|
uzbegim
ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی
| ||
|
جهان نثری انتولوژیسی ابهی قۉنهنبایېو (1845-1904؛ قازاغایستان) قزاق ادیبی، ییریک سۉز صنعتکاری ابهی 1845 ییلده قازاغایستان نینگ سېمېی ولایتیگه قرهشلی ایهکۉز تومنی نینگ چینگزتاغ یانبهغریده جایلشگن قارهوی آوولیده بای خاندانده توغیلگن. آتهسی قۉنانبای سېمېی نینگ اعتبارلی بایلریدن بۉلگن. شاعر نینگ اصل اسمی ایبراهیم بۉلیب، آنهسی اولجان و آتهسی نینگ آنهسی زيرک ماما تمانیدن اېرکهلنیب، ابهی دېب چقیریلر اېدی. کېینچهلیک بو نام شاعر نینگ تخلصیگه ایلنیب کېتدی. ابهی دستلبکی معلوماتنی آوولیدهگی ملا قۉلیده آلدی، 12 یاشیده عارېنبورگدهگی مدرسهده اۉقیدی. شو دوردن باشلب او شعرلر یازه باشلهگن، لېکن آتهسیدن چۉچیب، شعرلرینی هېچ کیمگه کۉرسهتمهیدی. ابهی 35 یاشلریده ادبیاتگه قیتهدن کیرادی، لېکن بو دورده هم شعرلرینی دۉستلری نینگ نامیدن چاپ اېتتیریب یوردی. 1886 ییلده «یاز» شعرینی بیرینچی مرته اۉز امضاسی بیلن اعلان قیلگن. بویوک شاعر اۉز ایجادیده یهسسهوي، نواي، فوزولي عنعنهلرینی دوام اېتتیرگن، پوشکین، لېرمانتاو اثرلرینی قزاق تیلیگه ترجمه قیلگن. او 1904 ییل 6 جولایده وفات اېتدی. ابهی انساننی کامل کۉریشنی ایستردی، تورکي خلقلر تاریخینی یخشی بیلهدیگن متفکر اېدی. او نواينی اۉزی نینگ بویوک استاذی دېب بیلگن. اثرلری: «ایسکندر»، «مسعود» داستانلری، «قارهکۉز» فلسفي دیدهکتیک اثری، «قیش»، «بورگوتچی»، «کوز» کبی شعرلری، «عظیم کیسّهسی» داستانی، «نقليه سۉزلر» (44 حکایهتدن عبارت) مجموعهسی و باشق ابهی قۉنهنبایېو. نصیحتلر آلتینچی سۉز قزاقلرده: «هنر نینگ باشی بیرلیکده، رزق نینگ باشی تیریکلیکده» دېگن مقال بار. اما اولر: بوندهی بیرلیک قندهی اېلده قندهی قیلسه بۉلهدی - بونی بیلیشمهیدی. اولر: آت اۉرتهده، آش اۉرتهده، کییم اۉرتهده، بایلیک اۉرتهده بۉلسه اېکن، دېب اۉیلشهدی. اوندهی بۉلسه - بایلیکدن نیمه فایده-یو، کمبغللیکدن نیمه زیان؟ اوندهی بۉلسه آشنا-آغهینینگ یۉقالمهی توریب، مال تاپیش نینگ نیمه کېرهگی بار؟ شومی بیرلیک؟ یۉق! بیرلیک - قۉرهنگدهگی مالده اېمهس، توشونچهنگده بۉلیشی کېرهک. مال بېرسنگ آتهسی باشقه، آنهسی باشقه، دینی باشقه، تیریکچیلیگی باشقهلر هم سېن بیلن تینچ-تاتوو بۉلهوېرهدی. اگر بیرلیک منه شوندهی حساب بیلن اۉلچهنسه، یعنی مالگه ساتیب آلینسه، بو بیرلیک - بیرلیک اېمهس، ابلهلیکدیر! دۉست بۉلهمن دېگن کیشی بېر دېمسدن دۉست دۉست بۉلسه، تینچ-تاتوو یهشهسه، توز-نصیبهسینی خدادن تیلهسه یخشی بۉلهدی. عکس حالده، توز-نصیبهسینی خدادن تیلهمهیدی، محنت قیلمهیدی و بیر-بیریگه بلا ایزلهیدی، بیر-بیرینی الدهش نینگ پَییگه توشهدی. خۉش، شو هم بیرلیک بۉلدیمی اېندی؟ ابهی (ایبراهیم قونانبایېو) خیخ عصر نینگ ایکّینچی یرمیده یهشهب ایجاد قیلدی. او حاضرگی سېمیپهلهتینسک آبلهستیدهگی چیزگیزتاغ اېتکلریگه جایلشگن تا‘بیقتی اوروغیدن بۉلیب، 1845 ییل 10 اگوستده توغیلهدی. ابهی قونانبایېو – بویوک قزاق شاعری، معرفتپروری و دېمکراتی، ینگی قزاق مدنیتی نینگ اساسچیسی، خلقلر دۉستلیگی نینگ کویچیسیدیر. «رزق - تیریکلیکده» دېییشهدی. بو نیمه دېگنی؟ دېمک، تنهنگده جانینگ بۉلسه، تیریکلیک شومی؟ یۉق، بوندهقه تیریکلیک ایتده هم بار. تیریکلیکنی شوندهی دېب توشونیب، شو توشونچه بیلن یهشهگن آدم اۉلیمنی یات کۉریب، آخرتگه دشمن بۉلهدی. اۉز جانینیگینه حمایه قیلیب، یاو تېگسه قاچیب، قۉرقاق اتهلیب، محنت قیلیشدن باش کېکیب، اېرینچاقلیک قیلیب، مهخسیمچه بۉلیب یوریش-بو هم یوقاریده ایتیلگن رزققه نسبتاً نانکۉرلیک قیلیشدیر. تیریکلیکنی بوندهی توشونیش یرهمهیدی؛ اۉزینگ تیریک بۉلگه نینگ بیلن کۉنگلینگ، کۉکرهگینگ اۉلیک بۉلسه، بو تیریکلیک - تیریکلیک اېمهس، البته؛ اۉزینگ تیریک بۉلسنگ-او، کۉکرهگینگ اۉلیک بۉلسه - عقل تاپسنگ مال تاپمهیسن، مال تاپسنگ عقل تاپمهیسن. حلال محنتینگ بیلن اېرینچاقلیک قیلمهی مال تاپیش اوچون غیرت قیلالمهیسن. ایش وقتیده عیار، آش وقتیده تیار بۉلیب، سیرتینگ یلتیرهب، ایچینگ قهلتیرهب یوریب، تیریکمن دېگندن کۉره - بوندن خدا یوبارگن حلال اۉلیم مینگ مرته افضل. اۉن تۉرتینچی سۉز تیریک آدم نینگ یورهکدن هم عزیز جایی بارمی؟ بیز نینگ قزاقلرده «یورهکلی کیشی» دېگنی - باتیر کیشی دېگنی. اولر یورهک نینگ بوندن باشقه فضیلتلرینی توشونمهیدیلر. رحم-شفقت قیلیش، مهربانلیک، انسان فرزندینی اۉز بهغریم دېب توشونیب، اولرگه هم اۉزینی ایهگندېک ایهب قرهش - بولر نینگ همهسی یورهک ایشیدیر؛ شو نینگدېک، عاشقلیک، سېوگی-محبت هم یورهک ایشی. یورهک نینگ مصلحتیگه عمل قیلیب گپیریلگنده گپ یالغان چیقمهیدی. یورهک نینگ ایتگنیگه کیرمهی، نفس نینگ بویورگنینی قیلسنگ - سۉزسیز ادهشهسن. قزاقلر نینگ «یورهکلی» دېگن کیشیسی - مهقتشگه اونچه عرضیمهیدی. اولر: بیرو نینگ ایتگن گپیگه کیرادیگن، وعدهگه وفا قیلهدیگن، یماندن تېز یوز اۉگیرهدیگن، ایتگه اۉخشهب کۉچ کېتیدن اېرگشهوېرمهیدیگن، بلکه عکسینچه، ادهشگن کۉپ نینگ جلویدن اوشلب تۉغری یۉلگه سالیب یوباره آلهدیگن، گرچند مشکل بۉلسه-ده، عدالتلی عقل اعتراف اېتگن نرسهگه، گرچی آسان بۉلمهسه-ده، بۉیسونمهیدیگن کیشیلرنی باتیر دېب حسابلهمهیدیلر. بلکه عکسینچه، اولر فقط قشقیر یورهکلی کیشیلرنیگینه باتیر دېب توشونهدیلر. قزاقلریمیزده آدم بالهسی عقلسیزلیگیدن یۉلدن آزمهیدی، بلکه عقللی گپلرنی اوقیب آلیسهگه ذهنی اۉتمهگنلیگیدن غیرتسیزلیگی و قرارسیزلیگیدن یۉلدن آزهدی. مېن اولر نینگ کۉپچیلیگی نینگ بیرار ایشنی «بیلمسدن قیلیب قۉیدیم» دېگنلریگه مطلقا ایشانمهیمن. اولر گرچند بیلیب تورسهلر هم، ناجۉیه ایشلرگه عارسیزلیگی، وجدانسیزلیگیدن یۉل قۉییشهدی. یمانلیککه بیر بېریلیب کېتدیمی، بس، اوندن اۉزینی کېکیب آلهدیگن جرعت قزاقلرده کمدن-کم بۉلهدی. اولر نینگ اېل آرهسیده: اېر ییگیت، باتیر ییگیت، پیشیق ییگیت، دېگن گپلریگه ایشانمسلیک کېرهک. اولر بو سۉزلر بیلن ییگیتلرنی بۉلهر-بۉلمسگه مهقتهب، حولیقتیریب، یۉلدن آزدیریشهدی-یو، آخری نیمه بیلن توگهشی حقیده اۉیلشمهیدی. خداگه هم، بندهسیگه هم خوش کېلمهیدیگن، عار-ناموسنی آیاقآستی قیلهدیگن بو ایشلردن اۉزینی صاف توته آلمهیدیگن، بېهوده مقتولرگه اوچهدیگن، اۉزی نینگ قیلهیاتگن ایشینی اۉزی سېزمیدیگن ییگیتنی یخشی ییگیت دېب بۉلهدیمی؟ سهتقهی یخشی ییگیت کېتسین او! شو هم آدم بۉلدی-یو! اۉن بېشینچی سۉز مېنینگ نظریمده، عقللی کیشی بیلن عقلسیز کیشینی اجرهتیب تورهدیگن بیرته نرسه بار. اوّل هم بار بندهسی یرهتیلگندن کېین، دنیادهگی موجود نرسهلرگه قیزیقمهی علاجی یۉق. خودّی شو پیت اونینگ عمریده اېنگ قیزیق دوری بۉلیب اېسیده قالهدی. شونده عقللی آدم کېلگوسیده نفعی تېگهدیگن بیر ایشگه مِهر قۉییب، اخلاص بیلن یاپیشر اېکن-او، بیر کون اونینگ انه شو قیزیققن نرسهسی اۉزی نینگ سېوگن کسبیگه ایلنیب، کونیگه یرهب، کۉز کۉرهدیگن، قولاق اېشیتهدیگن، کۉنگیل سېزهدیگن بۉلهرکن. نهایت، شوندهی اۉتگن عمر نینگ اۉکینچی هم بۉلمس اېکن. عقلسیز کیشی نیمهایکه کۉرسه - شونگه هوس قیلیب و اولر نینگ بیرانتهسینی هم باشینی توتالمهی، نې-نې طلاگه تاپیلمهیدیگن عمرینی ایت عذابیگه خوار-زارلیک بیلن اۉتکزیب یوبارر اېکن-او، کېینگی اۉکینچیدن فایده چیقمس اېکن. او آدم اۉزینی یاشلیگیده، بو هنر بۉلمهسه، او هنر، دېب اۉزینی هر ایشگه قادر سېزیب، او شاهدن بو شاهگه اوچیب قۉنیب، گۉیا یاشلیگی ابدي تورهوېرهدیگندهی، بېلی نینگ قوّتی، کۉزی نینگ نوری کېتیب، قریمهیدیگندهی کۉرینرکن-او، وقتی کېلیب، توشونیب، بیرار ایش نینگ باشینی اوشلهیمن، دېگنده، یاشی اۉتیب، کوچی کېتیب، قۉلیدن هېچ نرسه کېلمهی قالر اېکن. کېین هر نرسهگه بیر قیزیقیش مسألهسی. اگر بیرار نرسهگه قیزیقسنگ - باره-باره اونی سېویب قالرکنسن، کیشی. بیر نرسهنی سېویش نینگ اۉزی هم بیر درد بۉلهرکن. انه شو سېوگن ایشینگگه، کسبینگگه یېتهی-اېتهی دېب تورگنده، آدمده قندهیدیر بیر مستلیک، مغرورلیک پیدا بۉلهرکن. معلومکی، مستلیک هر قندهی مست کیشی نینگ عیبینی کۉپراق یوزهگه چیقرر، کۉزلرینی شیره باستیرر، مغرورلنتیریب یوبارر اېکن. انه شوندهی پیتده اېسلیک آدم اېسینی یۉقاتیب قۉیمهی، عقل-هوشینی بیر جایگه ییغیب آلیب، اۉز کسبی-کاری نینگ اېتهگیدن محکم اوشلر اېکن. اېسسیز، آوسر کیشیلر اېسه باشی ایلنیب، کۉزی تینیب، باسر-توسر جایینی بیلمهی، حولیقیب، باش یلنگ، اېگر-تۉقیمسیز آتینی قمچیلهیوېرر اېکن - مېن شونی کۉردیم. اگرده سېن هم عقللی کیشیلر نینگ صفیده بۉلگینگ کېلسه، هر کونی بیر مرته، یا هفتهده بیر مرته، هېچ بۉلمهسه آییده بیر مرته اۉزینگگه اۉزینگ حساب بېر! اۉتگن عمرنی قندهی اۉتکزیبسن: نه علمگه، نه جمعیتگه و نه اۉزینگگه فایدهلی بیرار ایش قیلیبسنمی؟ یا اېسه قندهی قیلیب اۉتکزگنلیگینگنی اۉزینگ هم سېزمهی قالیبسنمی؟ [ سه شنبه بیست و سوم تیر ۱۳۹۴ ] [ 7:29 ] [ داکترفاریابی ]
|
درباره وبلاگ  حرمتلی وعزیز دوستلر بو ویبلاگه خوش کیلدینگیز .سیز بو ویبلاگه یازیلگن ادبی فرهنگی تاریخی اجتماعی مضمونلر نی قویگن من .اوقوب وکمچیلیک لرنی تولدیره سیز دیگن امیده من.باشلنیش بیتیده حرمتلی متفکر شاعر ایرکین واحدوف نینگ اوزبیگیم عنوانلی شعرینی قویب شو شعر اساسیده آزگینه بولسه هم تورک اوزبیک تاریخی توغری سیده معلومات لر قیدیریب وب گه تشلب باره یابمن .سیز اولوغ شخصلر گه مقول بولسه دیگن امیده من.داکتر عزیزالله فاریابی AZIZULLAH FARYABI DR.FARYABI@GMAIL.COM DR-FARYABI@HOTMAIL.COM کانادا +1 778 998 3643 SKYPE DR-FARYABI65 | |
| [قالب وبلاگ : تمزها] [Weblog Themes By : themzha.com] | ||