|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
حسینیی بایقرا غزللر، تۉرتلیکلر حسینیی تخلصی بیلن ایجاد قیلگن حسین بایقرا ( 1438 — 1506 ) صاحبقران امیر تېمور کۉرهگان نسلیدن بۉلیب،میرزا منصور بیننی میرزا بایقرا نینگ اۉغلیدیر.او 1438 ییلده هرات شهریده تولد تاپگن. تاریخي و بعضی ادبي منبعلر نینگ بېرگن معلوماتلریگه کۉره،علیشېر نوايی نینگ آتهسی (غیاث الدین محمد) کیچکینه بخشی بهادور میرزا بایقرا نینگ اۉغلی غیاث الدین منصور بیلن اېمیکداش (کۉکهلداش) بۉلگن. حسین بایقرا اوزاق دوام اېتگن کورهش و آلیشوولردن کېین 1469 ییلده صاحبقران اۉلیمیدن کېینگی تهلاتوملر عاقبتیده ایکّیگه بۉلینگن (ماوراوالنهر و خوراسان) سلطنت نینگ خوراسان قِسمی مرکزی — هرات تختینی اېگهللهیدی.حسین بایقرا تختگه چیققنده علیشېر نوايی سمرقندده اېدی.هرات نینگ ینگی حکمداری اۉزی نینگ مکتبداش دۉستینی هراتگه تکلیف قیلدی و سلطنت ایشلریگه جلب اېتدی. سلطان حسین بایقرا دوریده هرات بوتون شگرقده علم،صنعت و ادبیتات نینگ یشنهگن مرکزیگه ایلندی.علیشېر نوايی باشچیلیک قیلگن، حسین بایقرا خیریخواهلیک بیلن قرهگن هرات مدني محیطیده مشهور تیلشناسلر و تاریخچیلر،خطاط و کاتبلر،بستهکار و خانهدهلر،مصورلر و نقاشلر،سازنده و حافظلر،فیلسوف و موسیقهشناسلر،شاعر و ادیبلر ایجاد قیلردیلر.ظهیرالدین محمد بابور تیلی بیلن ایتگنده،»سلطان حسین میرزا نینگ زمانی عجب زمانې اېدی،اهلی فضل و بېنظیر اېلدین خوراسان،به تخصیص هري شهری مملو اېدی.هر کیشی نینگکیم، بیر ایشگه مشغوللوغی بار اېدی،هِمتی و غرضی اول اېردیکیم،ول ایشنی کمالغه تېگورگهی…» ( بابور. »بابورنامه». تاشکېنت،1960،239-240 بېتلر). حسین بایقرا نینگ اۉزی اۉشه دور ادبیاتی نینگ انچهگینه کۉزگه کۉرینگن نمایندهلریدن اېدی. او «حسینیی» تخلصی بیلن ایجاد قیلگن. علیشېر نوايی نینگ خبر بېریشیچه، هر ایکّی: تورکي و فارسي تیلده شعر یرهتیش اقتداریگه اېگه بۉلگن حسین بایقرا اساسن اۉزبېک تیلیده ایجاد قیلگن.شو تیلده یازگن اثرلریدن دېوان هم توزگن.شونینگدېک،اونینگ علیشېر نوايی ایجادیگه بغیشلنگن رسالهسی هم اۉزبېک ادبیاتیدهگی قیمتبها منبعلردن سنهلهدی. سلطان حسین بایقرا 1506 ییلده شَیبانيلرگه قرشی حربي یوریشگه چیققن پیتیده وفات اېتهدی. غزللر * * * بۉلدی گُل وقتيو مېن دردو غمیده مبتلا، عشق اۉتیدین لالهدېک بغریمده یوز داغی بلا. حالی زارین،مېن کیبی سلطاندین ایرو توشگهلی، یپراق اېرمس، گُلدهکیم یوز تیل بیله ایلر ادا. مېن بیلور اېردیمکی، یۉقتور انتها عشقیمده هېچ، تا گُلی وصلینگ بیله قیلدیم محبت ابتدا. لالهدېک می جامینی توتگیل غنیمت،گُل چاغی. خاصهیکیم،اشارت اوردی بلبلی بېدیل صدا. گر حسینیی،تاپمهدی برگې جمالینگ باغیدین، بو چمنده،اې گُلی نوراس،سنگه بۉلسون بقا. * * * فراقینگده خسته کۉنگلوم قطره-قطره قان اېرور، اللّه-اللّه،بو نې هجری بېحدو پایان اېرور؟ هر سری یوز زخم اېرور جسمیمده،وه،نازی بیله هجر اۉقیدین هر جراحت ایچره بیر پَیکان اېرور. کۉز قیلور بو وجهدین تونلر دُری اشکین نیثار – کیم،خَیالینگ جان اوییده بیر کېچه مهمان اېرور. خنجری جورینگ دُرور اۉتلوغ کۉنگول آساییشی، سوو نېچوککیم، تشنه لبلر دردیغه درمان اېرور. اې حسینیی،هجر ارا بېخودلوغوم عیب اېتمهگهی، هر کیشیکیم بیر پری عشقیده سرگردان اېرور. * * * اې کۉنگول، اول دلربا نینگ اۉزگه یاری بار اېمیش، وه،سنگه دشمن بۉلوب، اول اۉزگهلرگه یار اېمیش. هر زمان یوز بار دل آزاریدین کۉنگلومدهدور، بهکیم،آزاری بوزوق کۉنگلومده مونچه بار اېمیش. دردی عشقینگ شرحینی کۉزومگه دېگچ تۉکتی یاش، وهکی،آنی یار ساغیندیم،ول والې اغیار اېمیش. زار اۉلوب عشقیده آزاری کېلورنی بیلمهدیم، زارلرغه عشقدین کېلگن نصیب آزار اېمیش. یوز آچیب اۉرتر مېنی،وه،عشق اۉتیدین نې گیله – کیم، منگه اۉت سالغاوچی اول آتشین رخسار اېمیش. هجریده بېچارهلیغدین آه-واویلا نې سود — کیم،بلالیغ عشق ایله بېچارهلیغ ناچار اېمیش. اې حسینیی،دېر اېدینگ اول دلربانی بېوفا، مېن هم انی مبهم اېتیبمېنکیم،آنچه بار اېمیش. * * * غنچهنی آغزینگ دېسهم،نَیلهی ا نینگ گوفتاری یۉق، سرونی قددینگ دېسهم،نېتهی ا نینگ رفتاری یۉق. آینی نې ینگلیغ سنگه نسبت قیلورکیم،حسن ارا سرودېک هم قددی یۉق،هم گُل کیبی رخساری یۉق. زلفونگه سنبلنی نې نوع ایلهگهی تشبیه کیم، هم دلاسا عطری یۉق،هم جان رشتهسیدېک تاری یۉق. ایته آلمان لعلِنگگه یاقوت اۉخشرکیم، آنینگ هم چوچوک طعمی-یو هم جانبخشلیق آثاری یۉق. گر رقیبینگدین مېنی اۉکسوک کۉرهرسېن تانگ اېمهس، کیمکه عاشق بۉلدی ایتدین کم هم آنینگ عاری یۉق. ایستهسنگ کۉنگلومگه آساییش قدح توت، ساقيا، کیم دَمې یۉقکیم اولوسدین یوز تومن آزاری یۉق. کۉییده ایتتی حسینیی کۉنگلی، تانگ یۉق، ایستهسه — کیم، بۉلوبتور آنده بیر دېوانهی افگاری یۉق. * * * چون جنون زنجیریگه بۉلدوم گرفتار، اې کۉنگول، بۉلغهسېن مېن تېلبه حالیدین خبردار، اې کۉنگول. قاچسهم اول زنجیر ایله آوارهلیغ صحراسیگه، قیلمه حالیمنی خرد اهلیغه اظهار، اې کۉنگول. قۉیکی دوران نینگ جفا آیین اېلی بېدادیدین، بۉلمسین هرگز الر ایچره پهدیدار، اې کۉنگول. انده هم قۉیمهی تاپیب، «دېوانهدور»، دېب باغلبان، سودرهب اېلتور بۉلسهلر خلقی ستمکار، اې کۉنگول. کېلدی اول مهوش مېنینگ جانیمغه بېداد اېتگهلی، اېمدی مېندین لحظهې اَیریلمه زنهار، اې کۉنگول. شاید اول ینگلیغ تاماشا ساری محوشلر بیله کېلگهی اول شمشاد قددو ماه روخسار، اې کۉنگول. کۉرگچ آنی گر حسینیی ینگلیغ اېتسنگ ترکی هوش، حسرتیده قیلغهسېن جانیمنی اِیثار، اې کۉنگول. * * * نېچه کویگهی هجر ایله فرسوده جانیم دَم-بدم، هجریدین کۉنگلومگه یوز غم،غم اوزه دردو الم. یار باردی کۉزدینو کۉنگلیمده فرقت شدّتی، هجری بېداد ایلهدی،جانیمغه دوران جور هم. کېچه-کوندوز جانیمه،وهکی،بلالر یوز قۉیوب، شام تا صبح اویقو یۉقدین کۉنگلومه یوز مینگ ستم. هجر ارا صبریم یۉقی اندوه ارا کۉپ مضطریب، اشکدین سېلی بلا،آه اۉتیدین هر دَم الم. برچه بیر ساريو یۉقتور یار وصلیدین اومېد، تاپکهسېن وصل،اې کۉنگول، اول دَمکی بۉلغهیسېن ادهم. اې حسینیی،ماتمیم شرحینی دېدیمکیم یازهی، سۉزیدین هم صفحهغه اۉت توشتی، هم کویدی قلم. * * * اې صبا بېرگیل خبر،سروی روانیم کېلدیمو، جان ایسی سېندین کېلور، روحی روانیم کېلدیمو؟ هجر دشتیده مونگرهب قالمیش اېردی خسته جان، وه دېنگیزکیم، اول غریبی ناتوانیم کېلدیمو؟ کېلگن اېرمیش خۉبلر عشق اهلی قانین تۉککهلی، اې کۉنگول،کۉرکیم مېنینگ قتلیمگه جانیم کېلدیمو؟ زلفیده سېن بندو مېن کۉییده بېمار، اې کۉنگول، زهعفدین دېکیم،سنگه مونگلوغ زبانیم کېلدیمو؟ یار مهمان بۉلسه جسم اوییگه،جان ایلهی نیثار، ایتینگیز،اې دۉستلرکیم،مهمانیم کېلدیمو؟ رحم اېتیب بیر کون حسینیینی ایتینگدین سۉرغهسېن، اول ملامت کۉییده ایتگن یهمانیم کېلدیمو؟ * * * بیر قویاش هجریده چېکتیم اۉتلوغ افغان بو کېچه، کویمهکیم دودیدین اۉلدی چرخ گریان بو کېچه. اول قویاش هجرانیده هر بیر قراسی شکلیدین قۉیدیلر هر بیر کۉزوم بیر داغی خرمن بو کېچه. شامی هجرانیمنی بیلمانکی، بو ینگلیغ تویرهدور، یا قیلیبتور دودی آهیم آینی پنهان بو کېچه. تۉکتی کوکب فرقتینگ شامیده کۉزوم آنچهکیم، قالدی گردون یوز تومن کۉز بیرله حیران بو کېچه. اې اجل، دادیمغه یېتگیل بو قتیغ حالتدهکیم، یۉقتورور پیدا مېنینگ شامیمغه پایان بو کېچه. پرچهمینگ تانگ یېلیدین آشفته بۉلموش بو کېچه — کیم، قیلیبدور رۉزغاریمنی پریشان بو کېچه. اې حسینیی، یار نینگ کۉکسیمگه یېتگن ناوهکین، جان بېریب قیلدیم بوزوغ کۉنگلومغه مهمان بو کېچه. * * * وای،یوز مینگ وایکیم،سروی روانیم باردیلا، صبرو هوشیم ملکیدین آرامی جانیم باردیلا. رشتهی جانیم بیله وصلی ا نینگ پیوند اېدی، جاویدان فرقت کېلیب پیوندي جانیم باردیلا. کیم بیله انگیزی مِهر اېتکهیمېن اېمدی،اې کۉنگول، چونکی مِهرهنگیز آتلیغ مهربانیم باردیلا. سۉرمه جانیم حالیدین،داغی جهان اقبالیدین، اې رفیقی مهربان، جانو جهانیم باردیلا. ناتوان بۉلسهم غریب اېرمس ا نینگ هجرانیدین، نې اوچونکیم اول غریبی ناتوانیم باردیلا. گرچی ایستب تاپمهدیم،لېکن کۉزومدین بارغهلی، آنی ایستب یوز ساری اشکی روانیم باردیلا. اې حسینیی،هجریده تاپسهم هلاکی جاویدان، قیلمهغیل حیرت،حیاتی جاویدانیم باردیلا. * * * وهکی،غم دشتیده ایتگن ناتوان کۉنگلوم قنی، ترکی جانیم ایلهگن بېخانومان کۉنگلوم قنی؟ نې نشانیدین خبر تاپتیم،نې آتیدین اثر، هجر وادیسینده بېنامو نشان کۉنگلوم قنی؟ دېمکیم،جانینگغه آرام ایستهسنگ تاپشور کۉنگول، سېن بورون کۉرگندېک،اې آرامِجان، کۉنگلوم قنی؟ لطفلر قیلمیش جهان رسواسی عشّاقیغه یار، وه، مو نینگدېک چاغده رسوای جهان کۉنگلوم قنی؟ سېل ساچر گلبرگی بۉستان ایچره اول آی باشیغه، بو محلده تامغودېک هر قطره قان کۉنگلوم قنی؟ سېن خود ایتورسېنکی،عشق ایچره کېرهک کۉنگلومغه صبر، صبر اېترغه،اې رفیقی مهربان، کۉنگلوم قنی؟ اېکی،دېرسېنکیم حسینیی اۉزگهگه بېرمیش کۉنگول، اۉزگهگه بېرمهک اوچون، اې بدگمان، کۉنگلوم قنی؟ * * * هېچ مسلمانغه، نگارا،داغی هجران بۉلمسون — کیم،وصالینگدین جُدا بۉلسه،انگه جان بۉلمسون. کۉز اوچیدین ناوهکی جورونگ بیله اۉلتور منی، دامهنی پاکینگ،بېگیم،ناگه ینه قان بۉلمسون. خسته کۉنگلوم بندی زلفونگدین پریشاندور بسې، جمعع قیلغیل سنبلینگنیکیم، پریشان بۉلمسون. جانغه یېتّیم دلبری نادان اېلیندین، آه،آه! هېچ کیشی نینگ دنیاده محبوبی نادان بۉلمسون. جان بېرورده کېلیب اۉلتور،بیر دَمې کۉرهی سېنی — کیم،حسینیی کۉنگلیده، اې دۉست، ارمان بۉلمسون. حسینیی نینگ علیشېر نوايی غزلیگه مخمسی لعلِ جانبخشیندین ایرو آبی حیواننی نېتهی؟ هردم ار یوز جان بېرور، جانانهسیز جاننی نېتهی؟ گر اېمهس منظور یوزینگ،حُرو غلماننی نېتهی؟ گُلشنی کۉیونگدین ایرو باغی رضواننی نېتهی؟ باشیمه گر گُل ساچر،سېنسیز گُل افشاننی نېتهی؟ هجری اندوهیده تا گُلشن ارا قیلدیم گذر، سرو بۉیی قامتینگ نینگ نخلیدین بېردی خبر، لېکن آنینگ وصلیدین نې بهره تاپدیم،نې سمر، نخلی قددینگ چون اېمهس گریان کۉزومده جلوهگر، جویبار اطرافیده سروی خراماننی نېتهی؟ جسمو جاننی ایستهمان،بیللهکی،جاناندن جُدا، کۉرسنگ اول مهوشنی،حالیم عرض اېتیب ایت،اې صبا، لېک زنهار آللیده بو نوع قیلغهیسېن ادا، اول ایتینگگه بۉلمهسه طعمه نوالینگده فدا، ضعفلیک پیکرنی نَیلهی، ناتوان جاننی نېتهی؟ بیردم،اې احباب،هر ساری قاشیمدن کېتمنگیز، هرنهکیم دېرمن موواججه بۉلمسه،اېشیتمنگیز، بوکی دېرمن چهرهدین قانلیغ یاشیم عاریتمنگیز، لعلگون اشکیم لبی هجرانیده عیب اېتمنگیز، کۉز یۉلیدین تۉکمهیین بغریمدهگی قاننی نېتهی؟ بو عجبدورکیم،سنگه معلوم بۉلمهیدور بو سِر — کیم،اېرورمېن لعلِ شوقیدین اۉلومگه منتظر، گر سویونگدین هر نفس یوز جام بېرسنگ،بار موزیر، ظلمتی هجریده چشمهنگ وصفین اېتمه،اې خضر، مېنکی عمرومدن تۉییبمېن،آبی حیواننی نېتهی؟ سۉز علاجیمدن دېمه،اې بحری عشق ایچره غاریق، کیم بۉلوبتور دېب غامینگدین داغ ایله جسمینگ هریق، گر منگه بارسېن موحیببو موشفیقو یارو شفیق، داغیمه مرههمنی کۉپ تکلیف قیلمه،اې رفیق، توتتوم اول داغیم اۉنگهلدی، داغی هجراننی نېتهی؟ تا اییردی مېندین اول مهوشنی چرخی کجنهاد، اې حسینیی، تېلبه کۉنگلوم بۉلمهدی بیر لحظه شاد، عاقبت چون تاپمهدیم اول شۉخ وصلیدین مراد، یاردین ایرو بوزوغ کۉنگلومگه قیلدیم خیرباد، اې نوايی، اۉیله گنج اۉلمهی چو ویراننی نېتهی؟ تۉرتلیکلر 1 کۉرستمه چمنده سروی یۉلداش منگه – کیم،کۉرگنیدن کۉزدین آقر یاش منگه. ایندورسه نې بۉلدی هر نفس باش منگه، اول سروی روانکی، بۉلدی بۉیداش منگه. 2 اول شۉخکی بیردم منگه همدم بۉلمس، زخم اورسه فراقی،وصلی مرهم بۉلمس. عشقیده کۉنگول نصیبی جز غم بۉلمس، کۉنگول کۉترهی دېسهم، کۉنگول هم بۉلمس. منبع:خورشیددوران کتابخانه سیدن [ پنجشنبه یکم مرداد ۱۳۹۴ ] [ 2:11 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||