علیشېر نوایي
غزللریگه شرحلر
اېرکین واحداو
جنون واديسیده
اولوغ نوایي نینگ هر بیرشعری بیر جهان معنا، بیر عالم حس تۉیغو افاده قیلگوچی بَیتلرینی
تکرار-تکرار اۉقیب هر سفر کۉنگلیمیز سرور و هیجان بیلن تۉله دی، هر سفر بو الماس
سطرلر نینگ ینگی قیرّه لرینی کشف قیله میز، ینگی- ینگی معنا تاولنیشلرینی کۉریب
حیرتلنه میز.
نوایي بَیتلری بیز نینگ حیاتیمیزگه باله لیکدن، دستلبکی اۉقیش کتابلری بیلن کیریب
کېله دی. بیز ایلک بار بویوک شاعرنی دانشمند معلم صفتیده تنيمیز، «عالِم بۉلسنگ،
عالم سېنیکی» دېب ایتگن استاذ صفتیده اۉرگنه میز. سۉنگ اۉسمیرلیک، ییگیتلیک فصلیده بیزگه
نوایي محبت، وفا درسینی بېره دی.
یانیق عشقي بَیتلرنی یان دفتریمیزگه کۉچیریب یازه میز، ایلک سېوگی مکتوبلریگه قۉشیب
بیته میز. وقت اۉتیشی بیلن بویوک علیشېر کۉز آلدیمیزده فیلسوف صفتیده نمایان بۉله دی،
بیزگه حیات درسینی اۉرگه ته دی، اونینگ سېوینچ و اندوه لری، ذوق و جفالرینی سۉزلب دنیا
حقیده گی تصور دایره میزنی کېنگه یتیره دی.
جنون واديسیغه مایل کۉره رمېن جانی زاریمنی،
تیلرمېن بیر یۉلی بوزماق بوزولغآن رۉزغاریمنی.
منه شو مطلع بیلن باشلنووچی گوزه ل اۉزبېک نینگ خاندانیده دَم-بدم مهمان بۉله دی.
اونی مشهور حافظلریمیز مقام یۉللریده جوده تاʼثرلی اجرا اېتگنلر.
بو غزل دنیا نینگ غمو اندوهیدن زرداب بۉلگن شاعر قلبی نینگ افغانیدیر.
انسان یوره گی و تفکری حددن زیاد سېوینچنی هم، گهمنی هم قبول قیلالمسلیک
خصوصیتیگه اېگه. تویغولر نینگ آفتلی سېلی کیشینی تېلبه قیله دی. شاعر اۉز جانینی جنون،
یعنی تېلبه لیک واديسیگه مایل کۉره دی، بوزولگن حیات-رۉزغاری اونی عقلدن آزدیرگنی، اېندی
تېلبه لیکنی بۉیینگه آلیب دشت و صحرالر کېزیشدن اۉزگه علاجی قالمه گنینی و تېلبه لیک بوزیش، ویران قیلیش اېکن، دېمک بوزیلگن حیاتینی بیر یۉله ویران قیلماق تیله گینی فریاد
بیلن افشا قیله دی:
جنون وادیسیغه مایل کۉره رمېن جانی زاریمنی،
تیلرمېن بیر یۉلی بوزماق بوزولغان رۉزغاریمنی.
شاعر دنیادن شونچه لر کۉنگلی قالگن، ساووگنکی، عاقبتسیز آدملردن شونچه لر مِهری
قَیتگنکی، بو حیاتدن هېچ بیر نشانسیز یۉق بۉلیب کېتینشی تیله یدی. انسان جسمی-کو خاکی
غبار بۉلماققه محکوم، لېکن شاعر ایسته گی —
فلک بېدادیدین گرچه منی خاکي غبار اۉلدوم،
تیلرمېن، تاپمه غه یلر توتیالیککه غباریمنی.
یعنی، ظالم آدملر مېنی تیریکلیگیمده خۉرله دیلر، قدریمگه یېتمه دیلر. وقت کېلرکی،
مېنینگ آدملرگه کۉرگوزگن مِهرو صداقتیم، فداییلیگیم عیان بۉلر. کیشیلر مېنینگ
قدریمگه يېترلر، مزاریم خاکینی کۉزلریگه توتیا قیلرلر. لېکن تیریکلیگیمده بېدادلیک قیلگنلر مېن دنیادن اۉتگهچ اۉکینماقلری بېنفع، کۉزلریته توتیا قیلماق اوچون غباریمنی
تاپمه گه یلر. اۉشه نده، اې اهلی غفلت، نوایي قَیگه عزم اېتدی دېب سۉرمه نگ، مېن
تیریکلیگیمده یاق اختیاریم جلوینی قضا نینگ قۉلیگه بېریب قۉیگنمن:
دېمنگ، قَی ساری عزم اېتگونگ، مېنگه یۉق اختیار،
آخر — قضا ایلکیگه بېرمیشمېن اینانی اختیاریمنی.
عاشق دنیا نینگ جبرو جفاسیدن کۉپ قانلی یاشلر تۉکدی. عاقبت کۉزلریده اۉشه قان یاشلر
هم قوریب تمام بۉلدی. فقط زعفردېک سرغه یگن یوزی قالدی. شاعر بو حالتنی حیرت آموز
تشبیه گه باغله یدی: ظالم فلک مېنینگ بهاریمنی آلیب اونینگ بدلیگه خزان فصلینی مېنگه
بېردی. بو لاله دېک قان یاشلریم قوریب، خزاندېک سرغه یگن یوزیم قالگنیده نمایان بۉلیب
توریبدی.
توگندی اشکی گُلگون، اېمدی قالمیش زعفرانی یوز،
فلک ظلمی بدل قیلدی خزان بیرله بهاریمنی.
نوایي دهر ظلمیدن باشیگه یاغیلگن بلالرنی بَیتدن بَیتگه کوچلیراق فریاد بیلن
بیان قیله دی. بیرینچی بَیت عاشق نینگ «جنون واديسیگه مایل» بۉلگنینی، ایکّینچی بَیت
دنیادن تمام یۉق بۉلیب کېتیش تیله گینی افاده قیلسه، غزل سۉنگیگه یقین شاعر بولر نینگ
برچه سیدن اۉته آفتنی قلمگه آله دی — بو آفت تېلبه بۉلیشدن هم، دنیادن بې نام و نشان
کېتیشدن هم آغیر بیر آفت. بو — یارو دیاردن جُدا بۉلیش مصیبتی. نوایي شوندهی یازه دی:
دیاریم اهلی بیرله یاردین باشیمغه یوز محنت،
نې تانگ، باشیم آلیب کېتسهم قۉیوب یارو دیاریمنی.
یعنی، اگر مېن یارو دیاریمنی تشلب باش آلیب کېتر بۉلسهم، بو نینگ باعثی یاردن و دیاریم
آدملریدن باشیمگه مینگ بلالر یاققنیدیر. تقدیر مېنینگ باشیمگه سالگن بو سودا
شوندهی آغیر سوداکیم:
یامان حالیمغه بغری آغریغه ی هر کیمسهکیم کۉرگهی،
بغیر پرگاله سیدن قانغه بولغانگن اوزاریمنی.
بغریم پاره-پاره بۉلگنیدن قانگه بۉیه لدیم، بو حالیمنی کۉرگن هر بیر کیمسه نینگ بغری
آغریمهی علاجی یۉق. تیریکلیک شاعر نینگ نزدیده — درد. بو درد نینگ دواسی اېسه یالغیز اۉلیم.
اصلی شرابدن کېلگن باش آغریق نینگ دواسی شراب. اما شاعر اوچون تیریکلیک شرابی نینگ
دفعی خماری زهری قاتلدیر.
حیاتیم باده سیدین سرگران مین اسرو، ای ساقی ،
قدحقه زهر قاتل قوی ، داغی دفع ایت خماریمنی .
یعنی، حیات بادهسییی ایچیب باشیم آغیردور، اې ساقي، قدحگه زهر قوییب بېرگین-ده مېیینگ
باشیم آغریگینی دفعʼ اېت. چونکه بو دنیاده اۉلمهی توریب تینچیمهک ممکن اېمس، شو باعث مېنی
دردلردن آزاد قیلماقچی بۉلسنگیز، بارو یۉقیمنی یاقینگ:
جهان ترکینی قیلمهی چونکه تاپماق ممکن اېرمستور،
نوایي، قیل مېنی آزاد اۉرتب یۉق و باریمنی.
نوایي نینگ بو مشهور غزلی فلک بېدادیدن، بېمهر آدملر جبریدن شاعر نینگ چېکّن نالهسی بۉلیب نېچه عصرلر آشه دېواندن دېوانگه کۉچیریلیب، اۉغیزدن اۉغیزگه اۉتیب، هم
کتاب ورقلریده، هم قۉشیقلر قناتیده بیزگچه یېتیب کېلدی. بوگون بیز اولوغ بابامیز نینگ
آلیس نبیره لری بېقيایې ایستېʼداد قلمیدن تۉکیلگن منه شوندهی سطرلرنی اۉقیب، اېشیتیب
آنگیمیز و یوره گیمیز بیلن بهره مندلیک تاپه میز، اوزاق-اوزاق زمانلر نینگ صداسینی
تینگلهگندهی بۉله میز:
جنون واديسیغه مایل کۉره رمېن جانی زاریمنی،
تیلرمېن بیر یۉلی بوزماق بوزولغآن رۉزغاریمنی.
فلک بېدادیدین گرچه منی خاکي غبار اۉلدوم،
تیلرمېن، تاپمه غه یلر توتیالیککه غباریمنی.
دېمنگ، قَی ساری عزم اېتگونگ، مېنگه یۉق اختیار،
آخر — قضا ایلکیگه بېرمیشمېن اینانی اختیاریمنی.
توگندی اشکی گُلگون، اېمدی قالمیش زعفرانی یوز،
فلک ظلمی بدل قیلدی خزان بیرله بهاریمنی.
دیاریم اهلی بیرله یاردین باشیمغه یوز محنت،
نې تانگ، باشیم آلیب کېتسهم قۉیوب یارو دیاریمنی.
یامان حالیمغه بغری آغریغه ی هر کیمسهکیم کۉرگهی،
بغیر پرگاله سیدن قانغه بولغانگن اوزاریمنی.
حیاتیم باده سیدین سرگران مین اسرو، ای ساقی ،
قدحقه زهر قاتل قوی ، داغی دفع ایت خماریمنی .
جهان ترکینی قیلمهی چونکه تاپماق ممکن اېرمستور،
نوایي، قیل مېنی آزاد اۉرتب یۉق و باریمنی.
غزل شرحِ:ایرکین واحداو
منبع:علیشیرنوایی شعرلریگه شرحلرکتابیدن
حرمت بیلن عزیز فاریابی.
