فرغانه واديسیده شَیباني خان (Muhammad Shaybani Khan)
حکمرانلیگی نینگ اۉرنه تیلیشی !
************************************************
تاریخشناسلیگیمیزده تېموريلر دولتی نینگ توگه تیلیشی و ماوارالنهرده شَیبانيلر سلاله سی حکمرانلیگی نینگ اۉرنه تیلیشی مسأله سی بیر مونچه اۉرگنیلگن [ 5؛ 8؛ 9؛ 11؛ 12؛ 18]. عینِ شو جریان نینگ فرغانه واديسیده قَی طرزده کېچگنلیگی قسماً ظهیرالدین محمد بابور نینگ حیاتی و دولتچیلیک فعالیتیگه عاید اثرلرده یاریتیب بېریلگن [ 1؛ 2؛ 3؛ 4؛ 7؛ 10؛ 14؛ 15؛ 16؛ 17؛ 19].
اولرده اساسا طهیرالدین محمد بابور نینگ فعالیتیگه اعتبار قره تیلگنلیگی سببلی فرغانه واديسی نینگ شَیباني خان دولتی ترکیبیگه کیریتیلیشی مسأله سی تۉلیق تدقیق اېتیلمه گن. نتیجه ده بعضی علمي ادبیاتلرده شَیباني خان فرغانه واديسینی بابور میرزادن تارتیب آلگنلیگی عکس اېتگن [ 6: 22 – 27 ب].
بونده ی فکرلرنی خارج تاریخشناسلیگیده هم کوزه تیشیمیز ممکن. مثال اوچون: رېنې
گراوسسېت Rene Groussetning نینگ «مرکزي آسیاده کۉچمنچیلر امپراطورلیکسی تاریخی (The Empire of the Steppes a History of Cental Asia)» اثریده شَیباني خان فرغانه واديسینی مۉغول خانلری سلطان محمود و اونی اوکه سی آله چه خاندن آلگن دېگن خلاصه بېرگن [ 21: 481 – 482 ب].
شونینگدېک، کېمبریج یونیورسیتیی پروفیسورلری برانکا ساوسېک، سوات ساوسېک نینگ «مرکزي آسیا تاریخی (A history of inner Asia)» ناملی اثریده شَیباني خان فرغانه واديسینی بابور میرزا قۉلیدن تارتیب آلگن دېگن خلاصه نی بېره دی. اصلیده اېسه فرغآنه واديسی نینگ شَیبانيلر دولتی ترکیبیگه کیریتیشیلینی ایکّی باسقیچگه بۉلیب اۉرگنیش ضرور. بیرینچی باسقیچ 1503 – 1504 ییللرینی اۉز ایچیگه آلیب، بو دورده شَیباني خان دستلب مۉغول خانلری سلطان محمودخان، احمدخان و تېموري حکمدار بابور میرزالرگه قرشی کوره شگن، کېین اېسه احمد تنبل فرغآنه ده گی احمد تنبل حاکمیتینی توگه تیب، اونی اۉز سلطنتی ترکیبیگه کیریتگن.
ایکّینچ باسقیچ اېسه 1510 – 1514 ییللرده بۉلیب اۉتگن. اونده اۉزبېک سلطانلری فرغآنه ده تشکیل تاپگن سعیديه دولتینی توگه تیب، وادينی اوزیل کېسیل شَیبانيلر دولتی ترکیبیگه کیریتگنلر [13: 50 – 53 ب].
بیز قوییده بیرینچی باسقیچده تاریخي جریانلرنی اطرافلیچه تحلیل قیلیشگه حرکت قیلدیک.
معلومکی ظهیرالدین محمد بابور سمرقند تختینی اېگه للش اوچون 1500 ییل می آیده فرغآنه نی ترک اېتگنیده بو یېرده حاکمیتنی اونینگ اوکه سی جهانگیر میرزا نامیدن احمد تنبل قۉلگه آلگن اېدی. اۉز حاکمیتینی مستحکملش مقصدیده احمد تنبل اوکه لریگه وادي شهرلرینی بۉلیب بېره دی. جمله دن، اندیجان سلطان محمد قالپوک، اخسی شیخ بایزید، اۉزگن خلیلبېک، مرغیلان اېسه بېک تېلبه تامانیدن باشقریلگن [5: 92 – 107 ب].
ظهیرالدین محمد بابور سمرقندنی شَیباني خانگه بای بېرگهچ 1501 ییل تاغه لری تاشکېنت خانی سلطان محمودخان و مۉغولستان خانی سلطان احمدخانلر یاردمیده فرغآنه ده اۉز حاکمیتینی تیکلشگه حرکت قیلدی. احممد تنبل اېسه اۉز حاکمیتینی سقلب قالیش مقصدیده شَیباني خان حضوریگه اکه سی بېک تېلبه نی جۉنه تیب، اوندن یاردم سۉردی. «تنبل، - دېب یازه دی بابور میرزا، - شَیباقخانغه آغه سی بېک تېلبه نی یوباریب، اطاعت اظهاری قیلیب، تیلب اېدی. بو فرصتده شَیباقخان نینگ نشانلری کېلدی: یورویمېن، دېب بیتیبدور» [5: 100-ب].
بوتون ماواراوننههرنی ضبط اېتیشنی مقصد قیلگن شَیبانيخان اوچون اهمهد تنبلنی یاردم سۉرهشی عینِ مدعا اېدی. چونکه فرغآنه نینگ بابور میرزا و مۉغول خانلری قۉلیگه اۉتیشی ماواراوننههر نینگ شرقي قِسمیده شَیبانيخان اوچون جدّي رقیبنی پیدا بۉلیشیگه آلیب کېلردی. اوشبو خوفنی آلدینی آلیش مقصدیده شَیبانيخان زودلیک بیلن یوریش باشلشگه قرار قیلدی. محمد صالح مۉغول خانلری بېک تېلبه اېلچیلیگیدن خبر تاپیشلری بیلن شَیبانيخان حضوریگه اېلچی یوبارگنلیکلری و بو یوریشنی آلدینی آلیشگه حرکت قیلگنلیکلرینی تهʼکیدلهیدی. شونینگدېک، مورریخ نینگ فکریچه مۉغول هانلری اېلچی المشیش آرقهلی وقتدن یوتیشگه امید قیلگنلر. شونینگدېک، اولر اۉرهتېپه و تاشکېنتده قالدیریلگن مۉغول قۉشینلری هم شَیبانيخانگه قرشیلیک قیلیشیگه یېترلی دېب حسابلهگنلر. منبعلرده تاشکېنتده قالگن مۉغول قۉشینی نینگ سانی حقیده مهʼلومات بېریلمسهده، اۉرهتېپهده تورگن مۉغول لشکری نینگ عددی 5 مینگ کیشیدن عبارت اېکنلیگی تهʼکیدلنگن [11: 176 – 181 ب].
محمد صالح نینگ عینِ شو معلوماتلرینی میرزا حیدر هم اۉزی نینگ «تاریخی رشیدي» اثریده تصدیقله یدی [9: 224 – 225 ب].
لېکن، خانلر نینگ امیدی آقلنمه دی. شَیباني خان خانلر اېلچیسینی اۉزی بیلن آلیب اۉره تېپه گه یوریش باشله دی. اۉره تېپه نی قیینچیلیکسیز اېگه للهگن شَیباني خان فرغآنه گه کیریب باردی. بو وقتده فرغآنه ده احمد تنبلگه قرشی کوره ش آلیب باره یاتگن بابور میرزا و اونینگ تاغه لری اۉز اعتبارلرینی شَیباني خانگه قره تیشگه مجبور بۉلدیلر.
اندیجاننی قمل قیلیب تورگن مۉغول خانلری شَیباني خان خۉجندگه یوریش قیلگنیدن خبر تاپگهچ، فرغآنه نینگ غربي حدودلرینی حمایه قیلیش اوچون مرغایلانگه قره ب یۉل آلدیلر. مۉغول عسکرلری اۉش و مرغیلان حدودلریده گی خلقنی ته له گنی سببلی وادي اهالیسی هم اولرگه قرشی قۉزغهلان کۉتره دی [5: 100-ب].
خۉجندنی قۉلگه کیریتگن شَیباني خان کانیبادامگه یېتیب کېله دی. وادي خلقی نینگ ناراضیلیگی کوچه یه یاتگن بیر شرایطده مرغیلانده قالیشنی معقول کۉرمه گن مۉغول خانلری اېسه سِردریانی شمالي تامانیگه اۉته دیلر. اولر نینگ مقصدی داوان آرقه لی تاشکېنت تامان چېکینیش بۉلگن بۉلیشی ممکن. چونکه اخسی نینگ احمد تنبل نینگ اینیسی شیخ بایزید قۉلیده اېکنلیگی، اولر نینگ باشقه مقصدلری بۉلیشی امرِمحال اېکنلیگینی کۉرسه ته دی. چونکه مۉغوللر قۉلیده وادي نینگ شِمالیده گی بیر نېچه کیچیک قعله لرگینه قالگن اېدی.
شَیباني خان هم اۉز لشکری بیلن محمد صالحه نینگ تاکیدلشیچه خۉقانی اۉرچین یقینیده سِردریادن اۉتیب اخسی طرفگه یوردی [11: 187 – 188 ب].
شَیباني خان قۉشین بیلن سِردریانی کېچیب اۉتیشده 4 ته کېمه و جوده کۉپلب ساللردن فایده لنگن. شَیباني خان نینگ تېزلیک بیلن حرکت قیلیشی مۉغول خانلرینی ارخیان دشتیده جنگگه کیریشگه مجبور قیلگن. محمد صالح مۉغول خانلرینی 30 مینگ ظهیرالدین محمد بابور قۉل آستیده مینگ کیشیلیک قۉشین بارلیگینی تاʼکیدلب اۉته دی. میرزا حیدر اېسه اتفاقچیلر قۉشینینی 15 مینگ کیشیدن عبارت بۉلگنینی تاکیدله گن.
بابورنامه ده مۉغول خانلری 30 مینگ کیشیلیک لشکر بیلن احمد تنبلگه قرشی یوریش باشله گنلیکلری تاکیدلنگن. خانلر نینگ فرغآنه ده بیر ییلگه یقین احمد تنبلگه قرشی کوره شگنینی حسسابگه آلسه ک ارخيان جنگیده اولر نینگ اختیاریده 30 مینگگه یېتر-یېتمس عسکر بۉلگنلیگینی تخمین قیلیشیمیز ممکن. شونگه کۉره بیز محمد صالح بېرگن معلومات حقیقتگه یقین دېب اۉیلهیمیز. جنگده غالب چیققن شَیباني خان تاشکېنتنی اۉز دولتی ترکیبیگه کیریته دی. فرغآنه نی اېسه اۉزی نینگ حکمدارلیگینی تن آلگن احمد تنبلگه قالدیریب سمرقندگه قَیته دی
لېکن، منبعلرده علیحده قید اېتیلمهگن بۉلسه ده خوجند شهرینی شَیباني خان اۉز ملکلری ترکیبیده قالدیرگن دېب اۉیله یمیز. چونکه جنگ بیلن اېگه للنگن بو شهرنی احمد تنبلگه قَیته انعام اېتیلگن بۉلگنیده بو منبعلرده تاکیدلنگن بۉلردی. شونینگدېک 1504 ییلی فرغآنه گه قیلینگن یوریشده شَیباني سلطانلر قۉشینی تۉپلنه دیگن جای صفتیده خۉجند شهری نینگ بېلگیلنلیگی هم شوندهی فکر بیلدیریشگه اساس بېره دی.
احمد تنبل شَیباني خاننی نایبی صفتیده حکمرانلیک قیلیشنی خواخله مه دی و مستقل سیاست یوریته باشله دی. شَیباني خان نینگ بلخنی قمل قیلیش بیلن بند اېکنلیگیده احمد تنبل فرغآنه قۉشینی بیلن جانیبېک سلطان ملکی تاشکېنت حدودلریگه هجوم قیله دی. میرزا حیدر نینگ یازیشیچه احمد تنبل اوکه سی شَیه بایزید بیلن بیرگه تاشکېنتگه یوریش قیله دی. س. جلیلاو احمد تنبل اۉز لشکری بیلن تاشکېنتنی قمل قیلگنلیگینی تاکیدله یدی. بابور میرزا اېسه بابورنامه ده احمد تنبلنی پیسکنتگه یوریش قیلگنینی ایتیب اۉتگن [5: 86-ب].
بوندن کۉرینیب توریبدیکی احمد تنبل تاشکېنت حدودیگه یېتیب بارمه گن. احمد تنبل نینگ شَیباني خان ملکلریگه جمله دن تاشکېنت ولایتیگه یوریش قیلیشیگه بیر قطار سببلر بار اېدی دېب اۉیله یمیز.
بیرینچیدن، ارخيان جنگیده گی مغلوبیتدن کېین مۉغول خانلری مۉغولستانگه کېتگن بۉلسه ده اولر نینگ لشکریدن کتّه قِسمی فرغآنه ده قالیب احمد تنبل خذمتیگه کیرگن بۉلسه کېره ک. چونکه محمد صالح تنبل قۉشینینی کتّه قِسمینی مۉغیل لشکری تشکیل اېتگنینی تاکیدلهگن. میرزا حیدر هم تېموري میرزالر خدمتیده بۉلگن کۉپلب مۉغیللر ماوارالنهر نینگ کتّه قِسمی شَیباني خان قۉلیگه اۉتگهچ فرغآنه گه یېغیلگنلیکلرینی قید اېتیب اۉتگن.
ایکّینچیدن اېسه، احمد تنبل قۉشینلری نینگ اساسینی تشکیل اېتگن مۉغوللرده یقینگچه اۉزلریگه تېگیشلی بۉلگن تاشکېنتنی قَیتریب آلیش اشتیاقی اوشبو ولایتگه یوریش قیلینیشیگه سبب بۉلگن دېب اۉیله یمیز.
شَیباني خان بلخ یوریشیدن قَیتیب کېلگهچ کرمنه و کېش حاکملریگه فرغآنه تامانگه یوریش قیلیشینی بویوره دی. تاشکېنت و تورکستاندن جانیبېک سلطان و کۉچکونچی خان هم فرغآنه گه یوریش قیله دیلر. شَیباني سلطانلر نینگ برچه کوچلری خۉجندده تۉپلنگهچ کانیبادام آرقه لی مرغیلان تامان یوره دیلر. بو وقتده احمد تنبل میرزا حیدرنی حکایه قیلیشیچه اندیجان و قاشغر آرهلیغیدهگی تاغلرده یشاوچی چاکره ک قبیله لرینی بۉیسوندیریش بیلن بند بۉلیب، توروقشاران دره سیده اېدی.
شَیباني خان دستلب مرغیلانده قتّيق قرشیلیککه دوچ کېله دی. شَیباني خان هجوم قیلیش خوفینی اوّلدن بیلگن احمد تنبل فرغآنه نی برچه شهرلرینی جمله دن مرغیلاننی هم انچه مستحکملهگن اېدی. شو اۉرینده ایتیب اۉتیش کېره ککی اۉشه وقتده مرغیلان شهری دېوار بیلن مستحکم حمایهلنگن قلعه گه اېگه یېدی (5: 57 – 58 ب).
محمد صالح هم «کېلگاچ اول شهرغه خانی اعظم، کۉردی اول قعله نی انداق محکم» دېب مرغیلان شهر قعله سی مستحکملیگینی تاکیدلب اۉته دی.(9: 233-ب).
مرغیلان نینگ مستحکم حمایهلنگنلیگینی کۉرگن شَیبانيخان شهرگه هجوم قیلیشنی معقول کۉرمهی، اۉز وقتیده بابور میرزا دوریده فرغآنه دولتی خذمتیده بۉلگن حمزه سلطان مصلحتی بیلن اندیجان تامانگه یوریشنی دوام اېتتیرهدی. شَیبانيخان نینگ مرغیلاندن زودلیک بیلن یۉلگه چیقیشیگه احمد تنبل تامانیدن فرغآنه نینگ برچه قعله لریدهگی لشکرلر نینگ اندیجانگه تۉپلنهیاتگنلیگی هم سبب بۉلگن اېدی. اۉز کوچیگه تۉغری بها بېره آلمهگن احمد تنبل شَیبانيخان بیلن شهر تشقریسیده مساف اوریشینی آلیب باریشگه قرار قیله دی. محمد صالح احمد تنبل قۉشینینی 30 مینگ جنگچیدن عبارت بۉلگنلیگین تاکیدلهگن بۉلسه ده بیز نینگچه میرزا حیدر نینگ فرغآنه قۉشینلری 10 مینگ کیشیلیک لشکردن عبارت اېکنلیگی ایتگنی انچه حقیقتگه یقین. میرزا حیدر شَیبانيخان نینگ مقصدی فرغآنه واديسین تالان تاراج قیلیب آرتگه قَیتیش، بو یېرنی تۉلیق ضبط اېتیش اوچون باشقه سفر ینگی یوریش تشکیل قیلیش اېدی دېیه تاکیدلهیدی. اونینگ فکریچه شَیبانيخان احمد تنبل نینگ آچیق میدانده جنگ قیلمهی قعله ایچیده مدافعه اوریشی آلیب باریشی نتیجه سی، شَیبانيلر لشکرینی کتّه تلافات کۉریشیدن چۉچیگن. شو نینگ اوچون هم احمد تنبل نینگ جنگ قیلیش اوچون اۉز قۉشینی بیلن اندیجاندن تشقریگه چیقیشی اونینگ اوچون عینِ مدعا اېدی.
س. جهلیلاو شَیبانيخان و احمد تنبل قۉشینلری اۉرتهسیدهگی جنگ 1504 ییل نینگ می آییده حاضرگی اسه که شهری یقینیده بۉلیب اۉتگن دېگن خلاصهگه کېلهدی. جنگده احمد تنبل یېنگیلیب اندیجان قلعه سیگه چېکینه دی و قلعه نی مستحکملهیدی. شَیباني خان قلعه نی حیدر میرزا نینگ معلوماتیگه کۉره قیرق کون قمل قیلگن. قمل نتیجهسیده شهرده آچرچلیک باشلنهدی. شَیبانيخان عسکرلری قلعه نی جنگ بیلن اېگه للهگنیدن سۉنگ احمد تنبل یقینلری بیلن ارقگه چېکینهدی و ینه قرشیلیکنی دوام اېتتیرهدی. ناعلاج قالگن احمد تنبل میرزا حیدر نینگ آته سی محمد حسین میرزا واسطهچیلیگیده تسلیم بۉله دی. لېکن شَیبانيخان اۉزیگه خیانت قیلگن احمد تنبل و اونینگ یقینلرینی قتل اېتیشنی بویورگن.
شَیبانيخان فرغآنه واديسینی جانیبېک سلطانگه سویورغآل قیلیب بېرگن. محمدیار ابن عرب قتا غان اېسه «موسهیر البیلادMusaxxir al-bilod» اثریده اندیجان محمودشاه سلطانگه، اخسی اېسه جانیبېک سلطانگه تاپشیریلگنلیگینی قید اېتگن. لېکن، محمد صالح و حیدر میرزالر نینگ اثرلریدن فرغآنه واديسی تۉلیق جانیبېک سلطانگه انعام اېتیلگنی معلوم. شونینگدېک حیدر میرزا مۉغول خانی سعیدخان حیاتیگه عاید واقعهلر بیانیده اندیجاننی جانیبېک سلطان نامیدن خوجه ولی بهادیر باشقرگنلیگینی تاکیدلهیدی. یوقاریدهگیلرگه اساسلنیب محمدیار ابن عرب قتاغآن نینگ اندیجاننی محمودشاه سلطانگه بېریلگنی تۉغریسیدهگی معلوماتنی ناتۉغری دېب اۉیله یمیز. شو اۉرینده قید اېتیب اۉتیش ضرورکی، س. جلیلاو «بابور حقیده اۉیلر» اثریده جانیبېک سلطاننی شَیبانيخان نینگ اۉغلی صفتیده تعریفله یدی. اصلیده اېسه او شَیباني نینگ جیینیدیر.
خلاصه صفتیده شونی ایتیشیمیز ممکنکی، دستلب احمد تنبل تامانیده توریب مۉغول خانلری سلطان محمودخان، سلطان احمدخان و تېموري حکمدار ظهیرالدین محمد بابورگه قرشی فرغآنه کوره ش آلیب بارگن شَیباني خان کېینچه لیک احمد تنبل نینگ واديده گی حاکمیتینی هم توگه تدی و اونی اۉز دولتی ترکیبیگه کیریتگن.
فایدهلنیلگن منبع و ادبیاتلر
عظیمجاناوه س.ق. ک ایستاریی فېرگنی وتارای پول. XV و. ایزد-وا ان اوزس س ر. تشکېنت، 1962؛ آنه جې. گاسودرستوا بابوره و کبولې ای و ایندیی. م.: نوکه، 1977.
حمېداو ب. تاریخدن سبقلر. – ت.: اۉقیتووچی، 1994. – 430 ب.
حمېداو ب. اۉزبېکستان تاریخی منبعلری. – ت.: اۉقیتووچی، 2001. – 199 ب.
زماناو ه. بخارا خانلیگیده قۉشین توزیلیشی و حربي باشقروو. – ت.: بیاض، 2018. – 208 ب.
ظهیرالدین محمد بابور. بابورنامه. / نشرگه تیارلاوچی پ. شمسيېو. – ت.: یولدوزچه، 1989. – 367 ب.
ایستاريه نه راداو اوزبېکیسته نه. ت.2 / پاد پېد. س.و.به خروشینه. – ت.: ان اوزس س ر، 1947. – 459 ب.
ایستاريه اوزبېکیسته نه (XV-پېروه یه پولاوینه XIX و). آتوېت رېدهکتار د.ه.الیماوه. – ت.: فن، 2012. – س. – 20 – 84.
کمال الدین بناي – شَیبانينامه / اۉزبېکستان تاریخی خرېستومه تیه سی. XVI-XIXعصرلر – ت.: فن و تکنالوژي، 2014. – ب – 7 – 12.
میرزا محمد حیدر. تاریخ-ای رشیدی / ووېدېنيې، پېرېواد س پېرسیدسکاگا ه. اورونبهیېوه، ر.پ. دجلیلاوای، ل.م. یېپیفهناوای، پریمېچهنيه ای اوکهزهتېلی ر.پ. دجهلیلاوای ای ل.م. یېپیفهناوای – ت.: فن، 1996 – س. – 344؛ محمد حیدر میرزا تاریخی رشیدي // سۉز باشی و ایضاحلر مؤلفی همده ترجمانلر و. رحماناو و یه. اېگهماوه – ت.: شرق، 2010. – 703 ب.
مختاراو ه. نهدپیسی س ایمېنېم بهبوره و وېرخاویهخ زېرهوشهنه. ماسکوه، 1960.
محمد صالح. شیبانينامه / تحریر هَیهتی ه. قَیوماو به باشقهلر؛ نشرگه تیارلاوچی و سۉز باشی مؤلفی اې. شاديېو. – ت.: ادبیات و سنʼات نشریاتی، 1989. – 336 ب.
محمدیار ابن عرب قتاغان. موسهیر البیلاد / فارس تیلیدن ترجمه، ایضاحلر و کۉرسهتکیچلر مؤلفلری: اسمایل بېکجاناو، دلارام سنگیراوه – ت.: ینگی عصر اولادی، 2009. – 430 ب.
نشاناو ه. سلطان سعیدخان حکمرانلیگی دوریده فرغآنه دولتی // فردو علمي خبرلری. 2018. – № 2 – ب. 50 – 53.
سیف الدین ج. بابیر نینگ فرغآنه دولتی. – ت.: فن، 1995. – 148 ب.
سیف الدین ج. بابور و اندیجان. – ت.: اۉزبېکستان، 1993. – 100 ب.
سیف الدین ج. بابور حقیده اۉیلر. – ت.: شرق، 2006. – 101 ب.
حسناو X. ظهیرالدین محمد بابیر. – ت.: تاشکېنت، 1966.
حافظ تنیش البخاري. عبدالله نامه / فارس تیلیدن س. میزرایېو ترجمهسی، علمي محرر، نشرگه تیارلاوچی، سۉز باشی و ایضاحلر مؤلفی اکادمیک ب. اهمېداو – ت.: شرق، 1999. – 414 ب.
یوسوپاوه د. فرغآنه واديسی نینگ XVI-XVIII عصرلر دوری تاریخیگه عاید قۉلیازمه اثرلری // فرغآنه واديسی ینگی تدقیقاتلرده جمهوریت علمي انجمن ماتریاللری. 2012. – ب. 122 – 125.
Branko Soucek, Svat Soucek. A history of inner Asia. Cambridge University press, 2000. – P. 337.
رېنې گراوسسېت. The Empire of the Steppes a History of Cental Asia / Translated from the France by Naomi Walford. Retgerts university press. New Jersey, 1970. – P. 653.
A.A.Nishonov,
Fargʻona davlat universiteti doktoranti
ا.ا.نشاناو،فرغآنه دولت یونیورسیتیی دوکتورانتی
الیفبا اوگیرگن:عزیزفاریابی
