تېمور توزوکلری
"تېمور توزوکلری" - امیر تېمور نینگ حربي و سیاسي فعالیتیدن معلومات بېرووچی تاریخي اثر. "توزوکی تېمور" و "توزوکاتی تېمور" ناملری بیلن اته‌ لگن. امیر تېمور نینگ "توزوکلر" مؤلفی اېکنلیگینی اعتراف اېته‌ دیگن عالِملر کۉپچیلیکنی تشکیل اېته‌ دی. بولر آره‌ سیده "تېمور توزوکلری" نینگ انگلیسچه ترجمانلری و ناشرلری دېوی و اوه‌ یتلرDevi va Uaytlar، مشهور تورک قاموسي عالِمی شمس الدین سامي، قۉلیازمه‌ لر نینگ ییریک تدقیقاتچیسی ن.د. میکلوخامه‌ کله‌ یلرN.D. MikluxoMaklaylar هم بار. باشقه‌ بیر گروه عالِملر نینگ فکریچه، اثر 16—17-عصرلرده هندوستانده یازیلگن.

اثر 2 قِسمدن عبارت. بیرینچی قِسمده امیر تېمور نینگ ترجمه‌ی حالی، اجتماعي سياسي فعالیتی، اونینگ ماوراوالنهرده مرکزي حاکمیتنی قۉلگه کیریتیشی، سیاسي ترقاقلیککه برهم بېریشی، مرکزلشگن دولت توزیشی، 27 مملکتنی، جمله‌دن، اېران، افغانستان، آذربایجان، گروزيه و هندوستاننی اۉز تصرفیگه کیریتیشی، آلتین اۉرده‌ حکمداری تؤخته‌ میش، تورک سلطانی بایزید اییلدیریمگه قرشی حربي یوریشلری، اولکن سلطنتینی مستحکملش اوچون تورلی اجتماعي طبقه‌لرگه نسبتاً قنده‌ی مناسبتده بۉلگنلیگی بویوک صاحبقران تیلیدن ایخچم طرزده بیان اېتیلگن.

ایکّینچی قِسم مشهور جهانگیر نینگ فرزندلریگه اته‌ لگن اۉزیگه خاص وصیت، پندنصیحتلری و اۉگیتلریدن عبارت. اونده دولتنی اداره‌ اېتیشده کیملرگه ته‌یه‌نیش، تاج و تخت اېگه‌لری نینگ توتومی و وظیفه‌لری، وزیر و قۉشین باشلیقلرینی تنلش، اوردو نینگ توزیلیشی و جنگ آلیب باریش قاعده‌لری، سپاهيلر نینگ معاشی، مملکتنی باشقه‌ ریش ترتیبی، دولت اربابلری و قۉشین باشلیکلری نینگ بورچ و وظیفه‌لری، امیرلر، وزیرلر و باشقه‌ منصبدارلر نینگ تاج و تخت آلدیده کۉرسه‌تگن علیحده‌ خدمتلرینی تقدیرلش یۉسینی و باشقه‌ خصوصیده گپ باره‌ دی.

اثر امیر تېمور دوریده‌گی اۉزبېک دولتچیلیگی تاریخینی اۉرگنیشده اساسي منبع بۉلیب خدمت قیله‌دی. "تېمور توزوکلری" ("توزوکی تېموري") نینگ فنده قید اېتیلگن ایلک نسخه‌سی اېسکی اۉزبېک تیلده بیتیلگنلیگی معلوم. بو عثماني تورک حاکملریدن بیری — یمن حاکمی جعفر پاشا (حکمرانلیک ییللری 1607—12)  نینگ کتبخانه‌سیده‌گی تورکي تیلده یازیلگن اثر بیلن باغلیق. "توزوکی تېموري" نینگ سوز باشیده کېلتیریلیشیچه، اۉرته‌اسيالیک میر ابو طالب حسینیی الریزي اتتوربتي مککه‌ی مکرّمه و مدینه‌ی منوره‌ گه حج قیلگن وقتیده اثرنی اۉقیشگه میسر بۉلگن و 1610 ی. جعفر پاشا نینگ تاپشیریغی بیلن اونی فارس تیلیگه اۉگیرگن. بیزگچه انه‌ شو فارسي نسخه‌ تاش باسمه‌لر، زمانه‌ وي نشرلر و قۉلیازمه‌لر شکلیده یېتیب کېلگن. حسینیی توربتي فارسچه ترجمه‌نی 1637 ی. بابوري حکمدار شاه جهانگه (1628—57) تارتیق قیلگن. شاه جهان ترجمه‌ بیلن تنیشیب چیقیب، اونده اَیریم ناخنیکلیکلر و کمچیلیکلر تاپگن همده‌ ییریک عالِم، رئیس ولایتی نینگ قاضی کلانی محمد اشرف بخارينی (وفاتی 1652 ی.) حضوریگه چقیرتیریب، مذکور ترجمه‌نی معتبر اثرلر، خصوصاً، شرَف الدین علی یزدي نینگ "ظفرنامه"سی و شونگه اۉخشش مهم‌ منبعلرگه سالیشتیریب چیقیش و شو یۉل بیلن ترجمه‌ده‌گی خطا و کمچیلیکلرنی برطرف قیلیشنی تاپشیرگن. محمد اشرف بخاري کۉرسه‌تمه‌گه کۉره‌، میر ابو طالب الحسیني اتتوربتي نسخه‌سینی دقّت بیلن تحریر قیلگن. شو ذیلده اثر نینگ ینگی، تۉلدیریلگن تحریری وجودگه کېله‌دی و او "ملفوظاتی تېموري" ("تېمور نینگ ایتگنلری") و "واقعاتی تېموري" ("تېمور نینگ باشیدن کېچیرگنلری") نامی بیلن تنیله‌دی. کېینچه‌لیک اوندن کۉپلب نسخه‌لر کۉچیریلگنی معلوم.

معلوم بۉله‌دیکی، بابوريلر سلطنتیده "توزوکی تېموري" اساسیده ایکّیته مستقل اثر وجودگه کېلگن و اولر نینگ کېینگی عصرلرده ترقه‌لیشی بیلن باغلیق اۉزیگه خاص تفصیلاتلر بار.

"توزوکی تېموري" نسخه‌سینی دستلب هندوستانده یشه گن انگلیس ضابطی مایور دېوی 1779 ییلده انگليه‌گه آلیب کېلگن. سۉنگره‌ عرب تیلی پراف. انگلیس مایوری اوه‌ یتگه اونی کۉریب چیقیش اوچون تاپشیرگن. اوه‌ یت "توزوکی تېموري"  نینگ فارسچه متنینی نشرگه تیارله‌گن، مایور دېوی اېسه اونی انگلیسچه‌گه اۉگیرگن و کۉرسه‌تکیچ، ایضاحلر بیلن تامینله‌گن. اثر متنی و انگلیسچه ترجمه‌سی 1783 ی. بویوک بریته‌نيه‌ نینگ آکسفارد شهریده نشر اېتیلگن.

عیناً شو نشر دنیا مملکتلریگه کېنگ ترکه‌لگن و "توزوکی تېمور" یاکه "توزوکاتی تېمور" نامی بیلن شهرت تاپگن. آکسفارد نشری کېینچه‌لیک هېچ بیر اۉزگریشسیز، جهان نینگ کۉپلب شهرلریده، مس.، 1785 ی. کَلکوتته، 1868، 1963 و 1992 ییللرده تهران، 1890 ی. بامبېیده چاپ اېتیلگن. بو نشرلر کۉپلب مملکتلرگه، جمله‌دن، اۉرته‌ آسیاگه هم ترکه‌لگن.

اوه‌ یت و دېوی نشر اېتگن فارسچه متندن تنیقلی شرقشناس ل. لنگلې نینگ فرانسوز تیلیگه اۉگیرگن ترجمه‌سی 1787 ی. پاریسده نشر قیلیندی.

1892 ی. ل. لنگلې نینگ فرانسوزچه نشریدن ن. پ. آستراوماو رهبرلیگیده تاشکېنت گیمنزیه‌سی نینگ بیر گروه طلبه‌لری اثرنی روس تیلیگه ترجمه‌ قیددیلر.

1968 و 1992 ییللرده ای. م. مومناو یازگن قیسقه‌ سۉز باشی بیلن ن. پ. آستراوماو نشری چاپ اېتیلدی.

"تېمور توزوکلری" نینگ دېوی و اوه‌ یت نشری اساسیده چیقریلگن تاشباسمه و کېینگی نشرلریدن بیری اساسیده علیخانتۉره ساغوني 1967 ی. تاشکېنتده "توزوکی تېموري"نی اۉزبېک تیلیگه ترجمه‌ قیلگن و "گُلستان" ژونالیده ترجمه‌ نینگ فقط 30 فایزی اعلان اېتیلگن. اثر تۉلیق چاپ اېتیلمه‌گنلیگی نینگ سببی و 1989 ی. اۉزبېک تیلیگه قیلینگن ینه‌ بیر ترجمه‌ خصوصیده اکاد. ب. احمېداو قوییده‌گیچه فکر بیلدیرگن: "...اۉشه‌ وقتده جمعیتیمیزده‌گی موجود احوال، انیقراغی رسمي حاکمیت مامورلری نینگ اۉتمیش تاریخیمیزنی اۉرگنیشگه بۉلگن یامان مناسبتی نتیجه‌سیده علیخانتۉره ساغوني ترجمه‌سی تۉله‌ طرزده باسیلیب چیقمه‌دی. ینه‌ شونی هم قید اېتماق لازمکی، ترجمه‌ نینگ باسیلگن قِسمی بعضی کمچیلیکلردن هم خالی اېمس اېدی. اونده، مس.، اَیریم جمله‌لر نینگ تشلب کېتیلگنی انیقلنگن، اصل متندن چېتگه چیقیش حاللری موجود؛ کیشی ناملری، جغرافي اتَمه‌لرده و اصطلاحلرده غلطلیکلر بار. مهم‌ تاریخي واقعه‌لر، تاریخي شخصلر، جغرافي و اېتنیک ناملر، تورلی اتَمه‌لر و اولر نینگ شرحلری اېرکین تلقین اېتیلگن. 1989 ییلده علیخانتۉره‌ نینگ اۉشه‌ نشرینی "توزوکی تېمور"  نینگ بامبېیده چاپ اېتیلگن فارسچه متنیگه سالیشتیرگن حالده اۉزبېک تیلیده ینه‌ بیر ترجمه‌ عملگه آشیریلدی. اونی اۉزبېک شرقشناسی حبیب الله کرامتاو حاضرلب، آلدین "شرق یولدوزی" ژونالیده (تاشکېنت، 1989، 8سان)، سۉنگره‌ علیحده‌ کتاب حالیده (1991) غفور غلام نامیده‌گی ادبیات و صنعت نشریاتیده نشر اېتتیردی".

مذکور نشرنی تیارلشده ابو رحان بېروني نامیده‌گی شرقشناسلیک انستیتوتی قۉلیازمه‌لر فوندیده سه‌کلنه‌یاتگن 1785 ی. کَلکوتته، 1868 ی. تهران و 1890 ی. بامبېی نشرلری ه. ساغوني ترجمه‌سی بیلن سالیشتیریلگن. ترجمه‌ متنی فارسي اصلیتدن انچه‌ فرقلنگنی باعث بامبېی نشری اساسیده قیته‌دن اۉزبېک تیلیگه اۉگیریلگن و آغیر قتغان دوریده اۉزبېک خلقیگه امیر تېمور تۉغریسیده‌گی حقیقتنی یېتکزیشگه اینتیلگن علیخانتۉره ساغوني ناملری حرمت یوزه‌سیدن ینگی ترجمه‌ده 1ا‌ۉرینگه قۉییلگن. بو بیلن، 1967 ییلده باشلنگن خیرلی ایشنی نهایه‌سیگه یېتکزیب، مرحوم دامله نینگ روحی پاکلرینی شاد اېتیش مقصدی کۉزلنگن.

اثر نینگ "شرق یولدوزی" ژونالیده چاپ اېتیلگن ترجمه‌سی اساسیده 1991 ی. باکو و آلمه‌اته‌ده هم "تېمور توزوکلری" نینگ قزاق و آذربایجان تیللریده‌گی ترجمه‌ کتابلری نشر اېتیلدی. 1996 ی. اثر نینگ ینگی ترجمه‌سی قَیته اۉزبېک تیلیده چاپ اېتیلدی.

1999 ی. شرقشناس حمیدالله کرامتاو اثرنی بامبېی نشری اساسیده 1مرته‌ بې‌واسطه‌ فارس تیلیدن روس تیلیگه ترجمه‌ قیلدی.

"توزوکی تېموري" نینگ سبحان بخشی (دهلی، 1855) و محمد فضلحق (بامبېی، 1908) طرفلریدن عملگه آشیریلگن اوردوچه ترجمه‌لری هم موجود.

"توزوکی تېموري" صفتیده تنیلگن عیناً دېوی و اوه‌ یت نشری دنیا نینگ تورلی بورچکلریده قَیته‌قه‌یته نشر اېتیلگن و علمي دایره‌ده ایشانچگه کیرگنی باعث جهان نینگ کۉپلب تیللریگه ترجمه‌ قیلینگن. "ملفوظاتی تېموري"، "واقعاتی تېموري" و باشقه‌ ناملر بیلن تنیلگن و کۉپینچه‌ اده‌شیب "توزوکی تېموري"گه نسبت بېریله‌دیگن اثر نسخه‌سی نینگ یوزه‌گه کېلیشی تۉغریسیده عرب عالِمی مظهر شهاب "تېمور" ناملی کتابیده "توزوکی تېمور" نینگ یوقاریده اېسله‌تیلگن انگلیس و فرانسوز تیلیده‌گی نشرلری نینگ سۉز باشلرینی اۉرگنیش اساسیده شونده‌ی یازگن: "و نیخریتVa nixryat امیر تېمور ملفوظاتلری نینگ ابو طالب الحسیني تامانیدن قیلینگن اوشبو ترجمه‌سیدن فارس تیلیگه اۉگیریلگن باشقه‌ 2 نسخه‌سی (هندوستانده شاه جهان کۉرسه‌تمسیگه بناءً، محمد افضل بوخاري تامانیدن تیارلنگن نسخه‌لر نظرده توتیلماقده) تاپیلگونگه قدَر بو حال شو ذیلده دوام اېتدی". اولردن 1نسخه‌نی هندوستانده خدمتده بۉلگن انگلیس ضابطلریدن بیری دېغلیگه مۉغول — مسلمان سلطانلری نبیره‌لری نینگ بیریدن آلیشگه موفق بۉله‌دی. شو باعثدن هم مذکور نسخه‌ سلطاني نسخه‌ (نسخه‌ی ایمپېراتوريه) نامی بیلن اتله‌دی. ملفوظات نینگ ایکّینچی نسخه‌سی هم دهلیدن تاپیلیب، اونی هم انگلیس جنراللریدن بیری بریته‌نيه‌گه آلیب کېته‌دی. ینگی تاپیلیب، 1830 ییلده انگليه‌گه آلیب کېلتیریلگن ایکّله‌ نسخه‌ نینگ قیمتلی تامانی شونده اېدیکی، بو ایکّی نسخه‌ امیر تېمور نینگ ملفوظاتلرینی تۉله‌تۉکیس قه‌مره‌گن بولیب، اولر صاحبقران حیاتینی آخرگی ییلیگچه حکایه‌ قیلردی.

1830 ی. چرلز ستیورت کېین تاپیلگن ینگی ایکّینچی نسخه‌ بریته‌نيه‌گه کېلتیریلگه‌چ، تنیشیب چیقیب، بیر ترجمه‌ نینگ 2 نسخه‌سی اېکنلیگینی انیقله‌دی. بو ترجمه‌ مؤلفی هندوستانده سلطنت یوریتگن تېموري سلطانلر دولتی حاکملریدن بیری بۉلگن شاه جهان دوریده پادشاه‌ سراییده خدمتده بۉلگن منصبدار شخصلردن بیری محمد افضل البوخاري اېدی. موترجیم نینگ یازیشیچه، اوشبو ترجمه‌نی او 1670 ییلده عملگه آشیرگن. محمد افضل البوخاري اۉز ترجمه‌سی نینگ مقّدمه‌سیده اشاره‌ ت قیلیب کېتگن ینگی (سلطاني) نسخه‌گه کیریتیلگن اکثر قۉشیمچه‌لر، شرَف الدین علی یزدي نینگ "ظفرنامه" اثریدن آلینگنلیگیگه ایشانچ حاصل قیلیش ممکن.

شونده‌ی قیلیب، محمد افضل بوخاري قَیته ایشله‌گن و شرَف الدین علی یزدي نینگ "ظفرنامه"سی اساسیده تۉلدیریلگن "ملفوظاتی تېموري" دېب ناملنگن ینگی اثر وجودگه کېلدی و ترقه‌له باشله‌دی. حاضرده اونینگ نسخه‌لری بیر قنچه‌ مملکتلر کتبخانه‌لریده سه‌کلنماقده. شرق قۉلیازمه‌لری کتلوگلری نینگ توزووچیلریدن بعضیلری هم اونی "توزوکی تېموري" دن فرقلی اۉله‌راق "ملفوظات" اېکنلیگیگه اشاره‌ قیلگنلر. البته‌‌، ناملنیشی "واقعاتی تېموري"، "تنظيماتی تېموري" و باشقه‌ شکللرده هم اوچره‌یدی. اوندن تشقری کېینگی عصرلرده‌گی گاهیده تۉله‌، گاهیده ناقص نسخه‌لریده خطاطلر تامانیدن اۉزباشیمچه‌لیک بیلن کیریتیلگن کۉپلب تۉقیمه‌لر، بیرینچی نسخه‌لرده بۉلمه‌گن واقعه‌لر تفصیلاتلری هم اوچره‌یدی. بوندن تشقری، ذکر اېتیلگن 2 هر خیل اثرنی "توزوکی تېموري" و "توزوکاتی تېموري" ناملری بیلن بیر مقوا‌ ایچیده کۉچیریب یازیشگن. شو باعث حتا اروپاده و بعضی بیر شرق مملکتلریده شرق قۉلیازمه‌لری نینگ چاپ اېتیلگن کتلوگلریده هم شونده‌ی چلکشلیک کۉزگه تشلنه‌دی. بونده‌ی کمچیلیک "تېمور توزوکلری" نینگ 1991 یه 1996 ی. نشرلری سۉز باشیده هم بار.

"ملفوظاتی تېموري"دن قطار ترجمه‌لر عملگه آشیریلدی. 1830 ی. انگليه‌ده چرلز ستیورت اونی انگلیس تیلیگه اۉگِردی. اونده امیر تېمور حیاتی نینگ 39 یاشیگچه بۉلگن واقعه‌لر عکس اېتتیریلگن.

19 ه.ده اۉرته‌ آسیاده "ملفوظاتی تېموري" نینگ فارسيدن اېسکی اۉزبېک تیلیگه قیلینگن 3 ترجمه‌سی پیدا بۉلدی. شرقشناس ستاری کتلوگیده کېلتیریلگن معلوماتگه کۉره‌، اولردن بیرینی 1836 ی. قۉقان خانی محمد علیخان نینگ بویروغیگه بناءً، خۉجند قاضیسی نبیجان مخدوم خاطب عملگه آشیرگن. ترجمه‌ فارس تیلیده‌گی ناقص نسخه‌دن قیلینگن و امیر تېمور نینگ 39 یاشگچه واقعه‌لری کېلتیریلگن. حاضر بو قۉلیازمه‌ سنکتپېتېربورگده‌گی شرقشناسلیک اینتیده سه‌قلنماقده.

باشقه‌سی، خیوه‌ده محمد یوسوف اراجي تامانیدن 1856—57ی.لر "توزوکی تېموري" نامی بیلن ترجمه‌ قیلینگن و ینه‌ بیری "قصه‌ی تېمور" و "ملفوظات" ناملری بیلن معلوم بۉلگن پهلوان نیاز دېوان طرفیدن 1857—58 ی. لر خیوه‌ده اۉگیریلگن اثر. هر ایکّله‌ نسخه‌ سنکتپېتېربورگ شهریده م. یې. سلتیکاوشچېدرین نامیده‌گی راسسيه دولت ملي کتبخانه‌سیده سه‌قلنماقده.

نبیجان مخدوم نینگ کوپلب خطالری بار اېسکی اۉزبېک تیلیده‌گی ترجمه‌سی اساسیده روس شرقشناسی ن. پ. آستراوماو تورکستان جنرالگوبېرنه‌تاری بران ه. ب. ورېوسکي یاردمیده "ملفوظات" نینگ تورکي متنینی 1891 ی. تاشکېنتده نشر اېتدی.

ن.پ. آستراوماو نشری اساسیده "ملفوظات" روس شرقشناسی نیل لیکاشین طرفیدن 1894 ی. تاشکېنتده روس تیلیگه ترجمه‌ قیلیندی. 1934 ی. ماسکوه‌ده روس عالِمی و.ه. پناو تامانیدن آستراوماو نینگ مذکور نشری اساسیده "ملفوظات" نینگ ینگی ترجمه‌سی نشر اېتیلدی.

1992 ی. تاشکېنتده تنیکلی شرقشناس اشرف احمېداو ن.پ.آستراوماو نشریگه ته‌یه‌نگن حالده شرَف الدین علی یزدي "ظفرنامه"سی نینگ تنقیدي متنیدن فایده‌لنیب، "ملفوظات" نینگ اۉزبېک تیلیده‌گی زمانه‌ويلشتیریلگن اېرکین ته‌بدیلینی عملگه آشیردی.

نهایت، "ملفوظات" نینگ اۉرته‌ آسیاده عملگه آشیریلگن اېسکی اۉزبېک تیلیده‌گی ترجمه‌لری اساسیده، سۉنگگی ییللرده، اۉزبېکستان عالِملریدن ه. بابابېکاو، ه. بابایېو، ه. قورانبېکاو تامانیدن "توزوکی تېموري" (ایکّینچی قَیته نشریگه "ظفرنامه" دېب نام قۉییلگن) همده‌ "قصه‌ی تېمور" ("ملفوظاتی تېموري") کتابلری چاپ اېتیلدی.

ادبیات
تېمور توزوکلری [فارسچه‌دن علیخانتۉره ساغوني و حبیب الله کرامتاو ترجمه‌سی]،ت.، 1991، 1996؛ کرامتاو ه.، "تېمور توزوکلری"نی اۉزبېکستانده اۉرگنیش معمالری (تېموريلر دوری مدني یادگارلیکلری)، ت.، 2003. حبیب الله کرامتاو.
حرمت بیلن
2019/09/30