مللی اؤیغانیش دوری

2 ) چۉلپاننینگ “عریضه‌ نامه”سی و اونینگ متنی خصوصیده

ینگی اۉزبېک ادبیاتینینگ اساسچیلریدن بیری عبدالحمید سلیمان اۉغلی چۉلپان (1897-1938) ادبي میراثینی تؤپلش و نشر اېتیش باره‌ سیده سۉنگّی اۉن ییللیقده کۉپگینه خیرلی ایشلر عملگه آشیریلدی. بیراق هنوزگه‌چه شاعر ایجادي میراثینینگ حجمی تۉله‌سیچه انیقلنگنی یۉق. بونینگ سببی، بیرینچیدن، قتغانگه اوچره‌ گن اولوغ ادیب اثرلری قۉلیازمه‌ نسخه‌لرینینگ شۉرا عباره‌ لری تامانیدن یۉق اېتیب تشلنگنیده; ایکّینچیدن، چۉلپاننینگ تیریکلیک چاغیده وقتلی مطبوعاتده اعلان قیلینگن کتّه-کیچیک شعر، مقاله‌، حکایه‌، فېلیيتون یاکه خبرلرینینگ انیق حسابی یۉقلیگیده; اوچینچیدن، مذکور گزېته-ژوناللرنینگ هم بیزگه‌چه تۉلیق یېتیب کېلمه‌گنیده، دېب اۉیله‌یمیز. شونینگ اوچون هم 1910-1930 ییللر مطبوعاتینی سینچیلکلب اۉرگنیشگه احد قیلگن تدقیقاتچیلرده مذکور ادیبنینگ حاضرگی زمان علم اهلیگه، ادبیات محیبلریگه نامعلوم بۉلیب کېله‌یاتگن اثرلرینی تاپیشلریگه امکانیت موجود.

یقینده قۉقانلیک نکته‌ دان عالِم، حیاتینی علم-فن، مدنیتیمیز رواجیگه بغیشله‌گن کمترین انسان، استاذ صالح جان یۉلداشېو دامله بیزگه 1925-1931 ییللرده تاشکېنتده چاپ اېتیلگن “یېر یوزی” ژونالینینگ 20 دن آرتیق سانلری جمع‌لنگن مجموعه‌ نی کۉرستدی. مذکور ژونال تخلمینی دقّت بیلن کۉزدن کېچیریشیمیز نتیجه‌سیده معلوم بۉلدیکی، او “قیزیل اۉزبېکیستان گزېته سینینگ نشری صفتیده باسیلیب تورگن و اجتماعي-سیاسي ادبي-بدیعي، عامه‌باپ یؤنلیشده بۉلگن اېکن. او ایکّی هفته‌ده بعضاً بیر آیده بیر مرته چاپ اېتیب توریلگن. “یېر یوزی”ده 1920 ییللر اۉزبېک ادبیاتینینگ کۉپلب تنیقلی نماینده‌ لری آیبېک اېلبېک، اویغون، کامل عليېو، عبدالله اولاني، قربان بېرېگین منان رامز و باشقه لر اۉز شعر، حکایه‌، مقاله‌ و ترجمه‌ لرینی اعلان قیلگنلر.

چۉلپان هم ژونال بیلن اونینگ دستلبکی سانی (1925 ی.، 7 نایبر)دن باشلب همکارلیک قیلگن. بو سانده اونینگ “بو نیمه‌ نرسه؟” شعری بېریلگن. کېینگی سانلرده اېسه “سوو”، “بو یېرنینگ قیشی”، “قیتیش”، “یۉلچی” کبی منظومه‌لری، “ینه‌ اویلنه‌من”، “مسکوده‌گی درامستوديه‌میز”، “مېیېرخولد تیاتری”، “تورسونای صحنه‌ده” مقاله‌لری چاپ اېتیلگن. اما ژونالنینگ 1926 ییل 6-سانیده باسیلگن بیر منظومنی شاعر اثرلرینینگ تۉپلانلریده اوچره‌ تمه‌دیک. اونینگ نامی اېسه یاش ادبیاتشناس ن. یۉلداشېو تامانیدن تیارلنگن “چۉلپان حیاتی و ایجادی بییلیوگرافیه سی”ده (تاشکېنت، 1992) هم موجود اېمس. 33 بَیت (66 مصرع)دن عبارت بو کتّه‌گینه شعرنینگ نامی ژونالده "اۉزبېکیستان مرکز اجراییه‌ کمیته‌ سینینگ رییسی اۉرتاق آخونبابا اۉغلیغه اندیجان شهری، آله‌یلیک دهه، تاجیک محله‌ فقراسی ملا فلانيدن عریضه‌ نامه ” شکلیده یازیلگن. “عریضه‌ نامه” مثنوي شکلیده بۉلیب، آخریده بېریلگن معلوماتگه کۉره‌، او 1925 ییلنینگ 8 آکتیٔبریده اندیجان شهریده یازیلگن. شعرگه “قلندر” امضاسی قۉییلگن. معلومکی، شو تخلص بیلن چۉلپاننینگ اۉنلب اثرلری اعلان اېتیلگن.

شعرنینگ مضمونیگه قره‌گنده‌‌، او “ینگی کوکاز” گزېته سیده اۉزبېکیستاننینگ اۉشه‌ پیتده‌ گی رهبرلریدن بیری بۉلگن یۉلداش آخونبابایېو شانیگه ایتیلگن بې‌معنی گپلرگه جواب طریقه‌سیده یره‌ تیلگنگه اۉخشه‌یدی. افسوسکی، بیز “ینگی کوکاز” گزېته سینینگ قچان، قییرده و کیم تامانیدن چاپ اېتیلگنینی حاضرچه انیقله‌یٔ آلمه‌دیک. شونینگ اوچون اونده آق‌سقالیمیز حقیده نیمه‌لر یازیلگنیدن خبردار اېمسمیز.

“عریضه‌ نامه” - 20 عصرنینگ 20-ییللریده‌ گی سیاسي کوره‌ شلر، غایوی مباحثه‌لر محصولی. البته‌، اۉزبېکیستان جمهوریتیگه سیاسي و زمانوي علملردن نسبتاَ اوزاقراق بۉلگن یٔ.آخونبابایېونینگ رهبر اېتیب تیینلنگنلیگی قیزیق حال. بو واقعه تورلی طایفه‌ ده‌گی کیشیلر تامانیدن طرفه‌ یۉسینده قبول قیلینگن بۉلسه کېره‌ ککی، “ینگی کوکاز”ده شونده‌ی مقاله‌ پیدا بۉلگن. چۉلپان اېسه آخونبابایېونی شخصن یخشی تنیگنیدن، آق‌سقالنینگ شخصي فضیلتلریدن خبردار بۉلگنی طفیلی اوشبو مضمونده‌ گی شعرنی یازگن کۉرینه‌دی. “عریضه‌ نامه” اۉز وقتیده مشهور بۉلگن شیېکیللی، عبدالله قادري اۉشه‌ ییلی اعلان قیلگن “ییغیندی گپلر” فېلیيتونیده اوندن جزي اۉزگرتیریشلر بیلن تۉرت مصرع کېلتیره‌ دی.

شعر چۉلپانگه خاص اوسلوبده، سیلّیق و روان یازیلگن. بیراق، بو منظومه محیطگه بۉیین اېگیشگه مجبور بۉلگن ایجاد نمونه‌ سی اېدی. شونینگ اوچون “قیزیل سۉزلر” کۉپ. اما اوشبو شعر هم شاعرگه قرشی کۉتریله‌یاتگن قتغان بۉرانینی تؤخته‌ تیب قاله آلمه‌دی. وقتی ساعتی کېلیب چۉلپاننینگ اۉزی حمایه‌گه محتاج بۉلیب قالگنده یٔ.آخونبابایېو اونگه یاپیریلگن بلا تیغیگه قلقان بۉله آلمه‌دی. بۉله آلمسدی هم...

قوییده اېسه چۉلپاننینگ زمانداشلریمیزگه نامعلوم بۉلیب کېله‌یاتگن شعرینی حواله‌ اېتماکده‌ میز.

عریضه‌ نامه

بېره‌ من اوشبو عریضه‌ نی سیز حرمتلیک آق‌سقالیمیزغه شول خصوصده‌ کیم:

“ینگی کفکاز” گازېتیده بیر بې یوز،
بیر مونچه گپ یازیب یورگن کۉب بې توز 
یعنی سیزدېک بیر کمبغل محنتکش 
“رییس جمهور” بۉلغآنیغه بۉلیب غَش.
کبرو غُرور، طمع بیلن اچیبدور،
جمهوریورتگه انچه‌ بۉهگان آتیبدور.
او بیر هاووچ آلتونپرست تۉره‌ لر،
آقلر بیلن بۉلگن اولفت-جۉره‌ لر.
دېیدیلرکیم: “اۉزبېکیستان - بېکار گپ،
اونی هر دَم “اوپالیسته” یېر چه‌ ینب.
“شیلخاس” دېگن همّه ایشنی بویورر،
هر خصوصگه بویوردیم دېب، قۉل قۉیر.
باشلیقلرده هېچ بیر ایشکه اینان یۉق،
شیلخاس امرین قیتارماقگه امکان یۉق.
آخونبابا اۉغلی دېگن بیر عامی،
یؤقدور اونده وطن، ملتنینگ غمی”.
ینه‌ اۉشل سفسطه‌ چی آقلرغه،
اېلدن اجره‌ ب یکّه‌ قالگان تاقلرغه.
جواب بېریب دېر اېدیککیم: “جنابلر،
سلطنتکه اېریشه‌لمه‌یٔ خونابلر،
عزت-حرمت آلوده‌ سی، تقصیرلر،
سۉزلرینگیز بایلر اوچون “حق سۉز”لر،
لېکن کېلیب فرغآنه‌ دین گپ سۉرنگ،
مونده کېلیب مۉیلبلرنی بیر بورنگ.
اۉشل تگسیز دعوالرنی بیزلرگه —
کتّه-کیچیک، یاشو جُوان، قیزلرگه،
ایتیب کۉرینگ، قنداغ جواب بېره‌ لر،
یوزینگیزگه حقارتنی اوره‌ لر.
و دېرلرکیم: “هر بیر ایشده مقلد،
گراف تقلید، بارۉن تقلید، خان تقلید،
ضیالیمس، او زیانلی خېزلردن،
اوپه‌-عطر آلوده‌ سی - “قیز”لردن.
بیزگه البت کمبغلدن یېتیشکن،
ایش اوستیده محنت تارتیب خۉب پیشکن،
آخونبابا اۉغلی کبی اېر کېره‌ ک،
و بایلردن آلینغوسی یېر کېره‌ ک،
قیشلاقلرنینگ هر بیریگه بیر مکتب،
آچیلغآنده حاصل بۉلور هر مطلب.
اۉزبېکیستان حاضر کیردی شو یۉلغه،
معرفتنی تارقاتادیر اۉنگ-سۉلغه.
آبادانلیک خصوصیده غیرت کۉب،
یېر کۉپه‌یتیب سوغاریشگه همت کۉب.
آت-آماچلر اۉت آماچنی اۉپمکده،
اېندی نوبت سیزگه کېلدی، دېمکده.
سالیقلر هم بو ییل انچه‌ اۉنگلدی،
یعنی قیشلاق دهقانیغه کم بۉلدی.
یېرلی خلق هم محکمه‌ گه تۉلماقده،
شۉرا ایشین قۉللریگه آلماقده.
خاتین-قیزغه آزاد یۉللر آچیلدی،
ملي عسکر اوروغلری ساچیلدی.
یاقین کونده‌ ناوده‌ بۉلیب کۉکرسه،
انتظاملیک عسکر صفیگه کیرسه،
صف-صف تورغآن ملي قیزیل قۉشوننینگ،
اۉزبیکلرگه مخصوص دارولفونوننینگ،
یېرلیک بۉلغآن قنچه‌ یېرسیز، بېوه نینگ،
ینگی-ینگی یېتیشکوسی مېوه‌ نینگ،
تنلریدن اولوغ نعره‌ تارتیلور،
هر تامانگه بیلیم نوری آتیلور”.
شونده سیز هم کۉزینگیزنی آچرسیز،
نوردن چۉچیب، ناریراققه قاچرسیز،
و دېرسیزکیم; “بیز اده‌شکن اېکنمیز،
اېلدن اجره‌ ب، یانگلیش یۉلدن کېتکنمیز!”
لېکن اونده فرصت اۉتر، کون اۉتر،
پُشیمانلر اونده کیمگه کار اېتر؟
یاقین کونده‌ شو فرصتنی کوته‌میز،
شو سۉز بیلن گپنی تمام اېته‌میز.
اصلیدن کوچیرووچی: 
قلندر 8 اۉکتبر، 1925 ییل، اندیجان.
منبع:ادبیات بوستانی
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی