبنی اولوغلش، اونگه چېکسیز
حرمت-احترام بیلدیریش مقصدیده شوندهی قیلینگن بۉلسه عجب اېمس، چونکه بو یخشی
عادتیمیز حاضر هم عمل قیلیب کېلماقده. بوندن تشقری، جانان — جانلر نینگ جانی (جانی
جانها، جانی جانان) توگنمس، اۉلمس جان معناسیده ایشلهتیلیب، باره-باره تیلده
مستحکملنیب قالگن بۉلیشی هم ممکن.
هر حالده برچه معنالرده هم جانان (محنث
شکلی جانانه) انسان اوچون اېنگ قیمتلی، عزیز حسابلنگن جان بیلن برابر قۉییلگنی،
حتا که اوندهی آرتیقراق بیلیب، اعزازلنهیاتگنی عیان بۉلماقده. جانان — محبوب، معشوق،
دلبر، دلارام، صنم — بولر نینگ برچهسی یار نینگ صفت-سینونیملری. اولردن هر بیری
شعريتده اۉز موردی، اۉز مقام-نسبتیده قۉللنیب کېلینگن. چنانچی، جانان سۉزی تیلگه
آلینگنده البته جان سۉزی هم قۉشیب ذکر اېتیلگن.
واقعاً بیر-بیریگه وابسطه بو توشونچهلرنی ینه هم تۉلیقراق تصور اېتماقچی بۉلسهک،
جان سۉزی نینگ کېلیب چیقیش ماهیتینی هم بیلیشیمیز درکار. زېرا، قدیمگی اجدادلریمیز
بونی حاضر بیز توشونگندهی تلقین اېتمهگنلر.
حاضر بیز جاننی تنه دن اجره تیب تصور
قیلالمهیمیز. جان، یعنی تیریکلیک ماده نینگ عالي درجهده اویوشگن شکلی بۉلمیش
بیولوگلیک حیات نینگ (دېمک انسان وجودی نینگ هم) خصوصیتی دېب قرهیمیز. قدیمگیلر اېسه،
جان باشقه، تنه-جسم باشقه دېب توشونگنلر. باز اوستیگه، اولر نینگ تصوریچه، جان، روح —
عالي نعمت، بیرلمچی بارلیق بۉلیب، جسم قویی هیولا — تۉرت عنصردن ترکیب تاپگن بیر
قالب. اگر جان بۉلمهسه، وجود اۉزیچه یشه ی آلمه یدی، دنیا تمثالی بۉلگن بو «ویرانه»نی
جان آباد قیلیشی ممکن. «عاشق دلی دۉستگه منتظر و بېقرار تلپینگنیدهی، جسم روحگه
مشتاق و محتاجدیر»، دېیدی «کشف المجوب» کتابی نینگ مؤلفی شاه عنایت الله.
علیشېر نوایي اثرلریده اوچره یدیگن «جسمی ویرانیم»، «تن اوین»، «وجود خاکیستری»
سینگری عبارهلرنی شو معناده انگلشیمیز کېرهک. اونینگچه، جانسیز جسم — قرا توپراق:
«جسمدن جانسیز نه حاصل، اې مسلمانلرکی، اول بیر قرا توفراقدورورکیم، گُل و ریحانی
یۉق». جان نینگ شاعرلر کۉپ قۉللهیدیگن ایکّینچی رمزي نامی «روان» (یوریب تورووچی)
اېکنینی اعتبارگه آلسهک، جان جسمگه قرهمه-قرشی اۉله راق دایما حرکتدهگی نرسه دېب
قرهلگنی معلوم بۉله دی. شو نینگ اوچون او جسم بیلن کورهشهدی، اۉز اصلی — مطلق روحگه باریب
قۉشیلیشگه اینتیلهدی، دېیه تلقین قیلینگن. «جانیم آغزیمگه کېلدی»، «جان رشتهسی»، «جانی
کیردی» قبیلیدهگی خلق عبارهلری هم شو تصورلر تاثریده توغیلگن. مذکور
تصورلر، شو بیلن بیرگه، ابدي حیات حقیدهگی، مسیحه (عیسا)، خضر تۉغریسیدهگی ارمانلی
روایتلر نینگ یرهتیلیشیگه هم سبب بۉلگن. گۉیا مسیحه اۉز نفسی بیلن اۉلگن آدمنی
تیریلتیرر، خضر بۉلسه آبی حیات — تیریکلیک سووینی تاپیب ایچگنی اوچون منگو یشب،
آدملرنی اېزگولیک منبعیگه یېتهکلر اېمیش...
علیشېر نوایي تصویرلهگن عاشق نینگ سېوگن یاری خودّی شوندهی نفسلی کیشی، اونینگ
لبلری اۉلیککه هم جان بغایشلهی آلهدی، بو لبلردن اۉپگن عاشق ابدي حیات تاپهدی. فقط
بو اېمس. جانان لبلری نینگ هر بیری علیحده-علیحده سِحر کۉرسهتیش قدرتیگه اېگه و
ساحرلیک ایشیده اولر غایت ایناق-اتفاقدیرلر. قیسقهسی، غزل نینگ اوشبو روایتگه اساسلنگن
بیرینچی بَیتی نینگ مضمونی بوندهی: «جانگینه م، لبلرینگ نینگ هر بیری اۉلگن آدمنی
تیریلتیریشده جان اۉرنیدهدیر، اولر ایکّاوی بو ایشده جوده ایناقدیرلر». بَیتدهگی «جانان»
سۉزی نینگ ایناق، اتفاقدن تشقری، ینه بیر — جانگه جان، جان بېریب جان آلیش دېگن
قدیمي معناسی هم بار. مثلاً، اوروشده فداییلیک کۉرسهتگن کیشیلرگه نسبتاً شوندهی
دېییلگن. نوایي گوزهلگه بو معنانی هم سینگدیره آلگن: جانان نینگ ایکّی لبی عاشققه جان
بغایشلشده بیر-بیری بیلن تارتیشیب، بحثلشهدی — بیری جان آلسه، ایکّینچیسی جان عطا
اېتهدی. هه، بو یار دیداریگه مشتاق، کۉنگلی محبت بادهسی-له لیما-لیم آدم اوچون طبيعي
حالدیر. عاشق جانان یادیده شونچهلیک اذیت چېکهدیکی، اۉزی نینگ بار-یۉقلیگینی اونوتیب قۉیهدی،
بیراق جانان حضوری، وصال اونی قَیته اۉزیگه کېلتیرهدی، تیریلتیرهدی. وصال لحظهسیدهگی بو
روحي حالت، قانیقیش، یار لبلریدن آلینگن بۉسه نینگ لذتی جانگه بېقیاس حضور
بغایشلهیدی. جان جانان بیلن قاووشیب، یۉق-یۉق، بیرلشیب کېتهدی. اولر آرهسیده هېچ قندهی
فرق قالمهیدی: جان — جانانگه، جانان اېسه —— جانگه ایلنهدی. یعنی: «جانیم جاناندن شو
درجهده تۉییب قانیقدیکی، قَیسیسی جان، قَیسی بیری جانان اېکنینی بیلمهی قالدیم — جان
بۉلسه، جانان قنی، جانان بۉلسه، جان قنی؟» بیرینچی بَیت نینگ بېواسطه دوامی بۉلمیش
ایکّینچی بَیتیینگ مضمونی شوندن عبارت.
محبت قیامیده عاشق نینگ «بودو نابودو تېنگ بۉلیب» قالیشی، جانان جلوهسیده اېریب
کېتیشی نوایي ایجادیده کۉپ مراتبه اوچرهیدیگن خوش تصویرلردن. چنانچی، شاعر باشقه
بیر غزلیده بوندهی دېیدی: «یار بودی ایچره نابود اۉلغهمېنکیم، اۉرتهده اۉزگهلیکدن دېمکیم،
اۉزلیکدن آثار قالمهغهی». عشق طریقتی شوکی، اگر بو یۉلگه کیرگن آدم حقیقي عاشق بۉلسه،
او اۉزینی معشوقه نینگ بیر بۉلهگیگه ایلنتیریشی، آرهده «او» — «مېن» دېگن فرقلنیشگه اۉرین
قالدیرمسلیگی کېرهک. اخیر، وصال چاغیده یوز بېرهدیگن محبت قیامی «اۉزنی اونوتیش و
محبوبدن اَیری تصور قیلمسلیکدیر» (شاه عنایت الله، «کشف المجوب»، 19-بېت). بو
عاشقنی بېقرار آرزیقیب کوتگن دَم، اونینگ اوچون عالي مکافات. چونکه عاشق نینگ کۉنگلی و
جانی تینیمسیز روشده جانانگه قرهب اینتیلهدی، جانانسیز یششنی دۉزخ عذابی دېب بیلهدی.
ذاتاً، جانانسیز جان نینگ اونگه کېرهگی یۉق. جانانسیز جان تننی هم قییناق و عقوبتلر
گِردابیگه سالهدی.
جان نینگ دایمي صورهتده جانانگه تلپینیشی، وصالگه تشنهلیگینی انسان نینگ اۉز
ایدهآلیگه، بوتون فیض و فضیلتی، پاک اخلاقی، ایچکی معنوعي دنیاسی نینگ کۉرکم،
نورافشانلیگی بیلن جاذبهلی بۉلگن دۉست سری اینتیلیشی دېب بیلماق کېرهک. دۉست —
کیشی نینگ سېوگن یاری هم، اعتقاد-ایمان تمثالی هم، اېزگولیک، عدالت و حقیقت همدیر. یخشی
انساننی سېویش — حیاتنی سېویش، حیاتنی سېویش — حقیقتنی، حقنی سېویش دېمکدیر. بویوک
نوایي خَیالاتیده یېتیلگن جانان سیمایده بو توشونچهلر نینگ بری مجسم. شو معناده جانانگه بۉلگن محبت رئال تورموش، محیطدن قانیقمهگن، ظلم و زۉرلیک پژمرده اېتگن،
دنیا نینگ ناتېکیس و ناتۉکیسلیگیدن آزورده کۉنگیل نینگ قیدیرگن آرامگاهی، سیغاینهدیگن و
سویهنهدیگن یگانه پناهخانهسی بۉلگنینی اونوتمهیدی. «خزاین-المعناني» دېباچهسیده شاعر اۉز
غزللری نینگ یازیلیشیگه سبب بۉلگن حیاتي تورتکیلرنی بوندهی قید اېتهدی: «آلدیمگه انچه
دشوارلیقلر یوزلندی و تېگرهمگه انچه سعب گرفتارلیقلر ایلندی و باشیمغه سیپېهر انچه
بلا تاشینی آتدی و عشق سپاهی نینگ لگدکۉبی ضعیف پیکریم بیله سۉنگکلریمنی آنچه آیاق
آستیده اوشاتدیکیم، نې سۉضمناً خبریم، نې اۉزلوگیم بیلن اۉزومدین اثر قالدی». بو احوالیمنی
شرح اېتسهم توشونهدیگن بیر مشفیق انسان تاپالمهدیم، شو باعث دردلریمنی شعر قیلیب
یازدیم، دېیدی نوایي.
یارگه بۉلگن عشق نینگ شدّت و شرافتینی شو تخلیت کمالی اعتقاد بیلن تعریفلب
کېلیب، اولوغ شاعر اوچینچی بَیتده فکرلرینی ینهده روشنراق بیان اېتهدی: «اگر جانانینگ
بۉلسه — جانینگ هم بار، اگر جانان کېتیشگه چاغلنسه، بیلگیلکی، جان هم جانان بیلن بیرگه
کېتهدی. دېمک، جاندن اجرهلهسن و هجران عذابیده قالهسن». جان بیلن جانان نینگ
اجرهلمسلیگی حقیدهگی بو غایه کېینگی بَیتلرده ینگیچه قیاسلنیش یاردمیده دوام اېتهدی.
مثلاً، تۉرتینچی بَیت نینگ مضمونی بوندهی: «جان مېنگه جانان اوچون کېرهک، عکسینچه، جانان
جان اوچون اېمس. چونکه جانانسیز یشش بېحد آغیر، اما جانسیز شو مرامده اۉرتهنیب-اۉرتهنیب
اظهار یشش بېحد آغیر، اما جانسیز عمر کۉریش آسان». جگرسۉخته، شیدایی عاشق کۉنگیل
مناجاتینی منه شو مرامده اۉرتهنیب-اۉرتهنیب اظهار اېتگن. وصالدن سرخوش، بیراق یاردن
جُدا بۉلیش مقررلیگینی آلدیندن سېزگندهی جان تلوسهده. هجران عذابلریگه قَیته
گرفتار بۉلمسلیک اوچون جاندن کېچیشگه هم راضی... تۉرتینچی بَیتدهگی «جانسیز عمر آسان
اېرور» جملهسی بیزگه غلطیراق تویولیشی ممکن.
اور» جملهسی بیزگه غلطیراق تویولیشی ممکن.
درحقیقت، قندهی قیلیب آدم جانسیز یشه ی آلهدی؟ چمهسی، بو اۉرینده شاعر جان
بحثی نینگ مجازي-باطني معناسینی چوقورلشتیره باریب، انسان اوچون معنوعي حیات نینگ
افضللیگینی تاکیدلهماقچی بۉلگن. اونینگ نظریده حقیقي حیات معنوعي حیاتدیر، زېراکه،
جانان، کۉریب اۉتگنیمیزدهی، انه شو معنوعي فضیلتلر نینگ عموملشمه تمثالی. نوایي سۉز
اۉیینی — تجنیسدن منطق سلسلهسیگه اۉتهدی: مادامیکه، جان بیلن جانان بیر اېکن، بیری
ایکّینچیسیسیز تصور اېتیلمس اېکن، جانانی یۉق (عشقسیز) آدملر جانسیز کیشیلردیر. اولر
تیریک یورهدیلرو لېکن روحاً، قلبن اۉلگنلر. شو نینگ اوچون عمرلری آسان کېچهدی. اما اېنگ
قیزیغی شوندهکی، شاعر اۉزی نینگ بو فکریدن قَیتهدی، اخیر، عشق برچه مخلوقاتده بۉلیشی
شرط، عشقسیز، جانانسیز، عموماً حیات یۉق. 6و خلاصه بېشینچی بَیتده اۉز افادهسینی تاپگن:
«جان کېتسه، جانان کېتسه، جان هم کېتهدی. شوندهی بۉلگهچ، جانانسیز و جانسیز قندهی یشش
ممکن؟»
بو فکر آلتینچی بَیتگه کېلیب مضمونن ینه کېنگهیهدی، جانان فقط عاشق نینگ جانی بیلن
برابر نرسه بۉلیب قالمهی، بلکه «جان و جهان»گه تېنگ بوتون موجوداتنی اۉز ایچیگه آلهدیگن
توشونچهگه ایلنهدی. اېندی عاشق اۉز جانی، اۉز شخصیتی حقیده قیغوریش بیلن چېگرهلنمهیدی.
اونینگ اوچون دنیا نینگ برچه شیرینلیگی، لذتی، حتا عذاب، خۉرسینیقلری هم جانان بیلن
خوش، جانان بیلن معنالی و زېبا: «جان و جهان جانان بیلن خوشدیر، اگر جانان بۉلمهسه،
جان بۉلمهیدی دېگه نینگ کم، بو کېنگ جهان زندانگه ایلنهدی». نوایي تکراری بۉلسهده،
هجران آغیرلیگینی بات-بات تاʼکیدلب، آخرگی یېتّینچی بَیتده التجا و تولا آهنگینی
کوچهیتیرهدی، همده غزلنی شو نفس بیلن یکونلهیدی. زارو ناتوان عاشق جاندن کېچیش
عوضیگه بۉلسه هم جانان وصلیدن محروم اېتمسلیکلرینی یالباریب سۉرهیدی: «اې، هجران،
میلی، جانیمنی آلگین، اما جانانسیز یشش عذابینی مېنگه روا کۉرمه. چونکه جانانسیز
نوایي جانیدن بېزاردیر». معلوم بۉلهدیکی، تحلیل اېتگنیمیز غزلده عاشق نینگ ایکّی
حالتی — وصال لحظهسیدهگی حلاوت، جان نینگ یهیرهشی و یاردن اجرهلگنده یوز بېرهدیگن روحي
قییناقلر قیاسلهتیب تصویر اېتیلگن. باشقهچه ایتگنده، جان و جانان بحثی وصل همده
هجران قیاسی نېگیزیگه قوریلگن. وصالگه مشرف بۉلگن عاشق بو بخت نینگ ابدي
برقرارلیگینی ایستب، اگر جانان تشلب کېتسه نیمهلر بۉلیشی ممکنلیگینی زارلنیب
گپیرهدی.
بو — علیشېر نوایي نینگ عینِ شو غزهلده قۉللهگن بدیعي اصولی. جان و جانان
ماجراسیگه بغایشلنگن باشقه غزللریده شاعر ینه اۉزگهچه صنعت، اۉزگهچه اصوللرنی سینب
کۉرگن. مثلاً، «قصدی جانیم قیلدی هجر، اې قاتلی خونخار، کېل» سطری بیلن باشلنهدیگن
غزلده جاناندن اجرهلگن فراقدهگی عاشق نینگ اضطرابلری افادهلنهدی. او یاریگه غایبانه
مراجعت قیلیب، «جان نقدینی آووچده اوشلب توریبمن، اگر کېلسنگ، یۉلینگگه ساچهمن»،
دېیدی. روح هم، جان هم جانان یۉلیگه منتظر، عاشق نینگ نیتی بۉلسه جانینی جانانگه
تاپشیریش: «جان یېتیبدور آغزیمه، دېرمن لبینگگه تاپشیرهی، لطف اېتیب قیلغیل مېنی جان
بیرله تېنگسیز نعمتی! حیات بخش نفسلی محبوب وصالیگه مشتاق عاشق نینگ انتظارلیکدن
جانی آغزیگه کېلگن. شو بېطاقت جانیمنی کېلیب آلگین، مېنی عذابدن قوتقر، سېندن منّتدار
بۉلهمن، دېیدی، او. اما بو عینِ حالتده عاشق اوچون ینگیدن جان تاپیش هم. چونکه نوایي
وصف اېتگن محبوب لبی جان بغیشلش قدرتیگه اېگه-ده! «سېوینگیل، اې کۉنگول، آخرکی،
جسمینگ ایچره جان کېلدی»، دېب باشلنهدیگن گوزهل اېسه بو نینگ عکسی اۉلهراق جانان کېلگندن
کېینگی شادلیک، روحي کۉترینکیلیک کیفیتینی ترنم اېتهدی.
یار بېمار بۉلیب یاتگنده
عاشق نینگ جانی اچیشیب، بدتر قیییهلهدی. یاکه یاردن کېلگن مکتوب، یارگه یوباریلگن نامه،
یاخود یار مژدهسینی کېلتیرگن خبرچی کبوترلر تصویری هم نوایيده عاشق قلبی
هیجانلری بیلن قۉشیلیب کېتهدی. جاناندن کېلگن نامه جان ایسینی (هم خبر، هم خوشبۉی
معناسیده) کېلتیرسه، جواب نامهسینی یازگنده عاشق اونی جان رشتهسی بیلن چیرمب، هر بیر
سۉزی، حرفی یاردمیده گۉیا قیینهلگن جانی نینگ نشانهلرینی جۉنهتهدی. بو کبی گوزهللرده
معین سیما نینگ چیزگیلری نمایان، تصویر کرکترلی دېتهللر اساسیده دوام اېتگن و شو
حیاتي اشیا — صورهت تاʼثری نتیجهسی اۉلهراق لیریک تویغولر قفل اوریب، قَینهب چیقهدی.
خلص، نوایي نینگ واقعهبند ، یخلیت معنالی اثرلری اونینگ لیریک میراثیدهگی اۉزیگه خاص
غایوي-بدیعي حادثه، تورکوملر ایچیدهگی هر بیر گوزهللیک مخصوص اصولده بیتیلگنی اېسه
بوتونلیک، هارمونیگه اینتیلگن مقتدار شاعرانه تفکر نینگ رنگین عالمیده علیحدهلاحیده کۉرینیشلردیر. شو سببلی اولوغ شاعر ایجادی نینگ تدقیقاتچیلری اوچونگینه اېمس،
بلکه اونینگ اثرلرینی اۉقیب، بهره آلیشنی نیت قیلگن کتابخوانلر اوچون هم بو
خصوصیتلرنی بیلیش ضرور.
غزل شرحِ:نجم الدین کاملاو
منبع:علیشیرنوایی شعرلریگه شرحلرکتابیدن
حرمت بیلن عزیز فاریابی.
