شاعر خلیل الله خلیلی وفاتینینگ (29) ییللیگی
خلیل الله خلیلي (1907-1987)
بيست و نهمين(29) سال وفات خليل الله خليلي
افغانستان نینگ فارسي تیلیده ایجاد اېتووچی مشهور شاعرلریدن بیری استاد خلیليدیر. او 1907 ییلی توغیلگن. آته سی مرحوم میرزا محمد حسین مالیه ساحه سیده کتّه لوازمگه اېگه بۉلگن اېدی. بۉلهجک شاعر باشلنغیچ معلوماتینی اۉز اوییده آلگن. کېینچه لیک رسمي مکتبلرده اۉقیب، عرب تیلی گرامرسی، هم فیقه علملرینی قونت بیلن اېگهللهیدی و فارس-تاجیک کلاسیک ادبیاتینی مکمل اۉرگنه دی.
امان اللهخان دوریده خلیلي معلملیک قیلدی. کېین مالیه وزیرلیگیگه خدمتگه اۉتدی. 20-ییللر نینگ آخرلریده خلیلي مزاری شریف ولایتیده مستوفي (مالیه خادیمی) بۉلیب ایشله یدی. نادرشاه دوریده اېسه هراتگه کېلیب، بدیعي ایجاد بیلن شغللنه دی. بو یېرده «آثاری هرات» ناملی کتابنی یازه دی. شوندن سۉنگ خلیلي 14 ییل دوامیده باش وزیر حضوریدهگی مدیريتی تحریرات (ایشلر بۉلیمی)ده خدمت قیله دی.
او بیر نېچه ییل کابول یونیورسیتییده رېکتور یاردمچیسی بۉلیب ایشله دی. ادبیات فاکولته سیده درس بېریب، پروفیسور عنوانینی آلدی. کېین وزیرلر ساوېتیده سېکرېتر (منشی) و عینِ پیتده مطبوعات باشقهرمسی نینگ رئیسی صفتیده حکومت اعضاسی بۉلیب خدمت قیلدی. 60-ییللرده خلیلي پادشاه حضوریده مطبوعات بۉییچه مصلحتچی بۉلیب ایشله دی.
شاعر خلیلي خوراسان ستیلیده جوده کۉپ قصیدهلر، غزللر یرهتگن. افغان ادبیاتشناسی محمد حیدر جا‘بل نینگ تأکیدلشیچه، شاعر اۉز قصیده لریده فروخي سيستاني نینگ کلامینی قَیته تیریلتیرگن.
خلیلي فقط زبردست شاعرگینه اېمس، بلکه بیر قنچه علمي-تاریخي اثرلر نینگ مؤلفی همدیر. «هرات یادگارلیکلری»، «حکیم سنایي نینگ بیوگرافيه سی و اثرلری»، «غزنويلر سلطنتی نینگ تاریخی»، «بابور آرامگاهی»، «فیض قدسی نواهان» (بېدل ایجادیگه عاید)، «نَینامه» (جلاالدین رومي ایجادیگه عاید) کبی کتابلر و مولونا عبدالرحمان جامي نینگ ایجادیگه عاید اثرلر استاد خلیلي قلمیگه منسوبدیر. خلیلي نینگ شعرلر تۉپلمی بیر نېچه مراتبه نشر اېتیلدی. شاعر نینگ «از اشعاری استاد خلیلي» نامی بیلن 1961 ییلده کابولده باسیلگن کتابی 502 صحیفه دن عبارتدیر. «برگهایی خزانی» («خزان برگلری») ناملی رباعيلر تۉپلمی و «پیوند-اې دلها» («دللر پیوندي») ناملی شعرلر تۉپلمی خلیلي نینگ اېرانگه کیلگن سفری نتیجه سیده یرهتیلگن اثردیر. بو اثر 1957 ییلی تهرانده نشر اېتیلدی.
غزللر
اې نازلی گۉزل، یارو وفادار، گُلی صحرا،
بیر باقیشینگگه جان و دلیم عاشق و شیدا.
جاننی نې قیلهی، جسمیم ارا جان-کو اۉزینگ سن،
آرام و فراغت سن اۉزینگ، شۉخی دلارا.
ناز بیرله خرام ایلر اېسهنگ باغ و چمنده،
کۉنگلیمده عجیب ذوق و صفا بۉلگوسی پیدا.
ایتگیل، بو یوره ک قانلریدن جام توته یینمو،
اشکیم سېلیده تانگگه قدَر سوزدیره یین یا؟
گُللر تؤشیین مقده مینگه، باسگن ایزینگگه،
گرچند قدمینگ باغی جهان بۉییدن اعلی.
عشق غصه سیدن یاکه غزللر تؤقیینمو،
یا ظاهر اېتهی بختی وصال راضینی تنها؟
دل آرزوسیگه کۉز بیله سېن جواب کیلورسن،
کۉز هم بو قدر بۉلگوسیمی فتنهلی، جانا.
* * *
آهو اندوه دن یوره ک کامی میسر بۉلمهگهی،
قطره لر هان بۉلسه هم هرگزکی گوهر بۉلمهگهی.
لبلرینگ کولگیسی بو دنیاده مقصودیم مېنینگ،
خیریت، یوز شوکرکیم، غملر مقرر بۉلمهگهی.
داغ من، عشق آفتی قیلدی گرفتاری فغان،
اېمدی کۉنگلیم یاش بیلن کۉر بۉلمهگهی، کر بۉلمهگهی.
یخشیلیک قیلماق اولوسگه اهل و قلبیم نینگ ایشی،
کۉپ گپیرگن هر کیشی وایزی منبر بۉلمهگهی.
مُرده دللردن سیره کوتمه هدایت شعله سین —
کیم، سۉنیب قالگن چیراقدن اوی منور بۉلمهگهی.
جمعه نياز جباراو ترجمه لری
رباعيلر
هر ذرّه توپراق نینگ تیلی بار، ایشان،
دنیاده هر قطره تعریفی داستان.
کهنه چاپانیم نینگ قتیده، قره
قنچه جهانگیر نینگ کلاهی پنهان.
***
علم و مدنیت عصریدیر بوگون،
دنیا نینگ جمالی اۉزگهچه، گُلگون.
سېن-چی، همان تاشگه سجده قیلسنگ گر،
بو عیبدیر برادر، اۉزینگ اۉیلهگین.
***
گدادن بیر عمر گنج طلب اېتماق،—
بو دېمک، اجدردن بیر شَفا کوتماق.
قریسن، اماکی گودکدهی عاجز،
کۉزینگ آچیق، نېچون کۉرگه عرض اَیتماق؟!
*
* * *
ناتینچ سن اې، چشمه، مثالِ سیماب،
تیتراق، سراسیمهنگ ایت-چی، نې سبب؟
یېر آستیده قَی اۉت تېگدی بغرینگگه —
تفتیده اېریدینگ بېرالمسدن تاب؟
* * *
قاچانگچه قیلیچ، قلقان پَییده سن،
قاچانگچه حیله، یالغان پَییده سن؟
بیری شېرگه، ایکّینچیسی تولکیگه خاص،
اېدهم بۉلسنگ ایکّیسیدن کېچگونگدیر واز.
* * *
بیز یېرگه تۉکیلگن اوروغمیز اچّیق،
یاتهمیز باغلرده کولگه قاریشیق.
بهار! خلاصکارلیک فیضینگ، خصلتینگ،—
اۉزینگ بیزنی شیرین اېتورسن تۉلیق!
* * *
مونچه هم کېککهیهسن کۉککه یېتگن عظیم تاغ،
مېن اېسه جیمیت قوشمن، آزاد اېرکینمن، بیراق.
گُلدن گُلگه قۉنه من، سېن اېسه اۉز جایینگدن —
سیلجي آلمهی توره سن، اسیر، بندیسن هر چاق.
یوسف شاه منصور ترجمه لری
حرمت ایله
عزیزفاریابی.
