مدامینبېک و اونینگ ییگیتلرینی بوتون واديده حرمت قیلیشر، چونکی اولر باشچیلیگیده قیزیل ارمیه‌ همده‌ ارمن دهشناقلرینینگ خونرېزلیکلرینی چېکلش امکانیتی وجودگه کېلگن اېدی. مدامینبېک شۉرا حکومتیگه اېمس، بلکه بو حکومتگه جایله‌ شیب آلگن منصب‌پرست، شخصیت‌پرست غله‌ میسلرگه قرشی کوره‌ شنی اوز آلدیگه مقصد قیلیب آلگن اېدی. اما شۉرا حکومتی محکمه‌ لریده اۉتیریب آلگن و تار شخصي منفعتی یۉلیده هېچ نرسه دن تایمه‌یدیگن، ایمان-اعتقادینینگ تعینی یۉق آدملردن قوتیلیش اوچون قوراللنگن کیشیلر، البته‌، بۉلیشی کېره‌کلیگینی بیلر، شونینگ اوچون اۉز آتریَدینی ینگی حاکمیتده عدالت تیکله‌ نیشی اوچون کفالت واسطه‌ سی دېب حسابلردی. «اگر آدملر مېنگه قرشی چیقسه، درّو شۉرا حکومتیگه بۉیین اېگه من»، دېیدی او. بو بیلن شۉرا حکومتی نامیدن کېلگن سکّیز وکیل ایچیده بیتّه اۉزبېک — ولایت انقلابي کمیته‌ سینینگ رییسی خواجه‌ ېوگه کنایه‌ قیلیب، سېنلر خلق نامیدن گپیریشگه حققینگ یۉق، سېنگه اۉخشه‌گن لنداوورلر طفیلی تورکیستان خلقلری اۉز بویوکلیگی، ملي مستقللیگی و غُروریدن محروم بۉلیب باریه‌پتی، دېماقچی بۉله دی. دېمک، مدامینبېک توشونچه‌سیده خلق عامه‌ سی قۉللب-قوّتلمه‌ یدیگن حاکمیت وکیلینینگ دولت ایشلریده اشتراک اېتیشی، معنوي-اخلاقي ناپاکلیک علامتیدیر. اونینگ نزدیده، ملتگه ظلم اۉتکزیش، بیر ملتنینگ ایکّینچی ملت اوستیدن زۉره‌ وانلیک اۉرنه‌ تیشی عدالتسیزلیکدیر.

مدامینبېکنینگ اۉشه‌ پراتاکالده افاده‌ لنگن قوییده‌گی سۉزلریگه اعتبار بېرینگ: «مېن مرغیلاندن چیققنیمده، تالان-تاراج بیلن شغوللنیش و قۉماندان بۉلیشنی مقصد قیلگن اېمسمن. چیقیشیمگه سبب — شۉرا حکومتی وکیللرینینگ اهلی اسلامگه (محلي خلققه دېماقچی — ای. ک.) اۉتکزگن مناسبتلریده‌گی عدالتسیزلیکلریدن انچه‌ یین خۉرلنیشیم بۉلدی». دېمک، مدامینبېکنینگ اېنگ بیرینچی طلبی شۉرا حکومتی آدملرینی عدالتلی بۉلیشگه اونده‌ ش، زۉره‌ وانلیککه برهم بېریش، عملده خلق حاکمیتینی برپا اېتیش اېدی. «شۉرا حکومتی» توشونچه‌سی مدامینبېک تلقینیده عدالتنی قرار تاپتیریش واسطه‌ سی، قیزیل ارمیه‌ قۉماندانی وکیلی وېرېوکین-رخه‌ لسکي توشونچه‌ سی بۉییچه ینگی، ینه‌ ده مکرلیراق روس امپراطوریسینی قرار تاپتیریش واسطه‌ سی اېکنینی مذاکره‌ لر مضمونیدن سېزیش قیین اېمس.

مدامینبېکنینگ صلحگه کېلیشینی قۉرقاقلیک علامتی صفتیده تلقین اېتیش ا‌ۉرینسیزلیگینینگ ینه‌ بیر جهتی بار. اۉشه‌ دور حجتلریگه اساسلنسک، مدامینبېک اۉشه‌ دور اجتماعي-سیاسي وضیعتیدن کېلیب چیقیب صلح توزیشنی مستقللیکنی سقلب قالیشنینگ بیردن-بیر تۉغری یۉلی دېب بیله‌ دی، شۉرا رهبرلرینینگ ایکّی یوزلمچیلیک سیاستیگه ملي قۉشین یاردمیده استه-سېکین برهم بېریلیشیگه اومید باغله‌یدی. مدامینبېک اۉزبېک خلقینینگ اېنگ یخشی عنعنه‌لرینی مذاکره‌ لر دوامیده هم نمایان اېتدی. «بیز،— دېیدی او،— تالان-تاراج بیلن شغوللنمه‌گنمیز، شو طفیلی توبه‌ قیلیشیمیزگه حاجت یۉق». مدامینبېک قۉیگن طلبلر ملي-دیېمکراتیک (ستسیالیستیک اېمس) کرکترگه اېگه. اگر ساوېت حاکمیتینینگ ملتلرنینگ اۉز تقدیرینی اۉزی بېلگیلش تۉغریسیده‌گی دېکلرتسیه سی ایکّی یوزلمه‌میلیککه اساسلنمه‌گنده، «باسمه‌ چیلیک» حرکتی 20-ییللر باشیده‌ یاق برهم تاپر، تورکیستان خلقلری تینچ محنتگه اۉتیب، باشقه خلقلر بیلن دۉستانه حیات کېچیریشگه عزمی قرار قیلگن بۉلور اېدیلر.

دوره صحبتیده «یره‌ ش بیتیمی هېچ قنده‌ی اهمیتگه اېگه بۉلمه‌گنلیگی اوچون باشقه بېکلر مدامینبېکنی خایینلیکده قاره‌ لشدی. خالخۉاجه قارباشی اوچقۉرغآن تېگره‌ سیده مدامینبېک بیلن جنگگه کیریشیب، اونی قتل اېتدی، دېییله‌ دی، بو فکرلر تاریخي حقیقتگه تۉغری کېلمه‌یدی. چونکی خالخۉاجه آتریَدی 50—60 کیشیدن عبارت بۉلیب، مدامینبېک قۉشینلریگه برداش بېره آلمس اېدی. سۉنگره‌، او شېرمحمدبېک (کۉرشېرمت) قۉشینیگه بې‌واسطه بۉیینسونر، اونینگ اجازتیسیز بو خونرېزلیککه قۉل اوره‌ آلمس اېدی. شونی اعتبارگه آلیش کېره‌ ککی، 1920 ییل 6 مرت بیتیمی لایحه‌ بۉلیب، او کېله‌ سی مذاکره‌ لر اوچون نېگیز بۉلیب قالیشی کېره‌ ک اېدی. چونکی مدامینبېک، وېرېوکین-رخه‌ لسکي حکومت باشلیغی اېمسلیگینی، بونده‌ی بیتیمنی امضالشگه وکالتی یۉقلیگینی بیلردی.

مدامینبېکنینگ رفیقه‌ سی سعادتخان ایه‌ عبدالرزاقاوه‌ نینگ ایتیشیچه، مدامینبېک «مرغیلانگه فرونزې کېله‌ دی، ايرته گه مېن او بیلن اوچره‌ شه‌ من، دېب گپ تاپیب کېلدی. مرغیلان تامانیدن فرونزې، تاشلاقدن اېسه مدامینبېک اۉز قۉشینلری بیلن کېلیشیب، حاضرگی تاشلاق ناحیه‌ سیده‌گی پخته‌ تازه‌لش زواتی یانیده‌گی کېنگلیکده اوچره‌ شه‌ دیگن بۉلیشیبدی». سعادتخان ایه‌ اۉزی هم بو طنطنه‌ لی اوچره‌ شوو گواهی بۉلگنینی ایته‌دی: «ایکّی سرکرده‌ قوچاقله‌ شیب کۉریشیشدی. صورتگه توشیشدی (اۉشه‌ دقیقه لر عکس اېتتیریلگن صورتلردن بیری شاهیمردانده، ینه‌ بیری اېسه اندیجانده‌ گی موزېیده سقلنه‌یاتیر). بو چینه‌کم تاریخي واقعه اېدی». (م. عبدالرحماناو. مدامینبېکنینگ رفیقه‌ سی. «یاش لېنینچی»، 1990 ییل، 11 اپرېل سانی.)

1964 ییلی اۉزبېکیستان سسرنینگ 40 ییللیگینی نشانلش اوچون اۉلکه‌میزده ساوېت حاکمیتینی اۉرنه‌ تیشده جانبازلیک کۉرستگنلرنی ایزلب تاپیش، اولرنیچگ خدمتلرینی مناسب یاریتیش ژورنالیستلر آلدیگه وظیفه‌ قیلیب قۉییلگن اېدی. شو اثناده کۉپ آدملر بیلن گپله‌ شیش، تاریخي حجتلر بیلن تنیشیش امکانیگه اېگه بۉلگن اېدیم. مدامینبېک و کۉرشېرمت تۉغریسیده هم معلوماتلر تۉپلندی. دور طلبیگه موافق، مدامینبېکنی قانخۉر، باسقینچی، کلّه‌کېسر، اۉزبېک خلقیگه کۉپ آزار بېرگن شخص صفتیده یاریتیشیم کېره‌ک اېدی. فقرالر اوروشی اشتراکچیلری بیلن کېچگن صحبتلرده مدامینبېک شونده‌ی رزیل آدم بۉلمه‌گنلیگیگه ایشانچ حاصل قیلدیم. بیراق، تاریخي حقیقت قنده‌ی بۉلسه، اۉشندېک یازیش او پیتلرده ممکن اېمس اېدی. شونینگ اوچون مدامینبېک حقیده‌گی معلوماتلر اعتبارسیز قالدی. اما قچانلردیر کېره‌ ک بۉلیب قالر، دېگن نیتده احرارخۉاجه مقصودخۉاجه‌ېو (مشهور صنعتکار نورخاننینگ پاچّه‌ سی، یعنی عمه‌ سینینگ اېری) بیلن قیلگن صحبتیمنی سقلب قۉیگن اېدیم.
احرارخۉاجه اېشان 1887 ییلی مرغیلانده توغیلگن، 11 یاشیده آنه‌ سی، 25 یاشیده آته‌ سیدن جُدا بۉلگن. آته‌ سی و سکّیز عمه‌ کیسی میلتیقساز بۉلیب، اولر خدایارخان قۉشینلریگه اَیری (پلته‌) میلتیق و قیلیچ یسب بېریشر اېکن. بیر اوروشده‌گی غلبه دن سۉنگ، خدایارخان اونینگ میلتیقساز باباسیگه مرغیلاندن یېر انعام اېتگن. اولر اۉشه‌ ییداق یېرده دهقانچیلیک، چارواچیلیک بیلن شغوللنیشگن. انه‌ شو جایلر حاضرگه‌چه میلتیقساز محله‌ سی دېب اتب کېلینه‌ دی. آکتیٔبر تۉنتریشیدن کېین الغاو-دلغو زمانلر باشله‌ نیب، میلتیققه احتیاج ینه‌ده کوچه‌ ییب کېتدی. «باسمه‌چیلر» اونی اۉزلری بیلن آلیب یوریشر، بوزیلگن میلتیقلرینی توزه‌ تتیریشردی. «او پیتلر جوده‌ مرّکب اېدی،— دېدی احرارخۉاجه اکه‌،— کیم حاکمیت تېپه‌ سیگه قالیشیگه عامی خلقنینگ عقلی یېتمسدی، آدملر جان سقلش نیتیده گاه «تۉرتینچیلر» (ساوېتلر طرفدارلرینی شونده‌ی دېییشردی) تامانیگه، گاه بېکلر تامانیگه اۉتیب تورردی».
محمدامینبېک احمدبېکاو حقیده‌ گی قاره‌ لمه‌ لریم اساسن، فقرالر اوروشینینگ باشیدن-آخریگه‌چه مدامینبېک و کۉرشېرمت اؤتریَدلریده خدمتده بۉلگن احرارخۉاجه مقصودخۉاجه‌ېو خاطره‌ لریگه اساسلنه‌ دی. البته‌، اونده کېچمیش واقعه لرنینگ وقتلری، آدملر و جایلرنینگ ناملریده تاریخي حجتلرگه تۉغری کېلمه‌یدیگن جهتلر هم بۉلیشی احتمالدن خالی اېمس. لېکن بو خاطره‌ لرنی ارخیولردن تاپیش امر-محالدیر. شو معناده تاریخچیلریمیزنینگ آلیب باره‌دیگن تدقیقاتلریگه اسقاتیب قاله‌ دی، دېگن اومیدده‌ من.

* * *
بیر مدهش واقعه طفیلی مدامینبېک آته‌ سینینگ هنریگه قیزیقمه‌ دی. باقوت، اېپچیل، اراده‌ لی ییگیت بۉلگنیدن او آدملرنینگ کاریگه یره‌ ب، آغیرینی یېنگیل قیلیب، اۉز تیریکچیلیگینی اۉزی اۉتکزه باشله‌ دی. هر پنجشنبه‌‌ و یکشبنه‌ کونلری مرغیلاننینگ اۉرده‌ تگیسیدن تارتیب گۉره ووالگه‌چه چۉزیلگن کتّه‌ بازاریگه ایشله‌یمن دېگنگه ایش تاپیله‌ دی. بازارده نیمه‌ کۉپ، گپ کۉپ. مدامینبېک یوموشلرنی بجریش اثناسیده اېشیتگن هر بیر گپ، ینگیلیکنی اۉزیچه ملاحظه‌ قیلیب بارردی.
مدامینبېک بو یېرده کۉپگینه الفتلر آرتتیردی. اولر آره‌ سیده انچه‌ یین شۉخ، قووناق ییگیتلر هم بار اېدی. کونلرنینگ بیریده الفتلری بیلن سکابېلېو (فرغآنه‌)گه باریشگنیده، او قمار اۉینشدی. بېشباله‌ لیک آته‌ بایٔ غِشتچی دېگن بای بۉلیب، اونینگ ملا سلیمان دېگن محرمی بیلن مدامینبېک گپ تله‌شیب، جنجلله‌ شیب قالدی. بو واقعه دن خبر تاپگن آته‌ بایٔ غِشتچی «خپ سېنیمی»، دېب قۉیگن اېکن. شو واقعه دن بیر هفته‌ اۉتگچ، مدامینبېکلر خاندانیگه میرشبلر باستیریب کېلیب، تینتوو اۉتکزیشدی و حویلیده اویوب قۉییلگن مککه‌پایه اؤره‌ سیدن بیر میلتیق تاپیشدی، مدامینبېکنی حبسگه آلیشدی. سودده مدامینبېک عمرخېز دېگن کیشینینگ بازار رسته‌ سیده‌گی دوکانیدن نرسه لرینی اۉغیرله‌گنلیگی، قانونسیز میلتیق سقله‌گنلیگی گۉیا اثبات بۉلدی. شو طفیلی چار سودی اونی سیبیرگه سورگون قیلیش حقیده حکم چیقردی.
معلوم بۉلیشیچه، اۉغریلر آته‌ بایٔ غِشتچینینگ آدملری اېکن. او شهر حاکمی و پالیسمېیسترینی بو ایش مدامیننینگ قۉلیدن کېله‌ دی دېب ایشانتیرگن. مدامینبېک حویلیسیدن تاپیلگن میلتیقنی تینتوو بۉلیشیدن بیر کون آلدین اونینگ ییگیتلری یشیریب قۉییشگن اېکن.
سیبیرده مدامینبېک ایت کۉرمه‌گن عذابلرنی باشیدن کېچیردی. یامان نرسه نینگ یخشی تامانی هم بۉلر اېکن. دنیاده‌ گی واقعلر، راسسيه‌ ده یوز بېره‌ یاتگن تله-تۉپالانلر، محبوسلرنینگ اونگه بۉلگن مناسبتی مدامینبېکنی انچه‌ هوشیار قیلیب قۉیدی. او روس تیلیده گپیریشنی هم اۉرگنیب آلدی، روس الفباسیده‌گی گازېتلرنی ته‌ تلب اۉقيدیگن بۉلدی. 1917 ییل فېورل انقلابیدن سۉنگ بېریلگن عمومي عفو طفیلی او آنه‌ شهری مرغیلانگه قیتیب کېلدی.

* * *

آیاغیده کاراتېگیننینگ موکّه‌ کاووشی، کلته‌ پیجه‌ مه‌، باشیده شپکه‌ بیلن مدامینبېک بیر طرفه‌ حالتده تۉغری سپیلتۉدده گی یۉلبرس خان اېشاننیکیگه کېلدی. ایلگری بو اېشاننینگ یوموشلرینی قیلیب، انچه‌ حاجتینی چیقرگن اېدی. اېشان مدامینبېک تهمتدن کېتگنینی بیلردی. شونینگ اوچون اونی یخشی قرشی آلدی. بیر قطار اوست-باش قیلیب بېریب، قۉلیگه ینه‌ 25 سۉم توتقزدی و: «اۉغلیم، اېندی آته-آنه‌ نگ حضوریگه بار»، دېب آق فاتیحه بېردی.
مدامینبېک سیبیردن بیر تۉپّانچه‌نی یشیریب آلیب کېلگن اېدی. اونینگ فکری-ذکری آته‌ بایٔ غِشتچینینگ محرمی، قاتل و اۉغری، ملا سلیماندن قصاص آلیش اېدی. کونلرنینگ بیریده قیرگولی مزاری یانیده‌گی قوور تگیده پایلب یاتیب، اونی کېچه‌ سی آتیب تشله‌ دی و قوراللرینی اېگه للب آلدی.
او پیتلر دولت محکمه‌ لری جمعیتده ترتیب-انتظامنی سقلشده عاجزلیک قیلیب قالگندی. شو طفیلی هر جای-هر جایده باسقینچی توده‌ لر پیدا بۉلیب، آدملرنینگ اوییگه باستیریب کیریب، مال-ملکینی طلب کېتیشردی. مدامینبېککه اۉخشه‌گن قۉرقمس، اېپچیل ییگیتلر بای-به‌ دولت آدملر اوچون جوده‌ کېره‌ ک بۉلیب قالدی. صالح معصوم دېگن دولتمند کیشی مدامینبېک و اونینگ شریکلری سایه‌ سیده باسمه‌چیلردن هَییقمه‌یٔ، آسایشته‌ حیات کېچیرردی. یکّه‌ توت مینگباشیسی عبدقادربایٔ هم مدامینبېککه کۉپ مروّتلر کۉرستدی، بونینگ عوضیگه اونینگ تینچلیگینی باسمه‌چیلر بوزالمه‌یدیگن بۉلیب قالدی.
مدامینبېک ییگیتلری 26 نفرگه یېتیب، انچه‌ یین آبرو-اعتبار قازاندی. مرغیلانده حاکملیک قیله‌یاتگن خدایارخاننینگ نبیره‌ سی بېگیجان خواطرگه توشیب، سکابېلېولیک میرادیلبایدن مدد سۉردی و مدامینبېکنی ترتیبگه چقیریشنی التماس اېتدی. میرادیلبایٔنینگ ییگیتلری کۉپ و بونینگ اوستیگه یخشی قوراللنگن اېدی. مدامینبېک اولر بیلن تۉقنشیشنی ایسته‌ مه‌یٔ، خاناباد و همراک تامانلرگه کېتیب قالدی.
او پیتلر شهرده رېوکام دېگن تشکیلات توزیلیب، اونگه عبدالرزاق ذَکا‘نچی باشچیلیک قیلردی. اونینگ مرغیلانلیک کۉزگه کۉرینگن بای سعیداحمدخۉاجه بیلن آره‌ لری بوزیلیب قالدی. سعیداحمدخۉاجه اۉز مال-ملکی مصادره‌ بۉلیشینی عبدالرزاق ذَکا‘نچیدن کۉردی و میرادیلبایگه یه‌لینیب-یالواریب اونی اۉلدیریش پَییگه توشدی. مداعظیم باشلیق بیر توده‌ باسقینچیلر مرغیلاننینگ چارچینار محله‌سیده‌گی حویلیده رېوکام رییسی عبدالرزاق ذَکا‘نچینی سۉییب کېتیشگنی حقیده‌ گی شومخبر شهرگه یشین تېزلیگیده ترقه‌لدی.

* * *

عبدالرزاق ذَکا‘نچینینگ وحشيلرچه اۉلدیریلیشی بوتون شهر اهلینی دهشتگه سالدی. چونکی کۉپچیلیک اهالی نظریده او حلال، پاک، ایمانلی، کمبغلپرور آدم بۉلیب، قانونشناسلیگی طفیلی رېوکام رییسی اېتیب سه‌یلنگن اېدی. عبدالرزاق ذَکا‘نچینینگ سعادت اسملی گۉزه‌ ل قیزی بۉلیب، هلی یاش بۉلگنی اوچون و آته‌ سینینگ فاجعه‌ لی هلاکتی طفیلی هېچ کیمگه تورموشگه چیقیشگه رازیلیک بېرمه‌یاتگن اېدی. اونگه مدامینبېکدن هم ساوچیلر کېلدی. (مدامینبېک ایلگریگی خاتینیدن باله کۉرمه‌گنلیگی اوچون اجره‌ شگن اېدی.) سعادت، مدامینبېککه، اگر آته‌ منینگ قاتلینی تاپیب جزالسه‌ لر مېن رازیمن، دېب شرط قۉییبدی.
عبدالرزاق ذَکا‘نچینینگ اۉلدیریلیشی، محلي حاکمیتنینگ قاتللرنی تاپیش و جزالش اوچون شاشیلمه‌ یاتگنی مرغیلانلیکلر غضبینی آشیریب یوباره‌ یاتگن اېدی. شو جهتدن مدامینبېک سعادتنینگ شرطیگه رازی بۉلدی. او مداعظیمدن شبهه‌ قیلدی و ییگیتلری بیلن جمع‌لنیشی ممکن بۉلگن جایگه تۉستدن هجوم قیلیب، جمعی ییگیتنی قورالسیزلنتیردی. سۉراق-سوالده عبدالرزاق ذَکا‘نچینی اساق قۉیچی بۉغیزله‌ گنی و مداعظیم بو ایشگه باشچیلیک قیلگنلیگی معلوم بۉلدی. مدامینبېک اۉرده‌ ته‌گیگه آدملرنی تۉپلب، شریعت قاضیلرینینگ حکمیگه بناً خلایق آلدیده اساق قۉیچینی آتیب تشله‌ دی.
قاچیب قوتولگن مداعظیم کوچ تۉپلب، میرادیلبایٔ و محلي حاکمیت یاردمی بیلن بیرگه لیکده مدامینبېک آتریَدیگه هجوم قیلیش مقصدیده تاشکېنتگه باریب، قورال-یراغ تاپیب کېلگنی، مدامینبېکنی قۉلگه توشیریب، اۉلدیرماقچی اېکنی حقیده خبر ترقه‌لدی. مدامینبېک کوندوز کونياق سکابېلېوگه باریب، اۉز حجره‌ سیده معیشت قیلیب اۉتیرگن مداعظیمنی قۉلگه توشیردی. مداعظیم عبدالرزاق ذَکا‘نچینی اۉلدیرگنیگه اقرار بۉلدی. بو جنایتی اوچون اونی آتیب تشله‌دی.
عبدلرزاق ذَکا‘نچینینگ قاتللری مناسب جزالنگنلیگی، بو ایشنی دولت محکمه‌لری اېمس، مدامینبېک باشلیق فدایی اۉزبېک ییگیتلری بجرگنی کۉپچیلیککه معقول توشدی. بو واقعه لردن کېین مدامینبېک عدالت و حقیقت حمایه‌ چیسی صفتیده داوروق قازاندی، آدملر اۉز نوبتیده عرض-دادلری بیلن دولت محکمه‌لریگه اېمس، بلکه مدامینبېک حضوریگه کېله باشله‌دیلر. شو طریقه‌ اونینگ طرافیگه جسور و عدالتپرور ییگیتلر تۉپلنه باردی. سعادتخاننی اېسه مدامینبېک تۉی قیلیب، اۉز نکاحیگه آلدی.

* * *

1918 ییلدن احوال تاباره‌ یامانله‌ شیب باردی: نرخ-نوا کون سیین آشردی، اۉغریلر، باسقینچیلر کۉپه‌ ییب، دهقانلر، چاروادارلر، هنرمندلرگه هم کون بېرمس، ینگی حکومت اېسه تیزگیننی قۉلدن چیقریب یوبارگن ایزباشچیگه اۉخشردی. هر-هر جایده اۉز-اۉزینی حمایه‌ قیلیش آتریَدلری توزیله باشله‌ دی. اونگه البته‌ حلال-پاک آدملردن تشقری اشدّي اۉغریلر، قراقچیلر، چۉنتَککېسرلر، قماربازلر هم کیریب آلیشردی. زېرا، بو طایفه‌ آدملر نسبتاَ ددیل و توکلچی بۉله دی. قۉقان مختاریتی اغده‌ ریب تشلنگچ، ارمن دهشناقلرینینگ تاثری کوچه‌ ییب کېتدی، خونرېزلیک اوجیگه میندی. اۉشه‌ کېزلرده موختار جمهوریت وکیلی ت. ریسقولاو تورکیستان مرکزي اجراییه‌ کمیتېتینینگ رییسی ه. کزاکاوگه بونده‌ی دېب یازگن اېدی: «فقطگینه اوېزدلرده اېمس، بلکه شهرلرده هم حقیقي ساوېت حاکمیتی موجود اېمس». اونینگ تاکیدله‌شیچه، ایکّی قیزیل عسکر (روس و ارمن) سرتلرنینگ اوییگه باستیریب کیریب، آته-آنه‌لری کۉز آلدیده قیزلرنینگ ناموسیگه تېگیشگن، بیراق قۉماندان پلاتنیکاو اولرگه نسبتاَ اَیترلی چاره کۉرمه‌گن. «اندیجانده،— دېیدی ریسقولاو،— ارمنلر قیشلاقلردن جوده‌ کۉپلب سرت قیزلرینی آلیب کېلیب، اولرنی اۉز خصوصي بویونیگه ایله‌نتیرگنینی انیقله‌ دیک. دهشناقلر اۉقنی تېجب قالیش مقصدیده گَناهسیز مسلمانلرنی ایوسیز چاپیشگن، عیاللرنینگ ناموسینی تاپتب، غضب بیلن: «اگر الله قدرتلی بۉلسه، سېنگه نجات بېرسین»، دېییشگن. انه‌ شو خونرېزلیک کېته‌ یاتگن پیتلرده «سکابېلېوده بوتون-بوتون تشکیلاتلر و اجراییه‌ کمیتېتلری ایچکیلیکبازلیک بیلن شغوللنیشگن... پرتیه‌ تشکیلاتلری کۉپلب زیان کېلتیره‌ دیگن تورلی-تومن نالایق عنصرلر بیلن افلاسلنگن، ایچکیلیکبازلیک، پاره‌خۉرلیک عادي حالگه ایلنگن». ریسقولاو اۉز مکتوبی آخریده بونده‌ی دېیدی: «ساوېت حاکمیتی، اۉرتاق کزاکاو، بیزگه قیمتگه توشدی. حددن تشقری ترتیبسیزلیکلرنی کۉریب، یوره‌ ک سیقیله‌ دی و قلبده کوچلی آغریق پیدا بۉله دی».
منه‌ شونده‌ی یاووزلیکلر اوجیگه مینگن پیتده مدامینبېک سینگری اېل-یورت فرزندلری لاقید قره‌ ب تورالمسدی. اما 40—50 کیشیلیک بیر نوعی قوراللنگن آتریَد، قیزیل ارمیه‌ قۉماندانلیگیدن مدد آلیب تورگن ارمن دهشناقلریگه داش بېره آلمس، اوستیگه-اوستک مدامینبېککه قرشی ایچکی کوچلر هم کۉپه‌ ییب باره‌یاتگن اېدی. بیردن-بیر چاره صفتیده مدامینبېک اېنگ قۉرقمس، باتیر و فدایی ییگیتلرنی طرافیگه ییغیب، حربي مشقلرنینگ منتظم اۉتکزیلیشینی یۉلگه قۉیدی. بونده ساوېت حاکمیتیدن ناراضی بۉلیب، راسسيه‌ دن کوچیب کېلگن روس ضابیتلری کۉپ یاردم بېردیلر. مدامینبېک مرغیلان، نَمنگن، اندیجان، اۉش تامانلرگه آدم یوباریب، عمومي دشمنگه قرشی بیرلشیب کوره‌شیشگه، خلقنینگ آسایشته‌ یشه‌شی و ایشلشینی تامینله‌شگه دعوت اېتدی. بلیقچیدن مه‌مه‌جان بای‌وچه، ایکّی سوو آره‌ لیغیدن بایتومن حاجی، اۉشدن خالخۉجه، بولاقباشیدن ملاجومن، ولیکدن میرکریم اۉغری، نورالله معصوم، عبدالله‌جان، اوچقۉرغآندن نظریدین مینگباشی، داشمانلیک تؤخته‌وایٔ پانساد، قوماریقدن بالته قارباشی، یازیاوانلیک یوسوف پالوان، قاره‌ساقالدن اېرگش، قاره‌ تېپه‌ دن قربان، ورزه‌ کدن عبدالله‌جان و باشقه لر مدامینبېک طرافیگه اویوشدیلر. اولر مدامینبېک مُهریگه بناً بېلگیلنگن حدودلرده ترتیب-انتظامنی یۉلگه قۉییشنی اۉز گردنلریگه آلدیلر. روس ضابیتلری یاردمیده و افغان مجاهیدلری اشتراکیده اوروش حرکتلرینینگ زمانوي اصوللری هم اۉزلشتیریب باریلدی. مدامینبېک اۉز محافظه‌ سیگه آلگن جایلرده ترتیب بوزووچیلر، باسقینچیلیک، اۉغیرلیکلر جزاسیز قالمس اېدی. اگر او قرارگاهی — گروه‌ دن مرغیلانگه توشماقچی بۉلسه، قیزیل ارمیه‌ کاماندیرلریگه تېلېفون قیلر، اولر اۉز قِسملرینی گرنیزاندن چیقرمه‌یٔ توریشردی. ایتیشلریچه، مدامینبېک مکتبلرگه کیریب، باله لرنی یخشی اۉقیشگه دعوت اېتر، سیزلرگه تورکیستان کتّه‌ اومید بیلن قره‌ یه‌پتی، دېگن گپلرنی بات-بات تکرارلر اېکن. اونینگ عقیده‌ سیچه، اگر شۉرا عباره‌ لری یامان نیتلی، بدنفس، ایمانسیز آدملردن تازه‌ لنسه، حاکمیت محلي خلق قۉلیگه بېریلسه (حاکمیت روسلر قۉلیده اېدی) عدالت تیکله‌نر اېدی. دولت موسسلری قیلیشی ممکن بۉلگن یاووزلیکلرنی تيیب توریش اوچون قوراللنگن خلق کوچی کېره‌ک، دېب حسابلردی او.
مدامینبېک آتریَدی فرغآنه‌ واديسیده حرکت قیله‌یاتگن آزادلیک کوچلری آره‌ سیده اېنگ تاثرلیسی اېدی. اصلیده 1919—1922 ییللرده رېل حاکمیت مدامینبېک قۉلیگه اۉتگن اېدی. اهالی سالیقنی هم، اساسن، مدامینبېک تعینله‌گن قارباشیلرگه بېرر اېدی. واديده‌گی علمالر، شریعت پېشوالری تۉپله‌نیب، مدامینبېکنی «امیرالمسلِمین»، یعنی اسلام قۉشینلری باش قۉماندانی اېتیب تصدیقله‌گنی، قیزیل ارمیه‌ قۉماندانلیگینینگ فقط او بیلن تېنگلیک اساسیده صلح توزیش تۉغریسیده مذاکره‌ لر آلیب باریشگه رازی بۉلگنی هم تصادفي اېمس اېدی.

* * *

بیرینچی جهان اوروشی، آکتیٔبر تۉنتریشیدن کېین نادان و ایکّی یوزلمچی سیاستچیلرنینگ عیبی بیلن اوجیگه مینگن فقرالر اوروشی خلقنینگ تینکه-مادارینی قوریتیب یوباردی. خواجه‌لیک ایزدن چیقیب کېتدی. آچرچیلیک باشلندی. هنرمندچیلیک، دهقانچیلیک و چاروادارلیک اساسي کسبی بۉلگن تورکیستان اهالیسینینگ تینچ و آسایشته‌ محنت قیلیشیدن باشقه آرزوسی یۉق اېدی. ساوېت حکومتی جایلرده یۉل قۉییلگن جدّي خطالرنی انابتگه آلیب، «باسمه‌چیلیک» دېب اته‌لگن حرکتگه مناسبتنی اۉزگرتیره باشله‌دی. جمله‌دن، تورکیستان فوق العاده کمیسیونسی فعالیتیگه سلبي بها بېریلدی. حربي دایره لرده اېسه «باسمه‌چیلیک»نی زۉرلیک بیلن اېمس، بلکه سیاسي یانبېریشلر آرقه لی توگه‌ تیش ممکن، دېگن فکر تاباره‌ مستحکمله‌نیب بارماقده اېدی.
...اۉزی خلق آره‌ سیدن چیققن، کۉپ مشقتلرنی باشیدن کېچیرگن، باسیق، ملاحظه‌ بیلن فکر یوریته‌دیگن، باشقه لرنینگ سۉزیگه آبدان قولاق سالیب، کېین خلاصه‌ چیقریشگه عادتلنگن، گپ آره‌ سیده «شونقه‌می، آغه‌ ینی» دېیه معنالی قره‌ ب، باشینی قیمیرله‌تیب تورووچی، دنگل گپنی یاقتیرووچی، ده‌گر بیر آدم اېدی مدامینبېک. آدملر اونگه یالغان خبر بېریشگه باطنالمسدی. ساوېت حکومتینینگ وعده‌ لری هم قنده‌ یدیر اومید بغیشلر، اَینیقسه لېنیننینگ مسلمان خلقلریگه قره‌ ته‌‌ یۉللگن مکتوبی مدامینبېک طلبلرینینگ عینی اۉزیدېک ینگرردی. لېکن او بیر نرسه گه توشونمسدی: نېگه‌ بو روسلر لېنیننی یۉلباشچی، داهي دېگن حالده فرغآنه‌ ده اونینگ ایتگنلرینینگ تېسکریسینی قیلیشماقده. احتمال، قنده‌ یدیر انگلشماوچیلیک بۉله یاتگندیر؟..
انه‌ شو ملاحظه‌لر اونی صلح حقیده مذاکره‌ لر باشلشگه مجبور اېتدی. دستلبکی مذاکره‌ لرده اونینگ طلبلری حسابگه آلینگن بۉلسه-ده، بیراق اونی حکومت تصدیقلمه‌دی. شو طریقه‌ اوروش حرکتلری دوام اېته‌ وېردی. آزادلیک قۉشینلری معین گرنیزانده توریشمه‌گن. اولرنینگ اساسي قِسمی قورال-اسلحه‌لرینی یشیریب، هنرمندچیلیک، دهقانچیلیک، چارواچیلیک بیلن شغوللنه‌ وېریشگن. لازم بۉلگن پیتده اولر چقیریلگنده، زودلیک بیلن بېلگیلنگن جایگه یېتیب کېلگن. اولر محلي شرط-شرایطنی یخشی بیلیشگنی و قیزیل عسکرلر ایچیده اَیغاقچیلری یېترلی بۉلگنی، حتّی رېوکامنینگ اَیریم اعضالری هم پینهانه روشده آزادلیک کوچلری تامانیده تورگنی طفیلی قیزیل عسکرلرگه جوده‌ قتّيق و کتّه‌ تلافاتلر یېتکزگنلر. عکسینجه‌، ساوېت دولتی وکیللری اولر بیلن صلح مذاکره‌ لری آلیب بارمس اېدی.
مدامینبېکنینگ اساسي طلبلری انابتگه آلینه‌دیگن بۉلگچ، 1922 ییلی صلحگه امضا چېکیش اوچون تاشکېنتگه کېلگن. شوندن سۉنگ مدامینبېک اۉز قارباشیلریگه مکتوب یۉللب مصلحت قیلیب آلیشنی تاکیدلگن. ییغینگه، حتّی مرحمتلیک موجیکلر هم اۉز وکیللرینی یوباریشگن. فقط شېرمحمدبېک، خالخۉاجه و باشقه اَیریم قارباشیلر کېلمه‌گنی مدامینبېکنینگ یوره‌ گینی غَش قیلدی. او ییغیلگنلرگه قره‌ ته‌‌ شونده‌ی دېدی: «خلققه رحمیمیز کېلیشی کېره‌ ک، او نهایتده‌ اؤ-یلنغاچ حالده یشه‌یپتی، آدملرنی ایکّی تامانلمه تلش انصافلی، ایمانلی آدملرگه خاص ایش اېمس. شونینگ اوچون صلحگه رازی بۉلدیم. صلح شرطلریگه بناً، گروه (تاشلاق)گه کرېپاست قوره‌ میز. اونگه شېرمحمدبېکنی باشلیق اېتیب تعینله‌یمیز. تورک دیویزیه سی تشکیل اېته‌ میز. قارباشی و بېکلر قوراللنگن حالده اۉز ییگیتلریگه باش بۉلیب قاله‌ وېره‌ دیلر، اولر اۉز حدودلریده ترتیب-انتظامگه جواب بېره‌ دیلر. انه‌ شو آتریَدلردن تشکیل تاپگن ملي ارمیه‌ یخشی قوراللنگن و حربي صنعتنی اېگه للگن بۉله دی. مېن اېسه حکومت ایشلریده اشتراک اېته‌ من. صلح شرطلریگه کۉره‌ باشقه قارباشیلرنی هم شۉرالر بیلن یره‌ شتیریشگه سۉز بېردیم. شېرمحمدبېک و باشقه بېکلر بونی یخشی توشونه‌ دی، دېب ایشانه‌ من».

* * *

تورکيه‌ لیک وطنداشیمیز شهابیدین یسسوينینگ «تورکیستان اچّیق حقیقتلری» کتابیده بونده‌ی جمله‌ لر بار: «محمدامینبېک. مرغیلان. سووچی محله‌ دن. نهایت سیاستدان، باتیر، تدبیرلی، قهرمان. آزاد تورکیستان قورووچی، نامدار بۉلغآن بختسیز، بو بویوک، تایمس قۉمانداننی تنیماق اوچون هر قنچه‌ سۉزله‌سک، ارزیشگه اېگه دیر. حقیقتاً، دین، وطن و ملت فداسی بۉلدی. «تورکیستان تورکیستان خلقینینگ یورتیدیر. دشمننی یورتیمیزدن هَیده‌ یمیز!» دېردی.
مذکور کتابده ینه‌ بونده‌ی سطرلر بار: «خالخۉاجه اېشان. اۉش شهریدن. کۉنگلی قاره‌، کينه‌چی، شېرمحمدبېک امریگه بناً هماقت (احماقلیک) قیلدی. و کينه طغیانیدن محمدامینبېکنی قتل قیلدی».
...بېک و قارباشیلرنینگ کۉپچیلیگی صلح ضرورتینی، اوروشنی دوام اېتتیریش فایده سیز اېکنینی توشونیشدی. اما اولر ایچیده‌ گی متعصبلر، اوزاقنی کۉره‌ بیلمه‌یدیگن، معیشتگه بېریلگنلری مدامینبېکنی خایینلیکده، اسلامگه خیانت قیلیشده عیبلب چیقیشدی. شولردن بیری شېرمحمدبېک بۉلیب، اونینگ اختیاریده 2 مینگ نفر ییگیت بار اېدی. شونینگ اوچون مدامینبېک شېرمحمدبېک حضوریگه بیر نېچه بار آدم جۉنه‌ تیب، شو وضیعتده صلح تورکیستان آزادلیگینی سقلب قالیشنینگ بیردن-بیر تۉغری یۉلی اېکه‌ نینی توشونتیریشگه اوننه‌ب کۉردی. سعادتخان ایه‌ بونده‌ی اېسله‌یدی: «بېک بیلن اۉزیم گپله‌ شیشیم کېره‌ ک»، دېب کۉرشېرمت هر گل مدامینبېک آدملرینی قیتریب یوبارردی. بیر کون مدامینبېک کۉرشېرمت بیلن اوچره‌ شیش اوچون یۉلگه چیقماقچی بۉلگنیده، کۉپچیلیک ناراضیلیک بیلدیردی. بیراق بیر سۉزلی مدامینبېک اۉز سۉزیدن قیتمه‌دی».
بو قرارگه کېلیشدن آلدین مدامینبېکنینگ خَیالیدن نیمه‌لر کېچمه‌گن، دېیسیز.

* * *

...گروه‌ ده قماربازلیک اوجیگه چیققن پیت. قاتمه‌ دن کېلگن، بوغدایرنگ، انچه‌ جسارتلی کۉرینگن بیر ییگیت قماردن یوته‌ وېردی. بونی کوزه‌ تیب تورگن مدامینبېک اونگه شونده‌ی دېدی: «اوکه‌، کۉپ مرد ییگیت کۉرینه‌ سیز، خلقیمیز آزادلیگی اوچون مېنینگ ییگیتلریم صفیگه قۉشیلمه‌یسیزمی؟». شېرمحمدبېک بو تکلیفگه رازی بۉلدی.
او میلتیق آتیشنی یخشی بیلمه‌گنیدن، شهریخان یقینیده بۉلگن جنگده میلتیقنینگ لۉکیدانی (زتواری) آرقه گه قیتیب، اۉنگ کۉزینی قتّيق شکستله‌ نتیردی. مدامینبېک اونی گروه‌ گه آلیب کېلدی. کېین بلیقچیگه یوباریب، دوکتورگه دواله‌تتیردی. بیراق شېرمحمدبېک کۉر بۉلیب قالدی. بو تجنگ، چارت‌کېسر آدمنی آرقه وراتدن «کۉرشېرمت» دېب اته‌یٔ باشله‌دیلر. مدامینبېک اونگه کۉپ مروّتلر کۉرستدی. اوّل اۉن‌باشی، کېین اۉزیگه اۉرین‌باسر اېتیب تعینله‌دی. کوره‌ ش، جنگ میدانیده‌ گی غلبه قووانچلری، آمدسیزلیک اۉکینچلرینی بیرگه تتیش اولرنی مستحکم دۉست قیلیب قۉیگن اېدی. علمالر گواه لیگیده مدامینبېک بیلن شېرمحمدبېک «قران»نی اۉرته‌گه قۉییب، بیر-بیرلریگه دایم صادق قالیش، قیامتلی اکه-اوکه‌ بۉلیش اوچون آنت ایچیشدی. تاریخدن معلومکی، چین مسلمان آدم اۉلسه اۉله‌دیکی، اما «قران» اۉرته‌گه قۉییب ایچیلگن آنتنی اصلا بوزمه‌یدی. مدامینبېک اېسه کۉرشېرمتنی چین مسلمان، دېب بیلر اېدی.
مدامینبېک اۉز ییگیتلری و روس آتریَدی بیلن قیزیلقيه‌گه یۉل آلدی و کۉرشېرمتنی اوچقۉرغآنگه مذاکره‌ آلیب باریش اوچون چقیردی. «اۉزینگیز کېلینگ، بو یېر تینچراق گپلشگنی»، دېیدی کۉرشېرمت. باشقه چاره قالمه‌گچ، مدامینبېک اوزون حوضلیک اعبدولی مینگباشی، سۉخلیک دهقانبایواچچه، شخصي میرزاسی، بیتّه قیزیل عسکر — جمعی سکّیز کیشی بۉلیب، کۉرشېرمت حضوریگه باریشدی. کۉرشېرمت درداق دېگن قارباشینی میدان دېگن جایگه، تېشه‌واینی اوچقۉرغآنگه چیقه‌ وېریشده‌گی دره نینگ آلدیگه اۉز ییگیتلری بیلن قۉیگن اېدی. درداق قارباشی مدامینبېک حضوریگه قوچاق آچیب، پېشواز چیقدی و قوچاقله‌شیب کۉریشه‌یاتیب، اونینگ قۉلینی باغلب آلدی. صلحپرور دېلېگتسیه نینگ همّه سینی حبسگه آلدیلر. مدامینبېکنی تېگیرمان اوستیگه قوریلگن بالاخانه‌گه چیقریب، باغلب قۉییشدی. سای پستیده تورگن احرارخۉاجه اکنی مدامینبېک ایما بیلن چقیریب، «شېرمحمدبېککه ایتینگ، مېنی اۉلدیرمسین، «قران» اوریب، اۉزی هم، ییگیتلری هم قیریلیب کېتمسین»، دېیدی.

کۉرشېرمت یلنگلیکده، قاره‌ اویده خالخۉاجه بیلن نیمه‌لرنیدیر گپله‌شیب اۉتیریشر اېکن.

— شېرمحمد، خالص گپیم بار، ایت دېسنگیز ایته‌من، بۉلمسه یۉق،— دېیدی احرارخۉاجه اکه‌.

— خۉش، نیمه‌ گپ؟— دېب قره‌ یدی کۉزلرینی چیمیریب کۉرشېرمت.

— مدامینبېک قَسمنی اېسگه سالیب، مېنی اۉلدیرمسین، یخشی نیت بیلن کېلگنمن دېیه‌پتی. سیز کرېپاستگه باشلیق بۉلر اېکنسیز. دولت شۉرالرنی تن آلگن مجاهیدلرنی قورالسیزلنتیرمه‌یدیگن بۉلیبدی.

کۉرشېرمتنینگ لبلری قیمیرلب کۉکریب کېتگنده‌یٔ بۉلدی. خالخۉاجه احرارخۉاجه اېشانگه خۉمره‌ ییب قره‌ دی.

— اېشان اکه‌، بو ایمانسیز شۉرالرگه ایشانیب بۉلمه‌یدی، بیزنی توزاققه توشیرماقچی. مدامینبېک بونی توشونمه‌یٔ اۉز دینینی روسلرگه ساتدی. یانگن چراقنی اۉچیره‌ من دېمنگ. عراوه‌ اله‌قچان کېتیب بۉلدی،— دېیدی-ده، او اۉرنیدن شتاب بیلن توره‌ دی.
اوچقۉرغآن اطرافیده‌گی تۉیچی و قاره‌ بایٔ قارباشیلر 200 ییگیتی بیلن قیزیل عسکرلرگه قۉشیلگن اېدی. کۉرشېرمت اولرگه مکتوب یۉللب، اونده مدامینبېکنی حبسگه آلگنی و مجاهیدلر تامانیگه اۉتیب، قیزیللر بیلن اوروشنی دوام اېتتیریشنی سۉره‌ گن، تۉیچی و قاره‌ وایٔ قیزیل ارمیه‌ نینگ مخصوص بۉلیمی وکیللری بیلن مصلحتله‌ شیب، «مدامینبېکنینگ کلّه‌ سینی یوبارسنگیز، کېین گپینگیزگه ایشانه‌ میز»، دېییشیبدی.
کۉرشېرمت اۉز اختیاریده‌ گی علمالر بیلن مصلحتلشگنیده اولر بو ایشنی سیز اېمس، خالخۉاجه بجرسه، شونده قَسمینگیزنی بوزمه‌گن بۉله سیز، دېب شریعت نامیدن مصلحت بېریشگن.
بو واقعه دن آلتی آی مقّدم خاتین اوستیگه خاتین آلیب (جمعی 19 خاتینی بار اېدی)، معیشتدن باشی چیقمه‌یٔ قالگن خالخۉاجه‌گه مدامینبېک شونده‌ی دېگن اېدی: «بیز وطننی آزاد اېتیب، دینیمیزنی سقلب قالیش اوچون کوره‌شیه‌پمیزمی یا معیشت‌بازلیک اوچونمی؟». شونده کیفی بار خالخۉاجه مدامینبېکنی حقارت قیلیب: «مېنینگ شخصي ایشیمگه نېگه‌ تومشوغینگنی سوقه‌ وېره‌ سن!» دېگن اېکن. مدامینبېک اونی قورالسیزلنتیریب، ییگیتلرینی آلیب قالیب، اۉزینی هَیده‌ ب یوبارگنده، او کۉرشېرمت یانیدن پناه‌ تاپگندی.
خالخۉاجه مدامینبېکنی سورمه‌تاشگه آلیب چیقدی و ساقی دېگن جلّادگه اونی سوییشنی بویوردی. قۉل-آیاغی باغلنگن مدامینبېکنی ساقی آیاغی آستیگه آلیب، «بسم الله الرحمان الرحیم، آمین، الله و اکبر» دېیه، قبله‌گه قره‌ ب فاتیحه قیلگچ، چپ قۉلی بیلن اۉلجه‌ سینینگ باشینی قییردی و بۉینیگه پیچاق تارتیب یوباردی. خالخۉاجه مدامینبېکنینگ کلّه‌سینی حُرجونگه سالیب، نظر دېگن ییگیتدن تۉیچی و قاره‌ وایٔ قارباشیلرگه جۉنه‌ تیب یوباردی. اولر مدامینبېک کلّه‌ سینی قیزیل ارمیه‌ نینگ مخصوص بۉلیمیگه آلیب باریشگچ، او جایده بونی ممنونیت بیلن قرشی آلیشه دی.
ابراهیم کَریماو، فلسفه فنلری نامزادی، دوتسېنت
“شرق یولدوزی” ژونالی، 1992 ییل، 7-سان
ضیأ اؤز
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی .

محمد امین بیک -
"2 "
آرمانده قالگن مدامین بېک (1992)

— اېشان اکه‌، بو ایمانسیز شۉرالرگه ایشانیب بۉلمه‌یدی، بیزنی توزاققه توشیرماقچی. مدامینبېک بونی توشونمه‌یٔ اۉز دینینی روسلرگه ساتدی. یانگن چراقنی اۉچیره‌ من دېمنگ. عراوه‌ اله‌قچان کېتیب بۉلدی،— دېیدی-ده، او اۉرنیدن شتاب بیلن توره‌ دی.

اوچقۉرغآن اطرافیده‌گی تۉیچی و قاره‌ بایٔ قارباشیلر 200 ییگیتی بیلن قیزیل عسکرلرگه قۉشیلگن اېدی. کۉرشېرمت اولرگه مکتوب یۉللب، اونده مدامینبېکنی حبسگه آلگنی و مجاهیدلر تامانیگه اۉتیب، قیزیللر بیلن اوروشنی دوام اېتتیریشنی سۉره‌ گن، تۉیچی و قاره‌ وایٔ قیزیل ارمیه‌ نینگ مخصوص بۉلیمی وکیللری بیلن مصلحتله‌ شیب، «مدامینبېکنینگ کلّه‌ سینی یوبارسنگیز، کېین گپینگیزگه ایشانه‌ میز»، دېییشیبدی.

کۉرشېرمت اۉز اختیاریده‌ گی علمالر بیلن مصلحتلشگنیده اولر بو ایشنی سیز اېمس، خالخۉاجه بجرسه، شونده قَسمینگیزنی بوزمه‌گن بۉله سیز، دېب شریعت نامیدن مصلحت بېریشگن.

بو واقعه دن آلتی آی مقّدم خاتین اوستیگه خاتین آلیب (جمعی 19 خاتینی بار اېدی)، معیشتدن باشی چیقمه‌یٔ قالگن خالخۉاجه‌گه مدامینبېک شونده‌ی دېگن اېدی: «بیز وطننی آزاد اېتیب، دینیمیزنی سقلب قالیش اوچون کوره‌شیه‌پمیزمی یا معیشت‌بازلیک اوچونمی؟». شونده کیفی بار خالخۉاجه مدامینبېکنی حقارت قیلیب: «مېنینگ شخصي ایشیمگه نېگه‌ تومشوغینگنی سوقه‌ وېره‌ سن!» دېگن اېکن. مدامینبېک اونی قورالسیزلنتیریب، ییگیتلرینی آلیب قالیب، اۉزینی هَیده‌ ب یوبارگنده، او کۉرشېرمت یانیدن پناه‌ تاپگندی.

خالخۉاجه مدامینبېکنی سورمه‌تاشگه آلیب چیقدی و ساقی دېگن جلّادگه اونی سوییشنی بویوردی. قۉل-آیاغی باغلنگن مدامینبېکنی ساقی آیاغی آستیگه آلیب، «بسم الله الرحمان الرحیم، آمین، الله و اکبر» دېیه، قبله‌گه قره‌ ب فاتیحه قیلگچ، چپ قۉلی بیلن اۉلجه‌ سینینگ باشینی قییردی و بۉینیگه پیچاق تارتیب یوباردی. خالخۉاجه مدامینبېکنینگ کلّه‌سینی حُرجونگه سالیب، نظر دېگن ییگیتدن تۉیچی و قاره‌ وایٔ قارباشیلرگه جۉنه‌ تیب یوباردی. اولر مدامینبېک کلّه‌ سینی قیزیل ارمیه‌ نینگ مخصوص بۉلیمیگه آلیب باریشگچ، او جایده بونی ممنونیت بیلن قرشی آلیشه دی.

— کتّه‌ بیر دشمندن قوتیلدیک، خورجونگه بېش مینگته اۉق سالیب، کلّه‌نی قه‌یتریب یوبارینگلر. بیز فرصت بیلن چیقیب باره‌ میز،— دېییشه‌دی مخصوص بۉلیمده‌ گیلر.

قیرغیزلرنینگ مدامینبېککه اخلاصی بلند اېدی. شونینگ اوچون اونینگ کلّه‌ سی و تنه سینی خالخۉاجه‌دن ساتیب آلیشه‌دی-ده، کلّه‌نی تنه گه تیقیب، سورمه‌ تاشده‌گی لنگر دېگن جایگه، دریانینگ بۉییگه دفن اېتیشه‌دی.

خالخۉاجه ختایگه عسکر و قورال-یراغ آلیب کېله‌ من، دېب کېته‌یاتگنده اېرگشتام دېگن جایده 60 ییگیتی بیلن تاغدن کوچگن قار آستیده قالیب، هلاک بۉله دی. کۉرشېرمت قیزیل عسکرلرگه ینه‌ بیرآز قرشیلیک کۉرسه‌تگچ، افغانیستانگه قاچیب کېته‌ دی. شۉرالر قۉلگه توشگن جوده‌ کۉپ قارباشیلرنی ییگیتلری بیلن بیرگه آتیب تشله‌یدی، سورگون قیله‌ دی. قمه‌یدی.

سعادت ایه‌ ایته‌دی: «مدامینبېکنینگ سادّه‌، بیراق اۉتکیر نگاه‌ لریده قنده‌ یدیر سِرلی معنا حکمرانلیک قیلردی. او مهریان، تۉغریسۉز، کۉپ آغیر کونلرنی باشیدن کېچیرگن، آق پادشا تورمسیده جبر تارتگن دردلی و لېکن غایت مرد انسان اېدی. منه‌ شو مردلیک خصلتی مدامینبېکنی نابود قیلدی، دېسه‌م سیره‌ مبالغه‌ بۉلمه‌یدی. اونینگ تېگیرمان قوریب، قریلیک غشتینی سوریش حقیده‌گی آرزولری اوشه‌لمه‌یٔ قالدی».

* * *

ملکنی تۉله‌سیچه دولت مونوپولیه‌ سیگه ایلنتیریش عملده بوتون-بوتون خلقلرنی کۉز ایلغه‌مس قُللیک کیشنلری بیلن زنجیربند اېتیب تشله‌دی، زۉره‌ وانلیک، اۉزباشیمچه‌لیککه اساسلنگن سیاسي ترتیباب اېسه، خلقلر باشیگه بېنیهایه کلفتلر سالدی.

مستقللیککه تینچ شرایطلرده، حقوقي اساسلر بیلن اېریشیب بۉلمه‌گچ، خلقنینگ مرد، فدایی فرزندلری قۉللریگه قورال آلدیلر. مدامینبېکدېک شونقارلر هر بیر تومن، شهر و ولایتلرده بار اېدی. بیز یوقاریده کۉرگنیمیزدېک، اصلیده ایچکی باسمه‌چیلیک، باسقینچیلیککه قرشی باشلنگن ستیخيه‌ لی کوره‌ ش رواجلنیب باریب، تشقی باسقینچیلر، حقیقي باسمه‌چی کوچلرگه قرشی اوروشگه ایلنیب کېتدی. بو کوچلرنی بیرلشتیره‌ دیگن سیاسي پرتیه‌ بۉلمه‌دی، اسلام شاعرلری اېسه اولرنی جیپسلشتیریشگه عاجزلیک قیلیب قالدی. ساوېت حاکمیتینینگ بېرگن هوایي وعده‌ لری اېسه آدملرنی آزادلیک کوره‌ شیدن چلغیتدی.

تومشوغیدن نریده‌گی نرسه نی کۉرالمه‌یدیگن، منصب‌پرست، قسم‌خۉر، کۉرنمک، ایمانسیز، معیشت‌پرست، گینه-کدورتچی، خایین-ساتکینلر دشمنلر تېگیرمانیگه سوو قوییب، تاریخنینگ اېنگ قلتیس، بوریلیش نقطه‌لریده خلقنینگ چینه‌کم قهرمانیگه ایلنگن مدامینبېک سینگری فداییلرینی اۉلدیرگنلر یاکه اولرنی چېتگه سوریب قۉییب، اۉز وطنلریگه، خلقلریگه خیانت قیلگنلر.

بو حقیقتنی بوگونگی کونده‌ هر بیر کیشی تېرن انگلب یېتماغی درکار. عکسینجه‌، مستقللیکنی قۉلگه کیریتگن جمهوریتیمیز یا‘گر ینه‌ تۉییلیب قالیشی ممکن.

مستقللیک پای‌دېوارلری مستحکم بۉلیشی اوچون هر قنده‌ی گینه-کدورتلرنی بیر چېتگه ییغیشتیریب قۉییب، مادّي و معنوي کوچلریمیزنی بیرلشتیریشیمیز، شو بیرلیک روحینی برقرار قیلیشیمیز کېره‌ ک. مدامینبېکلرنینگ پارلاق خاطره‌ سی، اولرنینگ عصیانکار روحلری همّه میزنی شونگه چارله‌ یاتیر. انه‌ شونده‌ گینه بیزنینگ اۉزبېکلیگیمیز، مدنیتیمیز، ملت صفتیده شکللنگنیمیز دنیا خلقلری کۉز اۉنگیده یقّال گوده لنه‌دی.

ابراهیم کَریماو، فلسفه فنلری نامزادی، دوتسېنت
“شرق یولدوزی” ژونالی، 1992 ییل، 7-سان
ضیأ اؤز
حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی .